ԹՈՒՐՔԻԱ – ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ. ՄԻՋԻՆ ԱՐԵՒԵԼՔԻ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ԵՒ ԹՈՒՐՔ-ԻՐԱՆԱԿԱՆ ՅԱՐԱԲԵՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐԻ ՊՂՏՈՐՈՒՄԸ

ՍԱՀԱԿ ՇԱՀՄՈՒՐԱԴԵԱՆ

Հաշուի առնելով, որ Թուրքիայի վարչակազմի որդեգրած միջինարեւելեան տարածաշրջանային քաղաքականութիւնը, յատկապէս կապուած` արաբական աշխարհի վերջին զարգացումներին, ակնյայտօրէն ստանում է իսլամական աշխարհում առաջատար տէրութիւն դառնալու ձեւ եւ բովանդակութիւն, սակայն նոյնքան ակնառու է, որ Թուրքիայի այսպէս կոչուած «նորօսմանական» արտաքին քաղաքականութեան հայեցակարգը եւ դրա գործադրման առկայ եղանակը բախուել են տարածաշրջանի մի շարք կարեւոր պետութիւնների աշխարհաքաղաքական շահերի հետ: Այս շրջագծում, թուրք-իսրայէլական յարաբերութիւնների լարուածութիւնից յետոյ, տուեալ տարածաշրջանում թուրքերի քաղաքական լարախաղացութիւնը եւ իսլամական աշխարհում որպէս արեւմտեան մեծ տէրութիւնների հասարակական-քաղաքական արժէքները քարոզող ու տարածող պետութիւն հանդէս գալը, նկատելիօրէն բացասաբար են անդրադարձել Իրանի եւ Թուրքիայի առգոյ յարաբերութիւնների դրութեան վրայ: Եթէ ընդունենք, որ Իրանի հիւլէական ծրագրի շուրջ Թեհրանի եւ արեւմտեան մեծ տէրութիւնների անհամաձայնութիւնը լուծելու հարցով անցեալ տարի Թուրքիան ստանձնեց միջնորդի դերը եւ հէնց այդ գծով բազմիցս փորձել է Իրանին փրկել տնտեսական պատժամիջոցների հետզհետէ սեղմուող օղակի վտանգից, որի համար Իրանի դիւանագիտական համակարգը պաշտօնական յայտարարութեամբ յաճախ համակրական խօսքեր է հնչեցրել Թուրքիայի Արդարութիւն եւ բարգաւաճում կուսակցութեան վարչակազմի հասցէին, սակայն արաբական-իսլամական երկրներում բռնկուած հասարակական յեղափոխութիւնների պատճառով Անգարայի հետեւած բաւական բարդ ու երկդիմի քաղաքականութիւնը, ապա վերջին շաբաթներում Միացեալ Նահանգներու ու ՕԹԱՆ-ի համատեղ հակահրթիռային պաշտպանութեան համակարգի մի մասի տեղակայումը Թուրքիայի տարածքում, խիստ ազդել են Թեհրան-Անգարա մինչ այդ բարեկամական յարաբերութիւնների վրայ. դրա հետ մէկտեղ` Թուրքիոյ վարչապետ Ռեճեփ Թայիփ Էրտողանի շուտափոյթ շրջայցը հիւսիսափրիկեան յեղափոխութիւն անցկացրած երեք երկրներ` Եգիպտոս, Թունուզ եւ Լիպիա եւ այնտեղ կատարած նրա խիստ խորհրդաւոր յայտարարութիւնները, որոնք համընկնում են արեւմտեան մեծ տէրութիւնների միջինարեւելեան տարածաշրջանային ծրագրերին ու հետագայ տնտեսա-քաղաքական ընդհանուր շահերին, խիստ սթափեցրել ու անհանգստացրել են իրանցի դիւանագէտներին:

Չնայած այն իրողութեան, որ թուրք-իսրայէլեան յարաբերութեան լարուածութիւնը սկզբում դրուատանքի արժանացաւ Իրանի հոգեւորական իշխանութեան եւ դիւանագիտական որոշ շրջանակների կողմից, սակայն դէպքերի հետագայ զարգացումները, յատկապէս Թուրքիայի սերտ համագործակցութիւնը` ՕԹԱՆ-ի հետ եւ նրանց կասկածելի կապերը Եգիպտոսի եւ Սուրիոյ հակաշիի «Իխուան Մուսլիմին» կուսակցութեան հետ, որոնք ընդյատակեայ փորձում են ճեղք առաջացնել Եգիպտոս-Իրան եւ Սուրիա-Իրան յարաբերութիւնների մէջ, պատճառ են դարձել, որ որոշակի չափով Իրանը զգուշանայ Թուրքիոյ վարած քաղաքականութիւնից:

Արդէն իրանցի որոշ քաղաքական վերլուծաբաններ եւ լրագրողներ իրենց հրապարակային յայտարարութիւններում եւ յօդուածներում չեն թաքցնում իրենց վրդովմունքը հարեւան երկրի` Թուրքիոյ երկերեսանի եւ անվստահելի դիրքերի նկատմամբ, սակայն հաշուի առնելով Թուրքիոյ տնտեսական համագործակցութիւնը եւ մեծաքանակ ապրանքափոխադրման հանգամանքը` Իրանի հետ, դեռեւս Թեհրանը բաւական զսպուածութեամբ է վերաբերւում հարեւան երկրի համարձակ քայլերի նկատմամբ:

«Թուրքիոյ ազդեցութեան գօտին` 2050-ին»

Սակայն պէտք է ընդունենք, որ խնդիրը միայն տնտեսական գործընկերութեան եւ փոխշահաւէտ յարաբերութիւնների պահպանման ոլորտում չի տեղաւորւում, այլ կան նաեւ ռազմավարական շահերի եւ անվտանգութեան գօտու ապահովման խիստ կարեւոր խնդիրները: Հակառակ նրան, որ թուրք դիւանագէտներն անընդհատ պնդում են կամ աւելի ճիշդ` փորձում են ձեւացնել, որ Միացեալ Նահանգների եւ ՕԹԱՆ-ի հետ իրենց ռազմական գործընկերութիւնը միտուած չէ որեւէ հարեւան երկրի ազգային անվտանգութիւնը սպառնալուն, սակայն Իրանի համար արդէն պարզ է, որ ՕԹԱՆ-ի հակահրթիռային պաշտպանութեան համակարգի տեղակայումը իր սահմանների մօտակայքում` ինքնին ռազմական սպառնալիք է համարւում եւ պարզորոշ կերպով արտայայտում է Միացեալ Նահանգների ու նրա դաշնակիցների թշնամական մտադրութիւնը` Թեհրանի հանդէպ: Անշուշտ, Իրանը չի կարող երկար ժամանակ անտարբեր մնալ արեւմտեան մեծ ուժերի եւ ի մասնաւորի Միացեալ Նահանգների գլխաւոր գործակատար` Թուրքիոյ ռազմական նկրտումների նկատմամբ. յատկապէս եթէ հաշուի առնենք, որ Թուրքիոյ վարչապետը վերջերս յայտարարեց, որ իրենք պատրաստւում են ռազմանաւեր գործուղել Միջերկրական ծովի աւազանը: Խոր հիմքեր կան պնդելու, որ Թուրքիոյ ռազմածովային միաւորների ներկայութիւնը Միջերկրական ծովում կը խթանի նրանց տնտեսա-քաղաքական ազդեցութեան ամրագրումը Հիւսիսային Ափրիկէի տարածաշրջանում, իսկ աւելի՛ն, Սուրիոյ եւ Իրանի համար ռազմավարական նշանակութիւն ունեցող երկրներ` Լիբանանում եւ Պաղեստինում:

Այսպէս, չի բացառւում, որ Թուրքիան փորձում է քողարկուած ձեւով Իրանի եւ Սուրիոյ ռազմավարական շրջափակման օղակն ի շահ Միացեալ Նահանգների ամբողջացնել:

Ուշագրաւ է, որ Սուրիան եթէ չկարողանայ առաջիկայ ամիսներում ստեղծուած ներքին ճգնաժամը յաղթահարել, Պաշշար Ասատի վարչակարգի իշխանազրկումն անխուսափելի է: Այսպիսի վիճակում Թուրքիան փորձում է արաբական-իսլամական շարժումների վրայ մակընթացութեամբ լրացնել Սուրիոյ պաասական իշխանութեան տապալումից առաջացող ուժի անջրպետը: Նոյնպիսի իրավիճակում է նաեւ Իրանը, որը, անկասկած, փորձում է դառնալ շիի աշխարհի գաղափարա-կրօնական գերտէրութիւն, ինչը ենթադրել է տալիս լայնածաւալ մրցակցութիւն` գրեթէ ողջ տարածաշրջանի սիւննի իսլամ պետութիւնների հետ:

Նկատի առնելով Սէուտական Արաբիոյ կողմից եւ մի առ ժամանակ Միացեալ Նահանգների միջոցով հովանաւորուող ուահապական-սալաֆական իսլամական մոտելի առաջընթացը` սիւննի իսլամ աշխարհում, որը միտուած էր Իրանի Իսլամական յեղափոխութեան ալիքների առաջխաղացքը կասեցնել դէպի Աֆղանիստան, Փաքիստան եւ Միջին Ասիայի տարածաշրջանը, կարող ենք եզրակացնել, որ այդ նախագիծը իր ծայրայեղական եւ ահաբեկչական անկառավարելի բնոյթով ու ստացած ծաւալներով այլեւս անընդունելի եւ մեծապէս վտանգաւոր է համարւում Միացեալ Նահանգների ու նրա Արեւմտեան դաշնակիցների համար: Հետեւաբար Իրանին զսպելու մտադրութեամբ արեւմտեան ռազմավարական ուղեղային կենտրոնների մօտ առաջացաւ չափաւոր իսլամի եւ իսլամական հակումներով հնազանդ վարչակարգի ստեղծման գաղափարը: Սակայն Միջին Արեւելքի ահաւոր զգայուն տարածաշրջանում ո՞ր պետութիւնը պէտք է ստանձնէր այս նոր քաղաքական զգեստի  ցուցադրման պարտականութիւնը: Յատկանշական է, որ այդ մարտավարութեան իրագործման փուլին միանգամից աւելացաւ արաբական-իսլամական աշխարհում չնախատեսուած ապստամբութիւնների շարանը, որն արեւմտեան մեծ տէրութիւններին ստիպեց անմիջապէս ձեռնամուխ լինել յեղափոխութիւնների վերահսկման եւ ծայրայեղ իսլամի փոխատեղութեան գործին:

Հետեւաբար ստեղծուած մթնոլորտում, մինչ Միացեալ Նահանգները խիստ զբաղուած էին տնտեսական ներքին անելանելի ճգնաժամը լուծելու եւ, միւս կողմից, Իրաքի ու Աֆղանիստանի գրաւման գլխացաւանքից մի կերպ ազատուելու հոգսերով, վերոնշեալ դերը յանձնուեց Թուրքիոյ ներկայ գործող Արդարութիւն եւ բարգաւաճում կուսակցութեան վարչակարգին: Կարծէք թէ ի սկզբանէ Թուրքիոյ վարչակազմը պատրաստ էր օգտագործել թուրքական իսլամի եւ սիւննի իսլամական խմբերի միջոցով տարածաշրջանում իր ազդեցութիւնը մեծացնելու գործօնը: Միաժամանակ Թուրքիոյ Արդարութիւն եւ բարգաւաճում կուսակցութեան ղեկավարները եւ «նորօսմանականութեան» հայեցակարգի տեսաբան, այժմ արտաքին գործերի նախարար Ահմեթ Տաւութօղլուն բազմիցս յայտարարել են Թուրքիոյ արտաքին քաղաքականութեան արեւելեան եւ արաբական-իսլամական երկրների հետ յարաբերութիւններն ընդլայնելու առաջնահերթութեան մասին:

«ԱԲԿ»ի եռեակը` նախագահ Կիւլ, վարչապետ Էրտողան եւ արտաքին գործոց նախարար Տաւութօղլու

Աւելի՛ն. «Արաբական գարուն» յեղափոխութիւնների առնչութեամբ Թուրքիոյ վարչապետը վերջերս հանդէս է եկել նոր եւ առաւել շահադիտական յայտարարութիւններով` Եգիպտոսին, Թունուզին եւ Լիպիային տնտեսական եւ բարոյական աջակցութիւն ցուցաբերելու մասին: Նման նուաճողամտութիւն զարգացնող թուրք քաղաքագէտները, որոնք հետեւում են նաեւ գործնապաշտ քաղաքական ուղեգծին, լաւ են հասկանում, որ Թուրքիայի ներգրաւումը` իսլամական աշխարհի գործընթացների մէջ, ընդ որում` չի բացառում տարածաշրջանային պատերազմների հնարաւորութիւնը, նրանց կանգնեցնում է տարածաշրջանի միւս կարեւոր տէրութիւնների` Իրանի եւ Սէուտական Արաբիայի դիմակայութեան առջեւ, ուստի Թուրքիան փորձում է Միացեալ Նահանգների եւ ՕԹԱՆ-ի միջնորդութեամբ, արաբների եւ Իրանի սպառնալիքներից խուսափելու հեռանկարով, մտնել ՕԹԱՆ-ի հետ ռազմական համագործակցութեան անվտանգութեան գօտու մէջ:

Յատկանշական է, որ Իսրայէլի հետ ռազմական գործընկերութեան կապերը կտրելով եւ ՕԹԱՆ-ի անվտանգութեան հովանու տակ անցնելը գոնէ քաղաքական իմաստով աւելի համոզիչ կարելի է թուալ թուրք հասարակայնութեան այն զանգուածի համար, որ մեծապէս հաւատացած է Արդարութիւն եւ բարգաւաճում կուսակցութեան իսլամական հակումների անկեղծութեանը:

Միւս կողմից` հարեւան երկիր իսլամական Իրանում միարժէքօրէն չի գնահատւում Թուրքիոյ վարչախմբի բազմադէմ քաղաքական գործիչների վարքագիծը: Մինչ իրանցի որոշ մտաւորականներ պնդում են, որ երկրի հասարակական եւ տնտեսական զարգացման համար պէտք է ընդօրինակել Թուրքիայի Արդարութիւն եւ բարգաւաճում կուսակցութեան որդեգրած ժամանակակից քաղաքական իսլամի մոտելը, մի այլ խումբ որոշակի մտահոգութիւն է յայտնում իրենց հարեւան երկրի նման քաղաքական քայլերի առնչութեամբ:

Թուրքիա ընդունեց հրթիռային վահանի իր հողերէն ներս տեղադրումը

Մնում է դիտել տանք, որ Թեհրանը ամենեւին չի հանդուրժում ՕԹԱՆ-ի հակահրթիռային պաշտպանական համակարգի ռատարների տեղակայման մասին Թուրքիոյ վարչակազմի ընդունած վերջին որոշումը:

Հետեւաբար իրանցի քաղաքական գործիչները եւ Իսլամական յեղափոխութեան պահակազօրի կարեւոր հրամանատարները մի քանի անգամ խիստ ազդարարել են Թուրքիային` ՕԹԱՆ-ի հետ ռազմական նման գործընկերութեան շարունակման խիստ բացասական հետեւանքների կապակցութեամբ: Ի հակադրութիւն Անգարայի ծայրաստիճան հակոտնեայ քայլերի` Իրանը սկզբում նախաձեռնեց արեւելեան եւ արեւմտեան Ատրպատական նահանգներում ռազմ-օդային ուժերի ռազմափորձեր իրականացնել, այսպիսով ցուցադրել Իրանի բանակի կարողականութիւնն ու երկրի օդային սահմանների անխոցելիութեան հնարաւորութիւնը: Իսկ դիւանագիտական դաշտում Իրանի յաջորդ քայլն այն եղաւ, որ անմիջապէս հարեւան եւ բարեկամ երկիր Հայաստանի Հանրապետութեան արտաքին գործերի նախարար Էդուարդ Նալբանդեանին հրաւիրելով Թեհրան` կրկին անգամ շեշտաւորեց Իրան-Հայաստան բազմակողմանի, համատեղ եւ կառուցողական ծրագրերի իրականացման եւ ընդլայնման վճռականութեան մասին:

Իրանցիները քաջ գիտակցելով Թուրքիոյ հետ իրենց առեւտրա-տնտեսական եւ տարանցման ու փոխադրամիջոցներու կապերի երկարատեւ շարունակման անյուսալիութեան հեռանկարը, քանի որ ամէն պահի Միացեալ Նահանգների ճնշումների տակ հնարաւոր է, որ Անգարան միանայ ուժի համաշխարհային կենտրոնների կողմից որդեգրուած Իրանի տնտեսական սահմանափակման գործողութեան, փորձում են ինչքան շուտ` Իրան-Հայաստան առեւտրական փոխանակումների քանակը բարձրացնելով եւ արդիւնաբերական, տրանսպորտային մեծ նախագծեր իրականացնելով` նախ իրենց ազատել Միացեալ Նահանգների ու նրա դաշնակիցների լարած թակարդից, իսկ յետոյ` Հայաստանի վրայով աւելի ապահով կապ պահել Ռուսիոյ հետ:

Ուշագրաւ է, որ Միացեալ Նահանգներ-ՕԹԱՆ-Թուրքիա աճող քաղաքա-ռազմական գործընկերութեան խմբաւորումը նկատելիօրէն ճնշում կ՛իրագործի Իրանի նկատմամբ, որով կը սահմանափակուեն Թեհրանի ռազմավարական գօտու խորացման հնարաւորութիւնները` ողջ տարածաշրջանում:

Հաշուի առնելով Հայաստանի սերտ կապերը Ռուսիոյ հետ եւ միաժամանակ Երեւանի համագործակցութիւնը` ՕԹԱՆ-ի դաշնութեան համագործակցութեան յանուն խաղաղութեան տարածաշրջանային կառոյցների հետ, Իրանն այս պահին աւելի յարմար է նկատել Թուրքիան հակակշռելու համար, տարածաշրջանային իրադարձութիւններին կապուած հարցերը լուծելու մտադրութեամբ, վստահել Հայաստանի հետ յարաբերութիւնների ընդլայնմանն ու երկկողմ համագործակցութեանը:

Միաժամանակ չի բացառւում այն հանգամանքը, որ Իրանը հիասթափուած լինելով Թուրքիայի վարչակարգի անտեսումներից` փորձի Հայաստանի միջոցով Թուրքիայի հողում հակահրթիռային պաշտպանական համակարգի տեղակայման մասին իր լուրջ մտահոգութիւնն ու անհանգստութիւնը յայտնել Եւրոմիութեանը եւ ՕԹԱՆ-ի անդամ միւս երկրներին, իսկ աւելի՛ն, Ռուսիոյ եւ Հայաստանի հետ առգոյ յարաբերութիւններն ընդարձակելով` վտանգազերծել Թուրքիոյ կողմից Իրանին սպառնացող նոր մարտահրաւէրները:

«Ալիք»

Share this Article
CATEGORIES