ՅՈՅՍԻ ՈՒ ԼԱՒԱՏԵՍՈՒԹԵԱՆ ԱԶԱՏԱՄԱՐՏԻԿԸ` ՑՈՒԵԹԱՆԱ ՓԱՍՔԱԼԵՒԱՆ

ՌՈՊԵՐԹ ԱՌԱՔԵԼԵԱՆ

Արցախահայութեան պայքարի ճշմարտացի եւ ամբողջական լուսաբանման, իր քաջութեան, ինչպէս նաեւ Հայաստանին անմնացորդ նուիրուածութեան համար պուլկարացի լրագրող Ցուեթանա Փասքալեւային շնորհուեր է Մովսէս Խորենացիի անուան մետալ, ինչպէս նաեւ` Հայ բարեգործական ընդհանուր միութեան «Կարպիս Փափազեան» մրցանակը եւ Արցախի գրողներու միութեան «Եղիշէ» մրցանակը:

Ան պարգեւատրուեր է Հայաստանի Հանրապետութեան «Արիութեան համար» մետալով, իսկ 1995-ին անուանի լրագրողը ստացեր է Ղարաբաղի պաշտպանութեան բանակի գնդապետի կոչում:

Պուլկարական, ռուսական, գերմանական, ֆրանսական պատկերասփիւռի ընկերութիւններու, ինչպէս նաեւ «Ռոյթըրզ» գործակալութեան համար պարբերաբար տեղեկատուական հաղորդումներ պատրաստած լրագրողը եօթը վաւերագրական ժապաւէններ նուիրած է արցախեան ազատագրական պայքարին:

1993-1994 այդ ժապաւէնները հայերէն, ռուսերէն եւ անգլերէն լեզուներով Ցուեթանան ցուցադրած է Միացեալ Նահանգներու եւ Քանատայի խորհրդարաններուն, ինչպէս նաեւ ՄԱԿ-ի մէջ, միաժամանակ հանդէս գալով համապատասխան ելոյթներով: Հաւանաբար ճակատագիրի նմանութիւնն էր պատճառը, որ պուլկարացի աղջիկը խորապէս սիրեց Հայաստանը` միանալով ազատագրական պայքարի մարտիկներուն:

«Գերդաստանիս պատմութիւնը խորը ազդեցութիւն ունեցած է աշխարհահայեացքիս ձեւաւորման վրայ: Մեծ մայրս, որ ապրեցաւ 95 տարի, յաճախ ինծի կը պատմէր իր կեանքի «հեքիաթը»: Անոր ընտանիքն ալ հայերու նման տեղահան եղած է իր հայրենիքէն: Ծնած ըլլալով գաղթի ճանապարհին` ան անցած է շատ մը փորձութիւններէ, կրած է զրկանքներ, սով ու տառապանք: Երբ Ղարաբաղի մէջ ականատես եղայ Շահումեանի շրջանի բնակչութեան բռնի տեղահանութեան, թուաց, թէ մեծ մօրս պատմածին ականատեսն եմ», կ՛ըսէ Ցուեթանան:

Հարցումին, թէ ի՞նչ ազդակներ նպաստած են իր ազատատենչ ոգիի կերտմանը, Ցուեթանան կը պատասխանէ. «Եօթը տարեկան էի, երբ մեր քաղաքի բեմերուն վրայ հայրենաշունչ բանաստեղծութիւններ կ՛ասմունքէի: Իմ սիրած գրողը Պուլկարիոյ ազգային հերոս Խրիսթօ Պոթեւն էր, որ զոհուած է ռուս-թուրքական պատերազմի ժամանակ: Իմ ձայնով ու կեցուածքով ես կրնայի յուզել հանդիսատեսը: Իմ ապագան կապուած էր բեմին հետ: Երբ եկաւ մասնագիտութիւն ընտրելու ժամանակը, որոշեցի դառնալ բեմադրիչ:

«Աւարտելով Մոսկուայի թատերական համալսարանը` չորս տարի աշխատեցայ Պուլկարիոյ յայտնի թատրոններէն մէկուն մէջ, բայց շուտով հասկցայ, որ թատրոնը իմ կոչումս չէ:

«Հեղինակաւոր մարդիկ ինծի խորհուրդ տուին ընտրել նոր մասնագիտութիւն, որ մօտ ըլլայ իմ ոլորտին:

«Մէկ տարի աշխատելով Պուլկարիոյ Ազգային հեռատեսիլի կայանին մէջ` շարունակեցի ուսումս կատարելագործել Մոսկուայի շարժապատկերի պետական համալսարանին մէջ»:

Խօսելով իր կեանքի ուղենիշներու ընտրութեան մէջ իր ծնողքին ունեցած դերին մասին` Ցուեթանան կը պատմէ. «Շատ մտերիմ էի հօրս հետ, որմէ ժառանգած եմ նպատակասլացութիւնս ու յեղափոխականութիւնս: Հայրս շատ կը ցանկար, որ ես ըլլամ ինքնուրոյն: Տարիներ անց ան կը հպարտանար, որ ես ինքնուրոյն եմ եւ ուժեղ:

«Երբ կը վերադառնայի Ղարաբաղէն, միշտ կը նշմարէի հօրս անթաքոյց հպարտութիւնը: 1998-ին, ղարաբաղեան շարժման 10-րդ տարեդարձին առիթով, Յունաստանի մէջ տարբեր երկիրներու դիւանագէտներուն պէտք էր ներկայացնէի ազատագրական պայքարի փառապանծ պատմութիւնը: Այդ օրը ստացայ հօրս մահուան լուրը: Կա՛մ պէտք է ներկայացնէի ժապաւէնները, կա՛մ վերադառնայի տուն: Ընտրեցի առաջինը` համոզուած ըլլալով, որ հայրս նոյնը պիտի ուզէր: Ձեռնարկի աւարտին, երբ ներկաներուն յայտնեցի ընտրութեանս մասին, սրահը երկար ժամանակ ծափահարեց»:

Ցուեթանա Փասքալեւան առաջին արտասահմանցի լրագրողն է, որ 1990-ի վրաց-օսական հակամարտութեան ժամանակ եղած է Հարաւային Օսեթիոյ մէջ` նկարահանելով տասը հաղորդում եւ «Երկու ժողովուրդներու ցաւը» վաւերագրական ժապաւէնը:

«Երբ 1991-ի մայիսին տեղեկացայ Ղարաբաղի պատերազմին մասին, արդէն ռազմադաշտի մէջ աշխատելու փորձ ունէի, – կ՛ըսէ Ցուեթանան, ապա կը շարունակէ: – 1991-ի մայիսին Գետաշէնի եւ Մարտունաշէնի մէջ սկսաւ խաղաղ բնակչութեան բռնի տեղահանութիւնը: Ես այդ ժամանակ Մոսկուայէն մեկնեցայ Ստեփանակերտ: Բարդ ու վտանգաւոր շրջան մըն էր: Խորհրդային յատուկ ջոկատը զիս ձերբակալեց: Երկու օր մնացի Խոջալուի օդակայանը: Այդ ընթացքին անոնք կը ստուգէին իմ փաստաթուղթերս` ենթադրելով, թէ ես պուլկարահայ եմ: Սարսափելի օրեր էին: Կը լսէի տանջանքի ենթարկուող ձերբակալուածներուն ձայները: Հասկցայ, որ դաժանաբար խոշտանգուող հայ մարդոց իմ օգնութիւնս անհրաժեշտ է:

«Փաստելով պուլկարացի ըլլալս` ինծի թոյլատրուեցաւ նկարահանումներ կատարել: Շուշիի մէջ Ազրպէյճանի գլխաւոր դատախազը կրցայ համոզել` գտնելու բանտարկուած լրագրող մը, որուն հանդիպեցայ Գանձակի բանտին մէջ: Այնտեղ նկարահանեցի քառորդ ժամ տեւողութեամբ հաղորդում` ոչ միայն այդ լրագրողի հարազատներուն, այլ նաեւ միջազգային հանրութեան ներկայացնելու համար: Բազմաթիւ բանակցութիւններէ ետք լրագրողը ազատ ձգեցին: Այդ իմ առաջին յաղթանակս էր»:

«Օղակ» գործողութեան ժամանակ Շահումեանի շրջանի մէջ նկարահանած ըլլալով հայ բնակչութեան դէմ կատարուող բռնարարքներն ու տեղահանութիւնը` Ցուեթանա Փասքալեւան կը յիշէ. «Երբ մարդիկը տեղահանեցին իրենց բնակավայրէն, միայն ես մնացի զինուորներուն կողքին: Այժմ ալ սարսափով կը յիշեմ այդ օրերը…»:

Արցախեան հերոսամարտը լուսաբանելուն եւ միջազգային հանրութեան ներկայացնելուն պատճառով ազրպէյճանցիները Ցուեթանա Փասքալեւային քանիցս հեռակայ կարգով դատապարտած են մահապատիժի: «Դժուարագոյն պահերուն ես զգացած եմ Աստուծոյ ներկայութիւնը,- կ՛ըսէ Ցուեթանան, ապա կը շարունակէ:- Երբ եկայ Ղարաբաղ, մկրտուած չէի: 1993-ին, ռմբակոծութիւններու ներքոյ, Գանձասարի մէջ Պարգեւ սրբազանը զիս մկրտեց: Կնքահայրս եղաւ Զօրի Բալայեանը: Երբեմն ունեցած եմ յուսալքութեան պահեր, բայց միշտ փորձած եմ չկորսնցնել մարդկային նկարագիրս:

Երբ ճակատի վրայ կռուող տղոց կողքին էի, անոնք աւելի ինքնավստահ կը կռուէին: Ես ալ քանի մը անգամ վիրաւորուած եմ, բայց երբ կրցած եմ ոտքի ելլել, դարձեալ տեսախցիկով փութացած եմ ճակատ: Անհնար էր անտարբեր մնալ վիրաւոր մանուկի, որդեկորոյս ծնողներու կամ հաշմանդամ ազատամարտիկի հանդէպ: Անոնք կը հաւատային, որ յաղթանակի կարելի է հասնիլ նաեւ իմ վաւերագրական հաղորդումներուս միջոցով: «Զիս քաջալերած են նաեւ Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Վազգէն Ա.ի օրհնութիւնն ու մարգարէական խօսքերը. «Դուք մեր հայրենիքն էք եկել յատուկ առաքելութեամբ: Դուք այստեղից երբեք չէք հեռանայ»:

1994-ին, երբ մարտերը դադրած էին, Ցուեթանա Փասքալեւան մեծ ճանաչում ունենալով, հրաւէրներ ստացած է աշխարհի տարբեր հեղինակաւոր պատկերասփիւռի ընկերութիւններէն, սակայն որոշած է հաստատուիլ Հայաստան եւ տեսնել Արցախի իրական անկախութիւնը:

«Այստեղ հիմնած եմ քանի մը հեռուստահաղորդումներ, սակայն չկարծէք, թէ իմ առջեւս միշտ կանաչ լոյս եղած է: Քանիցս փակուած են իմ հեղինակային հաղորդումներս, բայց զիս միշտ ոգեւորած է ժողովուրդը` զիս պաշտպանող ցուցապաստառներով հաւաքուելով նախագահական պալատին առջեւ:

«Անցեալ տարի դեկտեմբերին նախագահ Սերժ Սարգսեանը պաշտօնական այցով հրաւիրուած էր Պուլկարիա: Պատուիրակութեան կազմին մէջ ընդգրկուելու հրաւէրը ինծի համար անակնկալ մըն էր: Պուլկարիոյ մէջ նախագահը բարձր գնահատեց իմ աշխատանքս` շնորհակալական խօսքեր յղելով պուլկար ժողովուրդին: Ճիշդ այդ ժամանակ խօսեցանք իմ` մասնագիտական դաշտ վերադառնալու եւ նոր հաղորդման անհրաժեշտութեան մասին: Այդպէս ծնաւ «Ճառագայթ» հաղորդումը:

«Այժմ ես գիրք մը կը գրեմ իմ բոլոր ընկերներուս եւ հերոսներուն մասին… վերջին ութ տարիներուն կը բնակիմ Հայաստան: Այդ շրջանին ծնաւ զաւակս` Դաւիթը, որ արդէն եօթը տարեկան է, երկրորդ դասարան:

«1991-ի դեկտեմբեր 10-ին Շահումեանի մարտերուն ժամանակ զոհուեցաւ 26-ամեայ Դաւիթ Սառապեանը: Զաւակս անոր անունը կը կրէ: Ան ինքզինք կը համարէ Սասունցի Դաւիթ», կը պատմէ Ց. Փասքալեւան:

Ցուեթանա Փասքալեւան երջանիկ է… Սեպտեմբեր 21-ի տօնակատարութիւնը անոր համար ոչ միայն յաղթանակ է, այլ իր կենսագրութեան լաւագոյն տարիներու վերաքաղը` լեցուած յոյսով ու լաւատեսութեամբ:

Share this Article
CATEGORIES