ՎԵՐԱՄՈՒՏՆԵՐ` ԾԷ՞Ս, ԽՈՍՏՈ՞ՒՄ, ԻՆՔՆԱՀԱՍՏԱՏՈ՞ՒՄ

Յ. ՊԱԼԵԱՆ

Որոշած էի այս վերամուտին եւ անոր առնչուող հարցերը չարծարծել մամուլով, քանի որ կը կարծէի, թէ, բախտաւոր պարագային, անիկա ուղղուած պիտի ըլլար հետաքրքրուողներու եւ… համոզուածներու: Այդպէս է հայկական թերթի մը մէջ լոյս տեսած յօդուածի ազդեցութիւնը: Միւսները, անոնք, որոնք տեղատուութեան ընթացքը իմաստութիւն եւ յառաջդիմութիւն կը համարեն, այս տողերը պիտի չկարդան, կամուրջին միւս կողմը անցած են:

Բայց Սիզիփոսի յամառութեամբ ժայռը լեռ պէտք է բարձրացնել` գիտնալով, որ ան վար պիտի գլտորի: Յուսալով` որ պիտի չգլտորի…

*
*   *

Ամառը իր փէշերը պիտի հաւաքէ, տեղ մը աւելի կանուխ, այլ տեղ` ուշացումով: Բայց քաղաքակրթութիւնը ունի իր ժամանակացոյցները. արձակուրդի համրուած օրեր:

Աշխատանքը կը վերսկսի անոնց համար, որոնք գործազուրկ չեն, աշակերտներուն եւ ուսանողներուն համար, բայց նաեւ` միութիւններուն, կուսակցութիւններուն:

Վերամուտը, նախ եւ առաջ, աւանդաբար մեզի կը յուշէ դպրոցական վերամուտը: Կը յուշէ նաեւ հարցականներ, որոնց պատասխանները անհանգստացնող կրնան ըլլալ:

Վերամուտի մասին կը խօսին թերթերը, հեռատեսիլը: Համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամ կայ, եւ ուսումնասիրութիւնները կ’ըսեն, որ սղաճը կը հասնի նաեւ դպրոցներուն, համալսարաններուն, գրենական իրերուն:

Ընդհանուր դժուարութիւններուն զուգահեռաբար, հայկական վերամուտը մեզ եւս հարցականներու առջեւ կը կանգնեցնէ: Վերամուտ` Հայաստանի Հանրապետութիւն, որ իր  վերանկախացման քսանամեակը նշեց, վերամուտ` սփիւռք(ներ):

Դպրոցական վերամուտը հարցականներու դիմաց կը դնէ հայ մարդը, եթէ ան այլազան պատճառներով զգայազիրկ չէ դարձած: Հայաստանի մէջ օտար վարժարաններ բացուած են, եւ հայրենաբնակներ իրենց զաւակները պիտի ղրկեն օտար դպրոցներ, ինչպէս ոչ հեռու անցեալին կը ղրկէին ռուսական դպրոցներ:

Սփիւռքի բաբախող սիրտը համարուող Լիբանանի մէջ, ըստ վիճակագրութիւններու, հայածնունդ տղոց 43 տոկոսը կը գտնուի օտար վարժարաններու մէջ: Ինչո՞ւ: Անմակարդակ քաղքենիացման եւ նպարավաճառային մանկավարժութեան մը տրամաբանութեամբ, որ հայ ազգային խորքի խեղճացման հետեւանք է եւ կ’աճեցնէ այդ տնանկի հոգեբանութիւնը:

Ֆրանսայի մէջ դպրոցական տարիքի շուրջ 80,000 հայածնունդ տղոց միայն 1000-ը կը գտնուի հայ դպրոցի մէջ, տոկո՞սը…

Միացեալ Նահանգներու մէջ հայ դպրոցները բազմաթիւ են, բայց տեսական կարիքին բաղդատած` անբաւարար եւ… հայախօսութիւնը պարզապէս համեմ: Կլենտէյլի պետական հայ սքուլէն շուրջ 400 հայեր շրջանաւարտ կ’ըլլան, եւ այդ թիւը շատ աւելի է, քան` Ամերիկայի բոլոր հայկական վարժարաններու շրջանաւարտներուն թիւը:

Վերամուտի առիթով լաւ կ’ըլլայ ընդհանուր վիճարկում մը ունենալ սփիւռքի հայկական կոչուած վարժարաններու իսկական նպատակին, վախճանական նպատակին մասին:

Դպրոցի մը հայապատկան ըլլալը զայն կը դարձնէ՞ Հայ Դպրոց:

Առանց սեթեւեթի կրնա՞նք պատասխանել այս հարցումին, երբ կը տեսնենք, կը լսենք եւ կը կարդանք, որ այդ դպրոցներուն այցետոմսին վրայ պարզապէս կը գրուին պետական կամ համալսարան մուտքի քննութիւններու տոկոսներ:

Հայերէնի ուսուցման արդիւնքի տոկո՞ս, նշո՞ւմ… Չե՛նք տեսներ: Չե՛նք լսեր:

Հայ ծնողն ալ այդ տոկոսները եւ նշումները փնտռող չէ: Եւ քանի որ այդ նշումները դադրած են զինք հետաքրքրելէ, զաւակը, որ Քեւըն կամ Քարոլին եղած է, կարելի է դիւրութեամբ ղրկել օտար վարժարան, ի՜նչ փոյթ, եթէ անոնք հայ ծնողի շարունակութիւն պիտի չըլլան: Կարեւո՞րը. նիւթական ապահովութիւն, երջանկութիւն եւ այդ կարգի բաներ:

*
*   *

Ի հարկէ դպրոցը մարդը պիտի պատրաստէ, քաղաքացին, որպէսզի ան կեանքի մէջ յաջողի: Այս հաստատումը կը վերաբերի ընդհանրապէս դպրոցին` Ասիա, Եւրոպա, Ամերիկաներ, Ափրիկէ, Ովկիանիա: Այդ աշխարհներուն մէջ հայկական համայնքները չէին սպասած դպրոցներ հիմնելու համար: Այդ դպրոցներուն դռները բաց են բոլոր քաղաքացիներուն առջեւ:

Սփիւռքը ունի հայկական դպրոցներ:

Ինչո՞ւ հիմնուած են: Ինչո՞ւ պէտք է պահել զանոնք:

Այսօր հայ մարդոց ո՞ր տոկոսը անհրաժեշտութիւն կը համարէ հայ դպրոցը: Իսկ ինչո՞ւ միւս տոկոսը այդ անհրաժեշտութեան գիտակցութենէն հեռացած է:

Ինչո՞ւ բազմագոյն ղեկավարութիւնները չեն յաջողած ընել այնպէս, որ միւս տոկոսին համար հայ դպրոցը անհրաժեշտութիւն ըլլայ: Այդ պայքարը վերջնական կերպով կորսուա՞ծ է:

Հարցե՜ր, հարցե՛ր:

Առանձնացնենք անոնցմէ քանի մը հատը` մեր խօսքը մասնաւորելով սփիւռքի:

Սփիւռքի հայածնունդ սերունդի չնչին տոկոսը կը գտնուի հայկական վարժարաններու մէջ, տոկոս,  որ կը տարբերի երկրէ երկիր, 0-էն 43 առ հարիւր: 43 առ հարիւր` թմբկահարումով «Սփիւռքի մայրաքաղաք» համարուող Լիբանանի մէջ:

Երկու սերունդ առաջ հայկական նախակրթարանէ շրջանաւարտ հայ տղան եւ աղջիկը հայու պէս հայերէն կը խօսէին եւ կը գրէին, հայերէնը կը մնար մայրենի լեզուի հանճարով, ինչ որ զայն կրնար դարձնել ստեղծագործական, ոչ վարձու հաղորդակցական միջոց, ոմանք գրականութիւն ալ կը փորձէին:

Ի՞նչ փոխուած է կէս դարու ընթացքին:

Դիւրին է նոր ժամանակի քաղաքակրթութիւնը ամբաստանել:

Բայց աւելի քաջ եւ պարկեշտ չե՞նք ըլլար, եթէ հարց տանք, թէ ի՞նչ կրնայինք ընել եւ չըրինք առաջքը առնելու համար այս որակական անկումին: Տեղ մը սխալները չգումարեցի՞նք, չգումարուեցա՞ն: Այս սխալներուն առարկայական պատկերի կազմութիւնը համագումար մը չ’արժե՞ր:

Հայ զանգուած համարուածը, որ անցեալին դպրոց կը կառուցէր, երեք օրէն մարզադաշտ կը շինէր, այսօր Չ’ԸՆԴՎԶԻՐ… Ի՞նչ պատահած է ճամբու ընթացքին` անտարբեր կամ կրաւորական դառնալու համար:

Կացութիւնը հասկնալու եւ բացատրելու համար երբեմն պէտք է անդրադառնալ մանրուքներու, որոնք կը դառնան կանոն եւ նպատակէն կը շեղեցնեն ՀԱՅ ԴՊՐՈՑը, անոր վարիչներու թիւրըմբռնումներու, անգիտութեան եւ նպարավաճառային հաշիւներու պատճառով: Ինչպէս սովորութիւն է ըսել` յարգելով յարգելի բացառութիւնները:

Երբ հայ դպրոցին պատասխանատուութիւն ստանձնած անձը կ’որոշէր ծախսերը կրճատել, զոր կը կոչէր compression budgétaire, գործէ պիտի արձակէր քանի մը տարուան հնութիւն ունեցող ուսուցիչ-ուսուցչուհիները, նորեր պաշտօնի հրաւիրելով, անոնց ունեցած յաւելումները զեղչելով, կրթութիւնը կը դադրէր իրաւ մտահոգութիւն ըլլալէ: Այս մտայնութեամբ որակ ձեռք կը բերուէ՞ր…

Ուրիշ տեղ, հայկական կրթութիւն չտեսած, օտար դպրոցի մէջ հայկական ծագումով գործած ուսուցչուհի հայ դպրոցի տնօրէն կը նշանակուի, որ հանդիպումներու,  բեմէ եւ ծնողական ժողովին, դրօշակի պէս կը պարզէ պետական կրթական ծրագիրը` մեքենագրուած երկու էջերը, եւ կը յայտարարէ, որ «ա՛յս է նպատակը», այս մտայնութեամբ եւ վերաբերումով հայ դպրոցը կրնա՞յ հայկական որակ ունենալ:

Ուրիշ մը մատը թափ տալով կ’ըսէ, որ պիտի ընեն այնպէս, որ աշակերտները ուրիշ ոչ հայկական դպրոց ընդունուին առանց դժուարութեան` համոզելու համար ծնողները, որպէսզի իրենց զաւակները բերեն:

Շարունակե՞նք. շատեր գիտեն, որ դպրոցներ կան, ուր քննութեան ներկայացող դասարաններու մէջ հայերէնի դասաժամերը պարզապէս կ’անհետանան` ի մեծ երջանկութիւն ծնողներու եւ լուռ մեղսակցութեամբ կրթական պատասխանատու մարմիններու… որպէսզի ամավերջի տեղեկագրին մէջ յաջողութեան մեծ տոկոսներու մասին ակնկալուած ճառը խօսուի:

*
*   *

Երբեք ուշ չէ լայնածիր լուսաբանական արշաւ մը կազմակերպելու` ուղղուած դէպի հայ ծնողները, ըսելու համար`

– Հայ դպրոցը աշակերտը կրնայ յաջողութեան առաջնորդել այնպէս, ինչպէս` ուրիշ անուանի կամ նուազ անուանի դպրոց մը:

– Հայ դպրոցին մէջ աշակերտը կը սորվի հաւատարիմ մնալ իր ծնողներու ինքնութեան եւ ժառանգած արժէքներուն, մշակոյթին, այսինքն ըլլալ իրենց իսկական շարունակութիւնը` հարազատութեամբ:

– Այս ճիգը ընելով` կ’իրականացնեն ազնիւ քաղաքական յանձնառութիւն մը, քանի որ ազգի հզօրութեան կը նպաստեն, կը մասնակցին տոկալու եւ տեւելու կամքին:

Բայց ծնողներէ պահանջուած այս յանձնառութեան արժանի պէտք է ըլլալ` ներկայացնելով որակ եւ ներշնչելով վստահութիւն: Այս զոյգը կը կարօտի փաստի, դատարկ խօսքերով համոզումի չի յանգիր: Անհրաժեշտ է ծրագրել եւ իրականացնել շէնքերու արդիականացումը, հոն, ուր ան բաղձալի մակարդակի վրայ չի գտնուիր: Ուսուցանող անձնակազմի որակին (ոչ միայն վկայականներուն) բծախնդրութիւն ցուցաբերել, այդ որակը դարձնել թափանցիկ` առանց վախնալու քննադատութիւններէ, որոնք ինքնասրբագրման եւ յառաջդիմութեան հզօր ազդակներ են:

Միշտ յիշելով, որ կրթական գործը ազնիւ մասնագիտութիւն է եւ չի բաւարարուիր գեղահունչ կոչումով:

Այս` բոլոր առարկաներուն համար, նաեւ` հայերէնի:

Վստահութիւն ներշնչելու համար անհրաժեշտ է նաեւ ցոյց տալ, որ դպրոցը մարդակերտութեան վայր է եւ կը հպատակի ազգային իրաւ արժէքներու` առանց տուրք տալու մասնակի եւ կողմնակի շահախնդրութիւններու:

Լուսաբանուած հայ ծնողը, որ օտար դպրոցներու դուռը ափ կ’առնէ, որ թշնամի չէ ո՛չ իր զաւկին, ո՛չ իր ազգին, վերատեսութեան կ’ենթարկէ իր ըմբռնումները եւ գնահատումները:

Իսկ եթէ մշակուի համապարփակ ծրագիր մը, որ ՀԱՅԱԾՆՈՒՆԴ ԻՒՐԱՔԱՆՉԻՒՐ ԶԱՒԱԿԻ ԻՐԱՒՈՒՆՔՆ Է ՀԱՅ ԴՊՐՈՑԻ ՄԷՋ ԳՏՆՈՒԻԼ, կը վերականգնի նոր որակով վստահութիւն մը, որ անդին կ’անցնի դպրոցէն:

Մենք մեզի չենք կրնար հրամցնել կրթական-դպրոցական պայքարը նուազուրդի ենթարկելու եւ կորսնցնելու պերճանքը: Այդ պայքարի յաջողութիւնը կը չափուի որակի եւ ազգային որակի համատեղ յառաջընթացով` հասնելով իւրաքանչիւր հայածնունդի:

Կրթական այս հեռանկարէն չ’անջատուիր նաեւ ազգային-մշակութային որակի զարգացումը եւ անոր նկատմամբ բծախնդրութեան «քաղաքականութիւն»ը: Կրթական գործը կղզիացած չէ եւ կը շարունակուի դպրոցէն դուրս գոյութիւն ունեցող մշակոյթի ազդեցութեամբ: Այսինքն, եթէ մշակութային լայն հասկացողութեամբ կազմակերպութիւնները զանգուածին չբերեն որակ, կը խեղճացնեն սերունդի որակական կազմաւորումը: Ասիկա կարեւոր խնդիր է, որ յաճախ հարկատու է «հասութաբեր»ի եւ անոր ընկերացող «շատ մարդ կար»ի ամբոխային գնահատման:

Ղեկավարութիւնները հարկ է դատել էական խնդիրներուն բերած իրենց լուծումներով եւ արդիւնքներով:

Share this Article
CATEGORIES