«ԱՅՍ ԱՅՑԵԼՈՒԹԻՒՆԸ ՍՈՎՈՐԱԿԱՆ ԱՅՑԵԼՈՒԹԻՒՆ ՉԷՐ, ԱՅԼ ՊԱՏՄԱԿԱՆ, ՈՐ ՅԱՒԵՐԺ ՊԻՏԻ ՄՆԱՅ ԼԻԲԱՆԱՆԻ ԵՒ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՄԷՋ» ԸՍԱՒ ԵՐԵՍՓՈԽԱՆ ՅԱԿՈԲ ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ

Հանրապետութեան նախագահ Միշել Սլէյման նախարարական եւ երեսփոխանական բարձրաստիճան եւ բազմանդամ պատուիրակութեան մը ընկերակցութեամբ 8-10 դեկտեմբերին պետական պաշտօնական այցելութիւն մը տուաւ Հայաստան, ուր պաշտօնական մակարդակի վրայ ունեցած հանդիպումներուն կողքին, այցելեց նաեւ Ծիծեռնակաբերդ, Հայոց ցեղասպանութեան թանգարան, Ս. Էջմիածին եւ այլ տեսարժան վայրեր: Այս այցելութիւնը առիթ եղաւ լիբանանեան եւ հայաստանեան յարաբերութիւններու առաւել զարգացման եւ ամրապնդման: Պատուիրակութեան մաս կը կազմէր նաեւ Հայկական երեսփոխանական պլոքի ներկայացուցիչ, երեսփոխան Յակոբ Բագրատունի, որուն հետ այս այցելութեան մասին միացեալ հարցազրոյց մը կատարեցին «Վանայ ձայն»-ն ու «Ազդակ»-ը:

Ստորեւ` հարցազրոյցին ամբողջութիւնը:

 

ՀԱՐՑՈՒՄ.- Երկու պետութիւններու միջեւ նախագահական մակարդակի վրայ փոխադարձ այցելութիւններ կը տրուին. ինչպիսի՞ն էր Լիբանանի նախագահին Հայաստան տուած այցելութիւնը, քաղաքական, տնտեսական, մշակութային եւ այլ բնագաւառներու մէջ այս մակարդակի քննարկումները ի՞նչ նշանակութիւն կ՛ունենան:

ՅԱԿՈԲ ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ.- Բնականաբար տարբեր երկիրներու նախագահներու միջեւ կան զանազան մակարդակներու հանդիպումներ եւ այցելութիւններ, որոնք կը ձգտին քաղաքական յարաբերութիւններու ամրապնդման, տնտեսական, կրթական, ընկերային բնագաւառներու մէջ կապերու առաւել սերտացման: 2001-ին օրուան նախագահ Էմիլ Լահուտի կողմէ Հայաստան տրուած այցելութենէն ետք, այս այցելութիւնը երկրորդն էր երկիրի մը, որուն հետ յարաբերութիւնները ո՛չ մէկ խնդիր ունին, հարցեր լուծելու պարագաներ չկան: Այսինքն Լիբանանի նախագահը այս պարագային չայցելեց երկիր մը, որուն հետ քաղաքական տագնապներ կան, այլ այցելեց իրեն համար շատ սրտամօտ երկիր մը. ասիկա` ո՛չ թէ այն պատճառով, որ Լիբանանի մէջ հայութիւն կայ, հայ նախարարներ եւ երեսփոխաններ կան, այլ, ինչպէս նախագահ Սլէյման երեւոյթը ներկայացուց, Լիբանան եւ Հայաստան իրարու նմանող, ճակատագրակից, նմանօրինակ անցեալ ունեցող, նոյն ճնշումներուն ենթարկուած, ժողովուրդի կառուցուածքի, աւանդութիւններու իմաստով նոյնութիւններ ունեցող, երկուքն ալ սփիւռք ունեցող երկիրներ են, եւ այնքան նմանութիւններ կան, որ Լիբանանի Հանրապետութեան նախագահը ինքզինք երբեք օտար չզգաց Հայաստանի մէջ: Հայաստանի պատասխանատուները իրենց կարգին նոյն ձեւի վերաբերում ունեցան Լիբանանի նախագահին նկատմամբ:

Հ.- Պաշտօնական պատուիրակութիւնը` գլխաւորութեամբ նախագահ Միշել Սլէյմանի եւ Առաջին տիկնոջ, հասաւ Երեւան եւ դիմաւորուեցաւ Հայաստանի փոխվարչապետին կողմէ:

Յ. Բ.- Այս գծով յստակացում մը կատարենք. քաղաքական, միջպետական իմաստով քանի մը տեսակ այցելութիւններ կան. կայ պետական պաշտօնական այցելութիւնը, որ կը կատարուի յատուկ պարագաներու, երբ լուրջ խնդիրներ կը քննարկուին եւ իւրաքանչիւր երկրի համար երկար ժամանակէ ի վեր սպասուած մեծ հարցերու մասին խօսելու այցելութիւն է. օրինակ` յիշեցնեմ, որ Լիբանանի նախագահներէն Էմիլ Լահուտ Ֆրանսա կատարեց 7-8 այցելութիւն, որոնցմէ միայն մէկը պետական պաշտօնական տարողութիւն ունէր: Հայաստան նախորդ տարիներուն երեք նման այցելութիւններ ընդունած է` Ֆրանսայի, Ռուսիոյ եւ Իրանի նախագահներուն: Իւրաքանչիւր երկրի պատշիրային (փրոթոգոլային) կանոններուն առնչուած է այս արարողակարգը: Կը պատահի, որ երբ որեւէ երկրի նախագահ Լիբանան այցելէ, միշտ չէ, որ հանրապետութեան նախագահը կ՛երթայ դիմաւորելու, այլ պաշտօնական դիմաւորումը տեղի կ՛ունենայ Պաապտայի մուտքին: Այս պարագային եւս Հայաստանի մէջ նոյնը եղաւ, բայց այս մէկը ոչ մէկ ձեւով արժեզրկում է այցելուին, այլ պատշիրային կապի առնչուած է, որուն գծով նախապէս համաձայնութիւն գոյացած էր: Մեր պատուիրակութիւնը 65 հոգիէ բաղկացած մեծ պատուիրակութիւն էր, որուն պաշտօնական բաժինին մաս կը կազմէին` նախագահը, Առաջին տիկինը եւ 8 նախարար ու երեսփոխան, որոնց կարգին մեր երկու հայ նախարարները` Վրէժ Սապունճեան եւ Փանոս Մանճեան, կրթութեան, զբօսաշրջութեան նախարարները, երեսփոխաններու կարգին` Ժան Օղասապեանը, Սերժ Թուրսարգիսեանն ու ես, կային նաեւ նախագահին կողմէ հրաւիրուած 4 հիւրեր` նախկին նախարարներ Աբրահամ Տէտէեանը, Նաժի Պուսթանին, «Պիպլոս» դրամատան տէր Ֆրանսուա Պասիլը եւ Կեդրոնական դրամատան փոխկառավարիչ Յարութիւն Սամուէլեանը: Մնացեալը վարչական եւ ապահովական պատասխանատուներ, լրագրողներ էին: Երեւան էջքը արդէն տպաւորիչ էր, ապա Լիբանանի եւ Հայաստանի քայլերգներով նախագահը ընդունուեցաւ «Զուարթնոց» օդակայանին մէջ` Հայաստանի փոխնախագահին կողմէ:

Հ.- Ձեր առաջին այցելութիւնը եղաւ դէպի Մատենադարան: Ի՞նչ տպաւորութիւն ունեցաւ Լիբանանի պատուիրակութիւնը:

Յ. Բ.- Պէտք է ըսել, որ Լիբանանի նախագահին եւ պատուիրակութեան մաս կազմող ոչ հայ անձնաւորութիւնները մեծապէս ու խորապէս տպաւորուած էին: Անոնց աչքերէն իսկ յստակ կը դառնար այն հիացմունքն ու նոյն ատեն ցաւը, որ ապրեցան այն պատճառով, որ Հայաստանն ու հայութիւնը այսքան մեծ ժողովուրդ է, այսքան մեծ պետութիւն է, այսքան թանկագին ու հարուստ ժառանգութեան տէր է, եւ մենք ենթարկուած ենք ամէնէն ահաւոր ու անմարդկային վերաբերումներու:

Հ.- Այս բոլորին ի տես` արդեօք Լիբանանի պատուիրակութիւնը այն մտածումը չունեցա՞ւ, որ Լիբանան ինչո՞ւ նման մատենադարան մը չունի:

Յ. Բ.- Անշո՛ւշտ: Երբ լիբանանեան պատուիրակութեան կը բացատրուէր, թէ որքա՛ն մեծ բծախնդրութեամբ եւ գուրգուրանքով կը պահուին, կը վերանորոգուին այդ մատեանները, հետաքրքրական էր հանրապետութեան նախագահին հարցումը այն մասին, որ արդեօք կա՞ն մասնագէտներ, որոնք կրնան Լիբանան գալ եւ օժանդակել լիբանանեան մատեաններու պահպանման: Ան բացառիկ ուշադրութեամբ կը դիտէր, կը հետեւէր: Պէտք է ըսել նաեւ, որ նախագահ Սլէյման քաջատեղեակ էր նաեւ Հայաստանի ու հայոց պատմութեան. նախքան Հայաստան մեկնումը` թղթածրարներ պատրաստուած էին, եւ ինք յաճախ կը յուշէր, որ տուեալ մատեանը ո՛ր թուականի կը պատկանի: Յիշատակի ոսկեայ մատեանին մէջ նախագահ Սլէյման հետեւեալը արձանագրեց. «Հայաստանը իր մէջ կ՛ամփոփէ հերոսութեան ու փառքի պատմութիւն մը, ժառանգութիւն մը` կրօնական ու մարդկային, եւ այս բոլորը արձանագրուած են այս մատեաններուն մէջ: Լիբանանի ժողովուրդին անունով` ազնիւ հայ ազգին զօրակցութեան, սիրոյ եւ գնահատանքի լաւագոյն զգացումներ»:

Հ.- Մատենադարանին մէջ նախագահ Սլէյմանին նուիրուեցաւ հաստափոր հատոր մը, որ մատենադարանի ընդգրկած հարստութիւններուն մասին էր: Մատենադարանին մէջ ձեր շրջագայութեան ընթացքին դէմ յանդիման եկան եւ դիտեցին այն բոլոր ձեռագերը, հռչակագրերը, որոնք հայերէն չեն: Պատմութեան տարբեր ժամանակահատուածներէն մնացած, պահուած եւ մեծ արժէք ներկայացնող այս ձեռագրերու, մանրանկարչութեան հիանալի աշխարհին մէջ արդեօք զգալի դարձա՞ւ, որ հանրապետութեան նախագահը պահ մը անջատուեցաւ քաղաքական առօրեայէն եւ մխրճուեցաւ մարդկային, պատմական աշխարհի մը մէջ:

Յ. Բ.- Ես անկեղծութեամբ կրնամ ըսել, որ Հայաստանի մէջ հանրապետութեան նախագահը, եթէ չպատահէր հարաւի մէջ ՖԻՆԻՒԼ-ի ջոկատին դէմ պայթումը, ան ամբողջութեամբ Հայաստանով կ՛ապրէր: Թէ՛ պաշտօնական հանդիպումներուն եւ թէ՛ անպաշտօն համախմբումներու ընթացքին ան ամբողջութեամբ տարբեր մթնոլորտի մէջ էր, իրեն համար հանգիստ միջավայր էր Հայաստանը: Ան ափսոսաց, որ ժամանակը սահմանափակ է եւ մաղթեց, որ անիկա աւելի երկար ըլլար եւ կարելի ըլլար նաեւ այլ տեսարժան վայրեր այցելել, մանաւանդ որ խօսուեցաւ Սեւանի, Գառնիի եւ այլ վանքերու մասին: Նախագահ Սլէյման յայտնեց, որ Հայաստան բացօթեայ թանգարան է եւ կ՛արժէ այլ ձեւով հանդիպիլ: Մատենադարանին մէջ մենք նախագահին ըսինք, որ նմանօրինակ, բայց աւելի փոքր թիւով մատեաններ գոյութիւն ունին Լիբանանի մէջ, եւ շատ հետաքրքրական կ՛ըլլայ, որ առիթով մը անպաշտօն կերպով այցելէ Անթիլիասի «Կիլիկիա» թանգարանն ու Զմմառու թանգարանը, ուր կրնայ տեսնել, թէ ինչպիսի՛ հարստութիւններ կան հայութենէն մնացած, հայութեան յատուկ, բայց` Լիբանանի մէջ, որովհետեւ այդ հարստութիւնը միայն «Կիլիկիոյ» թանգարանին ու Զմմառու միաբանութեան չի պատկանիր, այլ` Լիբանանին, լիբանանցիին, ու լիբանանեան պետութեան եւ ժողովուրդին փառք են: Հանրապետութեան նախագահը մեծ ուրախութեամբ ուզեց այդ այցելութիւնները տալ:

Յատկանշական էր նաեւ ուրբաթ երեկոյ նախագահական պալատին մէջ կայացած ընթրիքը, որուն համար պաշտօնական ժամ ճշդուած էր: Ընթրիքի ընթացքին կար սքանչելի երաժշտական խումբ մը, որ 10-12 կտորներ ներկայացուց: Այս յայտագիրը նախագահ Սլէյմանի փափաքով ամբողջութեամբ կրկնուեցաւ եւ ընթրիքը շատ աւելի ուշ աւարտեցաւ: Բոլորը հմայուած էին նուագով. այն ատեն հանրապետութեան նախագահը ըսաւ, որ պէտք է նաեւ մշակութային կեանքի ծանօթացման յատուկ ժամանակ նախատեսուէր, մանաւանդ որ այցելութեան ժամանակը կարճ էր:

Այն, ինչ որ առաւ հանրապետութեան նախագահը, նախաճաշակ մըն էր, որ դուռ պիտի բանայ այլ այցելութիւններու:

Հ.- Խօսինք նաեւ հանրապետութեան նախագահին եւ անոր ընկերակցող պատուիրակութեան Ծիծեռնակաբերդ եւ Հայոց ցեղասպանութեան թանգարան տուած այցելութեան մասին:

Յ. Բ.- Այս այցելութիւնը շատ հսկայական իրադարձութիւն է եւ շատ յուզիչ, դրական իմաստով ծանր այցելութիւն էր: Շատ լաւ կը յիշեմ հանրապետութեան նախագահին եւ պատուիրակութեան ոչ հայ անդամներուն դէմքը, երբ անոնք դուրս եկան թանգարանէն: Շշմած վիճակ մը ունէին, կարծէք իրենք իրենց աչքերով տեսան այն վայրագութիւնը, զոր թուրքերը գործած էին:

Ծիծեռնակաբերդի անմար կրակին շուրջ ծաղիկներ զետեղելու պահը արդէն հոգի շարժող մթնոլորտ ստեղծեց, եւ ես ականատես եղայ մարդոց աչքերու մէջ արցունքի: Սովորական երկրի մը, սովորական նախագահի մը այցելութիւն չէր ասիկա: Նախագահին ծաղկեպսակ զետեղած պահուն երկու զինուորներու պահուածքը մեծ տպաւորութիւն ձգեց նոյնիսկ նախագահին պահակագունդի պատասխանատուներուն ու լրագրողներուն վրայ, եւ անոնք ըսին, որ մենք սորվելիք ունինք այս իմաստով:

Ապա ուղղուեցանք թանգարան. պէտք էր հոն ըլլալ` տեսնելու համար ստեղծուած մթնոլորտը: Թանգարանի տնօրէն Հայկ Դեմոյեան ընդունեց մեզ եւ շատ լայն բացատրութիւն տուաւ. այցելութեան ժամանակ ճշդուած էր 20 վայրկեան, սակայն հոն եւս ժամանակը երկարեցաւ: Հակառակ անոր որ նախագահին պատշիրային պատասխանատուները կը յիշեցնէին, որ ժամանակը աւարտած է, բայց եւ այնպէս նախագահը ըսաւ, որ կ՛ուզէ շարունակել շրջագայութիւնը: Իւրաքանչիւր նկարի, ապակեփեղկի առջեւ կանգ առաւ, դիտեց, հարցուց. հետս խօսելով` ըսաւ, որ ներողութիւն պիտի խնդրէ, որովհետեւ այս բոլորին մասին չի գիտեր` նշելով, որ ասոր յանցաւորը նաեւ մենք ենք, որ զինք տեղեակ չենք պահած պէտք եղածին պէս, կարծելով, թէ ամէն մարդ գիտէ: Ան խնդրեց, որ Լիբանան վերադարձին Ցեղասպանութեան մասին գիրքեր ունենալ ու կարդալ: Հանրապետութեան նախագահը դիտեց, ճանչցաւ Ճեմալ փաշային նկարը, ըսաւ, որ այս ոճրագործը նաեւ Լիբանանի մէջ ոճիրներ գործեց: Ապա արձանագրեց այն հռչակաւոր խօսքը, որով կ՛ողջունէր ժողովուրդի տասնեակներու պայքարն ու զոհողութիւնը, որ նպաստեց, որ Հայաստան հասնի այսօրուան վիճակին. ան յոյս կը յայտնէր, որ յաջողի երկրի պետութեան կառուցման գործը, որպէսզի ապահովուի ամբողջական գերիշխանութիւնը, կայունութիւնը, բարգաւաճումը, զարգացումը` բարեկամ հայ ժողովուրդին:

Իր բոլոր խօսքերուն մէջ Լիբանանի նախագահը չէր խօսեր միայն Հայաստանի մասին, այլ համայն հայութեան` իբրեւ բարեկամը հայ ժողովուրդի:

Հ.- Հանրապետութեան նախագահը նաեւ այցելեց Ս. Էջմիածին եւ ընդունուեցաւ Ամենայն հայոց Գարեգին Բ. կաթողիկոսին կողմէ: 1700-ամեայ այդ վանքին եւ համալիրին մթնոլորտը ի՞նչ տպաւորութիւն ձգեցին լիբանանեան պատուիրակութեան վրայ:

Յ. Բ.- Պէտք է ըսել, որ Ս. Էջմիածինի մէջ իր ընդունելութենէն մինչեւ մեկնումը, Ամենայն հայոց կաթողիկոսին կողմէ ընդունուիլը, եկեղեցի մուտքը, եկեղեցւոյ ետին գտնուող հին բագինի, պատմական իրեղէնները շատ յատկանշական էին: Չեմ կարծեր, որ հանրապետութեան նախագահ մը ցարդ նման այցելութիւն մը տուած է Էջմիածին: Բացառիկ այցելութիւն էր ամէն իմաստով` թէ՛ Ամենայն հայոց կաթողիկոսի ընդունելութեան եւ թէ՛ լիբանանեան պատուիրակութեան անդամներուն տպաւորութեան ու անոնց ունեցած արտայայտութիւններուն իմաստով: Նախագահը վեր առաւ հայութեան արժէքները, մի առ մի թուեց Լիբանանի պատմութեան մէջ այն հանգրուանները, երբ հայեր դերակատար եղած են, անուններով ու թուականներով, նաեւ հրաւիրեց Գարեգին Բ. կաթողիկոսը Լիբանան այցելելու: Ապա տեղի ունեցաւ յուշանուէրներու փոխանակում, այցելեցին թանգարան, ուր ցոյց տրուեցաւ ոսկեայ այբուբենն ու խաչը, ապա այցելեցին Ս. Էջմիածնի տաճարը եւ վեհափառը լայն բացատրութիւններ տուաւ Էջմիածնի առաջին խորանին վրայ, նաեւ առաջարկեցին, որ աղօթք մը արտասանէ: Երբ վեհափառը ըսաւ, որ քաղաքավարութեան համար պէտք է նախագահին հարցնել, վերջինը ըսաւ, թէ ինք կը սպասէ, որ աղօթենք այդ վայրին մէջ: Միասնաբար, ինք արաբերէնով եւ մենք հայերէնով, տէրունական աղօթք արտասանեցինք, ապա նախագահը վեհափառէն արտօնութիւն խնդրեց, որպէսզի կարենայ համբուրել խորանին վրայ դրուած աւետարանը, ինք եւ Առաջին տիկինը համբուրեցին աւետարանը, ապա շրջագայեցանք ետեւի բաժինը, որմէ ետք ան ուզեց անպայման մոմ վառել տաճարին մէջ: Պէտք է ըսել, որ Ամենայն հայոց վեհափառին կողմէ սքանչելի նախաձեռնութիւն մըն էր նախագահին ընկերակցիլը, անոր լայն բացատրութիւններ տալը, ան կրնար նաեւ այլ կղերականի թելադրել, որ ատիկա ընէ: Իսկ Լիբանանի նախագահը ժամանակ տրամադրեց այդ վայրին մէջ, հարցումներ ուղղեց եւ մեծ հետաքրքրութեամբ հետեւեցաւ: Ան անպայման ուզեց մեհեան այցելել, բայց նկատի ունենալով, որ նորոգութեան մէջ էր, կարելի չեղաւ: Ապա ան փափաք յայտնեց ժողովուրդին հետ նկարուելու: Նշենք, որ անկէ առաջ քոնեաքի գործարան այցելած էր, իր անունով տակառ մը յատկացուեցաւ եւ այլն: Պէտք է ըսել, որ այս բոլորը մեզի համար, իբրեւ հայերու, իւրայատուկ նշանակութիւն ունին. ես կրնամ հաստատ ըսել, որ այս այցելութիւնը սովորական այցելութիւն չէր, այլ` պատմական, որ յաւերժ պիտի մնայ Լիբանանի եւ Հայաստանի պատմութեան մէջ:

 

(Շար. 1)

Share this Article
CATEGORIES