ԶԵԿՈՅՑ` ԿԻԼԻԿԻՈՅ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍՈՒԹԵԱՆ ԿՐԹԱԿԱՆ Գ. ՀԱՄԱԳՈՒՄԱՐԻՆ (18-20 ՕԳՈՍՏՈՍ 2011 ՊԻՔՖԱՅԱ-ԼԻԲԱՆԱՆ)

Առաջին. Սփիւռքահայութեան ներկայ պատկերը` հայախօսութեան տեսակէտէն

Սփիւռքահայ զանգուածները կարելի է երկու բնորոշումով դասակարգել. տեղական կենսաձեւին ու պայմաններուն ամբողջապէս «նոյնացածները» եւ «համարկուածները»:  Lեզուական ճակատի վրայ առաջիններուն գունաթափումը իրողութիւն է, երկրորդներուն մօտ գունաթափումի վտանգը առկայ է: «Նոյնացածներու» մօտ ազգային պատկանելիութիւնը կ՛արթննայ, երբ հայութեան համար ցնցիչ դէպքեր պատահին:  «Համարկուածները» կը կրեն տակաւին ազգի ու ազգային իրաւունքի գիտակցութիւն, բոլորուած են սփիւռքեան կառոյցներու շուրջ (եկեղեցի, կուսակցութիւններ, միութիւններ) եւ կը ներշնչուին, կը խանդավառուին Հայաստանով ու Հայ դատի պայքարով: Զօրաշարժի կլիմայ մը ստեղծուելու պարագային` ներկայ են ասոնք:

(Այս բնորոշումները թերեւս ի զօրու չըլլան արաբական երկիրներու եւ Իրանի հայագաղութներուն համար, թէեւ մտահոգ եմ, որ  այս ընթացքով անոնք ալ շուտով վերոնշեալ դասակարգումին թեկնածու  դառնալու վտանգը դիմագրաւեն):

Այս հաստատումներէն ետք արձանագրենք, որ հայեցի դաստիարակութեան գործը չափազանց դժուարացած է մանաւանդ ներկայիս, երբ ամէն տեղ պահանջք-պարտադրանք կայ գործադրելու երկրի կրթական ծրագիրը ամբողջութեամբ, ինչ որ աւելիով կը ձգտի տեղայնացնել աշակերտը:

Վտանգը հասած է այն աստիճանին, որ անցեալ տարի ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի «Վտանգուած լեզուներու ատլաս»ը արեւմտահայերէնը  դասեց «Խստօրէն վտանգուած» լեզուի կարգավիճակին: Եթէ հանգրուան մը եւս անցնինք, պիտի հասնինք այն խմբաւորումին, որ «հանգած» կը նկատուի լեզուն: Այսինքն կը նշանակէ, թէ արեւմտահայերէն խօսող չէ մնացած այլեւս: Այս կացութեան առջեւ մենք ի՞նչ կ’ընենք:

Արամ Ա. կաթողիկոսը խորիմաստ կոնդակով մը   2007-ն հռչակեց «Հայերէն լեզուի տարի»: Կոնդակին ոգին ու հանրագումարը վտանգին ահազանգն էր: Տարին բոլորեցաւ, առաւել` երեք-չորս տարիներ ալ անցան, բայց ահազանգին արձագանգը մնաց եկեղեցիներու կամարներուն տակ եւ մամուլին սիւնակներուն վրայ: Որքան որ հետեւեցայ, Նոր Ջուղան էր եւ Յունաստանը, որ մին` սեմինար ու միւսը բաց համագումար կազմակերպեցին: Այդքա՛ն: Կաթողիկոսին ահազանգին, կոչ-թելադրանքին ընդառաջող, մտահոգութիւնը իւրացնող թեմ ու գաղութ չգտնուեցաւ, որ ծրագիր  կազմէր ու լծուէր հայախօսութեան նահանջը կասեցնող մեծ ճիգի: Ափ հոտոտալու պէտք չկայ կռահելու համար, որ պատկան մարմիններ նոյնիսկ օրակարգի հարց դարձուցած չըլլան վեհափառին կոչը` անիկա համարելով ուշացած խնդիր ու անով զբաղիլը` ժամավաճառութիւն, կարծես շատ աւելի կարեւոր խնդիրներ առաջադրած ըլլային սեղանի վրայ… (Քննելի խոշոր գլուխ մըն է նաեւ սփիւռքեան կառոյցներուն վիճակը. սպառա՞ծ են անոնք, թէ՞ ոչ. խնդիր մը, որ թէեւ կապ ունի մեր օրակարգին հետ, բայց քննելի չէ այս համագումարին):

Հեռու չերթանք: Հո՛ս` սփիւռքի  սրտերակը համարուող Լիբանանի գաղութին մէջ իսկ հրապարակը ձգուած է անհատական նախաձեռնութիւններու: Շահան Գանտահարեանն  է, որ Ազդակի տնօրէնի հանգամանքով շարադրական մրցում կը յայտարարէ աշակերտներու միջեւ: Խաժակ Գալուստեան անհատն է, որ «Վէրք Հայաստանին» արեւմտահայերէնի վերածել կու տայ, շուրջ 1.600 աշակերտներու կը տրամադրէ եւ կը ծրագրէ հինգ թէ տասը հազար տոլարով պարգեւատրել Աբովեանին այդ երկը  իւրացնող ու վերարտադրող լաւագոյն աշակերտը: Ընդհանրապէս միեւնոյնն է դասագիրք պատրաստողներու պարագան.  անհատական նախաձեռնութիւն: Եթէ կը սխալիմ, ներեցէք եւ անգիտութեանս վերագրեցէք մատնանշումներս…

Հայերէնին հետ ենթակայի մը  կապը մեծապէս կախեալ է շրջապատէն ու միջավայրի ազդեցութենէն, յատկապէս` պատանի-պարմանիին համար: Հետախուզելու պէտք չկայ` հաստատելու, որ հայերէնի ու հայախօսութեան եւ այդ ուղղութեամբ կատարուած պահանջքին ու քարոզչութեան հանդէպ կայ անտարբերութիւն, երբեմն նաեւ թաքուն արհամարհանք` բոլո՜ր, բոլո՛ր մակարդակներու վրայ, ինչ որ անզգալաբար սողոսկած է աշակերտներու թէ ծնողներու, կարգ մը պարագաներու նոյնիսկ ուսուցիչներու հոգեբանութեան մէջ: Բացառութիւն չեն կազմեր գաղութային պատասխանատուները:

Այս կացութեան հակազդող մտատանջ մարդիկը շատ չեն: Անոնք կը հակազդեն բուռն կերպով, կեցուածքի փոփոխութիւն կը պահանջեն: Ապարդիւն: Քիչ կը մնայ, որ  Պ. Սեւակին տողերը կրկնելով` յայտարարեն. «Խոստանում եմ բաց ճակատով էլ չխփուել հաստ պատերին. ինչի համար, էլի պատը կը մնայ պատ, կը պակասի մի լաւ ճակատ…»: Բարեկամ մը սեւ կատակով կ’ըսէր, թէ հեռու չէ այն օրը, երբ ազգային հաւաքներու կամ միութենական ժողովներու մէջն անգամ պիտի ամչնանք հայերէն գիտնալնուս եւ հայերէն խօսելնուս համար:

Կը գտնուինք տեղ մը, ո՛ւր հռետորական խօսքի հմայքը  չի դարմաներ կացութիւնը: Հաւանաբար աւելորդ են նաեւ ախտաճանաչումները: Ախտաճանաչում կը կատարուի հետեւանքին պատճառները վերացնելու համար: Այս պարագային պատճառները ծանօթ են, եւ` այնքա՛ն խորը ու սփիւռքահայու ամէնօրեայ կեանքին ընդելուզուած, որ անկարելի է զանոնք իր առօրեայէն պոկել: Իմ կարծիքով, ուժի յումպէտս վատնում է պատճառները վերացնելու անկարելիին հետամուտ ըլլալը:

Այս պայմաններուն տակ բնական է, որ  ցցուի դամոկլեան հարցումը. ուրեմն շոգեկառքը վերջնականապէս փախցուցա՞ծ ենք արդեօք:

Պատասխանս` Ո՛Չ, չենք փախցուցած: Լաւատեսութիւնը այլընտրա՛նք չունի: «Դատապարտուած» ենք լաւատես ըլլալու: Այլապէս` ի՞նչ: Ձեռքերով ծունկերնի՞ս ծեծենք, թէ՞ թեւերնիս սոտթենք ու գործի լծուինք: Անշո՛ւշտ երկրորդը: Կը մնայ իրատես ըլլալ, պատճառները վերացնելու ցնորքը չհետապնդել, այլ` հետեւանքները մեղմացնելու մասին մտածել, որ  նորահաս սերունդը հայերէնին կապուի: Քաղաքական կամք ու մանաւանդ վճռականութիւն ունենալ եւ կտրուկ միջոցառումներու դիմել, սկզբունքային կեցուածքներու մէջ ըլլալ անզիջող, չվարանելով նոյնիսկ որոշ գին վճարելէ եւ ճակատումի երթալէ: Առանց ճակատումի յաջողութիւն չկայ:

Գաղութներու մէջ կան յուսատու կորիզներ, որոնց վրայ կրնան աւելնալ վերջին տարիներուն սփիւռք հաստատուած  պատկառելի թիւով  հայրենաթող հայեր, որոնք պիտի կազմեն սփիւռքը թարմացնող եւ անոր նոր ներարկում տուող ատաղձը: Դժբախտաբար ցարդ անոնք չեն ներգրաւուած գաղութահայ կեանքին մէջ: Թէ ինչո՞ւ, ատիկա արդէն ուրիշ խնդիր է եւ մաս չի կազմեր մեր նիւթին:

Երկրորդ . Ազգային լեզուն` նպատա՞կ, թէ՞ հաղորդակցութեան միջոց

Մարդոց միջեւ յարաբերութեան համար փաստօրէն առաջնակարգ դիրքը կը գրաւէ լեզուն` իր խօսակցական թէ գրաւոր արտայայտութեամբ: Այս պարագային լեզուն միջոց է անկասկած: Անկասկած է նաեւ այն, թէ որքան շատ բառապաշար` այնքա՛ն աւելի մտածումի կարողականութիւն: Սահմանափակ բառամթերքով` մտածումի սահմանափակ հորիզոն: Բայց ինչ կը վերաբերի ազգային լեզուին, անիկա միջոց ըլլալէ առաջ ու վերջ, ժողովուրդի արժէքներուն ու սկզբունքներուն, մտային-մշակութային ստեղծագործութիւններուն, առաջադրանքներուն, քաղաքական  եւ  ընկերային բարոյականութեան արտայայտիչն է: Ազգային գիտակցութիւն եւ միութիւն կերտելու ազդակ է, միեւնոյն ազգին պատկանողներուն միջեւ զիրար ճանչնալու գործօն է եւ հասարակ յայտարար: Ահա այս տեսակէտէն ազգային լեզուն նպատակ է` հաղորդակցելու համար: Հոս, «հաղորդակցիլ»ը չի նշանակեր միայն խօսակցական թէ գրաւոր յարաբերութիւն, այլ կը նշանակէ մանաւանդ հայերէնով յուշեր կազմել, ապրումներ ունենալ, դէպքեր ու դէմքեր ճանչնալ եւ այդ յուշերուն, ապրումներուն, դէպքերուն ու դէմքերուն  հետ  հաղորդուիլ հայերէնով…: Ասիկա կը մշակուի ընտանիքին, բայց յատկապէս մեր գլխաւոր ապաւէնը հանդիսացող դպրոցին մէջ` հայերէնի ու ազգային պատմութեան դասերուն ընդմէջէն…

Աղջիկս ու փեսաս հայախօս են: Ընտանիքին խօսակցական լեզուն  հայերէնն է: Բայց նկատած եմ, որ իր 16-17 տարեկան աղջկան հետ երբ պէտք զգայ մտերմիկ զրոյցի, կամ բարկութեան պահուն, որպէսզի ազդեցութիւն ունենայ  աղջկան վրայ , կը դիմէ յունարէնի: Կը նշանակէ, թէ շատ զգայուն պահերուն եւ զգայուն խնդիրներուն վրայ վատ հաղորդիչ է հայերէնը թոռնիկիս համար, որ հայկական միջնակարգ աւարտած է գերազանց արդիւնքով, նաեւ` հայերէնի մէջ… Նոյնն է պարագան տարեկից ընտանիքներուն: Պատճա՞ռը կամ դարմա՞նը. ըստ իս, գլխաւորաբար դպրոցն է իր ստեղծած միջավայրով,դասանիւթերով եւ ուսուցիչներով:   (Եւ որպէսզի անտեղի զգայնոտութիւն չյառաջանայ, յայտնեմ, որ ես երկու տարի եղած եմ թոռնիկիս ուսուցիչը` միջնակարգի մէջ): Եթէ վերը, իմ առաջին կէտին մէջ կը շեշտէի պատճառներու վերացման անկարելիութիւնը, ապա ուրեմն հոս նոյն շեշտաւորումով կ’ընդգծեմ, որ պատճառը վերացնելն ու դարմանը մեր ձեռքն է, ազդու միջամտութեան կը կարօտի:

Երրորդ.  Հայախօսութեան հիմնական երեք միջավայրերն են` ընտանիքը, դպրոցը, միութիւններն ու ընկերային հաւաքները

ա.- Ընտանիքին մէջ հայերէն խօսելու խնդիրը նոյնինքն ընտանիքի հարցն է, որով գաղութային գործօնները միայն նպաստողի դեր կրնան ունենալ: Այս առումով`

1.- հայախօսութեան քարոզչութիւն կատարել տեղի-անտեղի ամէն  առիթի,

2.- արեւմտահայերէնով պատրաստուած մանկապատանեկան որակեալ (Տիզնիյի որակով) Սի.Տի., Տի.Վի.Տի., Փլէյ Սթէյշըն, եւ այլ խաղեր ապահովել ու տարածել ընտանիքներու մէջ:  Համացանցի այս դարուն բազմազան միջոցներ կարելի է գտնել`  ընտանիքներէ ներս թափանցելու համար, արեւմտահայերէնով: Մեծապէս օգտակար կրնայ ըլլալ նաեւ Հայաստանի հեռատեսիլը, եթէ արեւմտահայերէնով խնամուած յայտագրեր ցուցադրէ;

բ.- Դպրոց. արեւմտահայերէնի նախաճաշակը կը տրուի վարժարանի մէջ: «Վարժարան» հասկացողութիւնը մեր մտածումը կը կեդրոնացնէ այն առանցքին վրայ, որ իրարու կը կապէ աշակերտ-ուսուցիչ-դասագիրք երրորդութիւնը, որուն հիման վրայ ալ կ’արդիւնաւորուի հայակրթութիւնը:

Արհեստագէտ ոսկերիչ վարպետը ոսկին ունի իր ձոռքին մէջ եւ զայն կը մշակէ, կը ձեւաւորէ` ինչպէս որ ինք կ’ուզէ: Նոյնը չէ աշակերտ-ուսուցիչ յարաբերութիւնը: Աշակերտը

միտք ու հոգի ըլլալուն, որքան ներգործուող, նոյնքան եւ ներգործող է: Որքան ստացող, նոյնքան եւ` տուող: Ստացածը իր «ես»ին, իր մտահոգեկան էութենէն անցընելու եւ վերարտադրելու այս գործընթացին արդիւնքը բնականաբար կախեալ է ուսուցիչէն եւ դասագիրքէն:

Պայման է, որ ուսուցիչի տիպարը իր մէջ կեդրոնացնէ երեք յատկութիւններ. խելք, խիղճ եւ աշխատունակութիւն: Այս երեք յատկութիւններէն  մէկը չկա՞յ, միւս երկուքը կը դառնան անպէտք: Ընդունինք, թէ ամէն մարդ քիչ-շատ խելք ունի: Խիղճը, սակայն, կը մշակուի, ինչպէս եւ աշխատունակութիւնը կը զարգանայ գործի մէջ` գործի յայտագիր կազմելով ու հետեւողականօրէն գործ արտադրելով: Կը նշանակէ, թէ այս երկուքը կապ ունին վարչարարութեան հետ, ինչ որ պարտաւորութիւնն է տնօրէնին, որմէ պիտի պահանջուի վարչարարութիւն եւ ուսուցչական գործին  վրայ վերահսկողութիւն, եւ որ  պէտք է նուիրուի իր պաշտօնին` զերծ մնալով այլ որեւէ զբաղումէ: Քանի կը հաստատենք, որ մեծ վտանգի մը առջեւն ենք հիմա, ուրեմն կ’ենթադրուի թէ կայ   զօրակոչի անհրաժեշտութիւն  եւ պայքարին ամբողջականօրէն նուիրուելու խնդիր: Ամէն մարդու տրուած չէ տնօրէն ըլլալ, բայց շատեր կրնան ազգային ու միութենական եւ կուսակցական գործերը մատակարարել…:

Իսկ դասագի՞րքը. հաւանաբար աքիլլէսեան մեր կրունկն է, որուն համար կայ ըսելիք, բայց սահմանուած ժամանակը առիթ չի տար նիւթը զարգացնելու: Դասագիրքերու մասին որեւէ նկատողութիւն յաճախ զգայնոտութիւն կը պատճառէ հեղինակներուն, մինչդեռ կ’ակնկալուի, որ անոնք ըսուածներուն մէջ տեսնեն սրտցաւութիւն, նաեւ` փորձառութեան որոշ բաժին:

Գլխաւոր խնդիրը դասագիրքի ուղղուածութիւնն է (tendency), որ պէտք է յստականայ, որպէսզի հրամցուած նիւթերուն ընդմէջէն համապատասխան լեզուամտածողութեամբ դրոշմուի ու կազմաւորուի տղուն հոգեխառնուածքը: Այս կապակցութեամբ, տեսակէտս է, որ նիւթերը պէտք է  օգնեն սփիւռքահայ պատանիին, որ ան իր մէջ ցոլացած տեսնէ ու ամրացնէ  երկակենցաղ հանգամանքը (ֆրանսացի եւ հայ, յունաստանցի եւ հայ եւ այլն): Ասիկա կրնայ ըլլալ ուղղուածութիւն մը: Երկու ինքնութիւն ունենալը բարդութիւն չէ, այլ զիրար լրացնող ու զիրար հարստացնող արժէք է, երբ անիկա հաւասարակշռուած է կայսեր բաժինը` կայսեր եւ Աստուծոյ բաժինը Աստուծոյ տալու սկզբունքով: Ուղղուածութիւնը յստակացնելէ ետք, անհրաժեշտ կը դառնայ խորհուրդը  տարիքային հոգեբան-մանկավարժ մասնագէտներու, ճշդելու համար, թէ 9, 10, 11, տարիքի տղաք ինչպիսի՞ նիւթերով կը խանդավառուին, յուշեր կը կազմեն, ապրումներ կ’ունենան եւ այդ յուշերուն-ապրումներուն կը կապուին, կը հաղորդուին  հայերէնով… Օրինակ` Լիբանանի դասագիրքերուն մէջ կա՞ն պատանեկան-սկաուտական կեանքէն, բանակումներէն, իրենց ժողովականութենէն, աշակերտական իրենց կեանքէն դրուագներ, կամ Ս. Գրիգոր Լուսաւորչի տօնին Անթիլիասի մայրավանք ուխտագնացութենէն պահեր, ուր տղայ-աղջիկ գողունի ու խորամանկ  նայուածքներ կը փոխանակեն իրարու եւ այլն: Իրենց անմիջական կեանքէն առնուած պատկերներ, որոնց յուշերուն դիւրաւ  կը կապուին, այդ յուշերուն հետ հայերէնով հաղորդութիւն կը ստեղծեն տղաքը:

Դաստիարակութեան գլխաւոր երկու թիրախներ են` անցեալի փորձառութիւնը, ժառանգութիւնը փոխանցել եւ անծանօթին, նորին կախարդանքը տալ: Այս թիրախներուն հասնելու համար պէտք է ընտրել տղոց միջավայրին, հետաքրքրութեանց, հասկնալու եւ հասկցածը վերարտադրելու կարողութեան մակարդակը, այդ մակարդակը աստիճանաբար զարգացնելու աշխատակարգով` (մեթոտ): Ընդհանրապէս ներկայ կացութիւնը այնպիսին է, որ աշակերտը դասագիրքի նիւթին ու լեզուի խրդնութեան դէմ մրցումի կ՛ելլէ եւ կը յոգնի, կը յուսահատի: Ասոր վրայ աւելցնելով ուղղագրութեան տառապանքը, կարելի է

պատկերացնել, թէ ի՛նչ կը նշանակէ «հայերէն սորվիլ» սփիւռքահայ պատանիին համար, որ իր ներկայ ու ապագայ կեանքին մէջ այնքան ալ պէտք չունի անոր::

Հոս կ’արժէ փակագիծ մը բանալ արձանագրելու , որ պետականութեան չգոյութեան իսկ, ուրիշ շատ ազգերէ առաջ անհատ մտաւորականներ, անտեսելով հակազդեցիկ ուժերու գրոհը, յանդգնեցան գրաբարէն աշխարհաբարի անցումին բարիքը ապահովել մեր ազգին` ժողովրդականացնելով մեր գրականութիւնը, մինչ այսօր, վրդովեցուցիչ հաստատում, վերանկախացումէն քսան տարի ետքն իսկ, ազգային պետութեան ու ակադեմիայի առկայութեան, իբրեւ անյետաձգելի խնդիր, սեղանի վրայ չէ դրուած տակաւին մեսրոպեան եւ հայաստանեան ուղղագրութեանց համադրումով  սերունդին տալու միատեսակ ու պարզացուած  ուղղագրութեան մը բարիքը:

գ.- Միութենական միջավայր

Ներշնչել, նոյնիսկ արգիլել ազգային-միութենական կառոյցներու պատասխանատու խորհուրդներու, յանձնախումբերու եւ վարչութիւններու շրջապատին մէջ հայերէնէն զատ այլ լեզուով արտայայտուիլը: Հայերէն չգիտցողը թո՛ղ սորվի:

Լեզուն կենդանի բջիջ է: Եթէ չսորվինք, չգործածենք, չզարգացնենք, կը մեռնի: Լեզուին հետ կը մեռնի նաեւ ազգը: Այնպէս որ, անհեթեթ չէ ակնկալել-պահանջել, որ ազգային գործին նուիրուող անձը նուիրուի նաեւ հայերէն սորվելու, հայերէնը պահպանելու պայքարին:

Հայախօսութեան նահանջը կասեցնելու նպատակը կը պահանջէ պայքար: Պայքարի մէջ կայ յաղթանակ, կայ նաեւ պարտութիւն: Եթէ պարտուած ենք, պիտի չընկճուինք. պիտի սաստկացնենք պայքարը: Մայրենի լեզուն ազգային անփոխարինելի արժէք է, որ կը պահպանուի պայքարով, ինչպէս որ պայքարով կը պահպանեն մարդիկ բոլոր արժէքները. ազգերը` իրենց անկախութիւնը, ժողովուրդները` ժողովրդավարութիւնը եւ մարդ անհատը` իր արժանապատուութիւնը:

ՄԻՀՐԱՆ ՔԻՒՐՏՕՂԼԵԱՆ

Share this Article
CATEGORIES