ՆԿԱՐԻՉ, ՈՐ ՁԳՏՈՒՄ Է ԴԷՊԻ ԱՆՎԵՐՋՈՒԹԻՒՆ. ՀԱՐՑԱԶՐՈՅՑ ՆԿԱՐԻՉ ՄՈԿՈՅԻ (ՄԱՐԻԱՄ ԽԱՉԱՏՐԵԱՆԻ) ՀԵՏ

Նկարիչ Մոկոյի հետ հանդիպեցինք երեւանեան սրճարաններից մէկում, վաղ առաւօտեան: Մոկոն իր անմիջական կշռոյթի, շռայլ կենսուրախութեան մէջ էր: Մինչ ձայնագրիչը միացնելը ինքս զգում էի, թէ ինչքան խոր զգացմունքներ են թաքնուած նրա  կենսուրախութեան քողի տակ… Սկսեցինք զրուցել… Զրոյցի ընթացքում օդափոխիչն սկսեց սառը քամի փչել… Ցուրտ էր, ինչպէս դրսում, իսկ դուրսը պատրաստւում էր ձմեռուան…  Թունդ էսփրեսոյի ամէն կումից յետոյ կամաց-կամաց արթնանում էինք, մէկ էլ Մոկոն սկսեց խօսել մանկութիւնից… Հարցազրոյցից յետոյ միայն հասկացայ, թէ ի՜նչ շրջադարձային էր այս զրոյցը` մարդկային փոխյարաբերութիւններ փիլիսոփայական տեսանկիւնից… Ու յետոյ զգում ես մարդու հոգին` նրա վախերի ու երազանքների մէջ փնտռելով ինքդ քեզ… Այդպիսին է նաեւ Մոկոյի արուեստը, երբ պարզութեան մէջ թաքնուած է բարդը, որ երբեմն մոլորեցնում ու հնարաւորութիւն է տալիս խորհելու կեանքի մասին… Մոկոն ածականների կամ բնութագրիչների կարիք բացարձակ չունի` բաւական է նայես նրա գործերն ու ամփոփուես ինքդ քո մէջ…

ՄՈԿՕ.- Նկարել սկսել եմ  2 տարեկանից: Այդ ժամանակ հայրս` յայտնի նկարիչ Ռուդոլֆ Խաչատրեանը, տեղափոխուեց Մոսկուա,  ես շատ էի տխրում, որ տարին միայն մի քանի անգամ էի նրան տեսնում: Թերեւս հիմա եմ հասկանում, թէ ինչքան նպաստաւոր առիթ էր այդ հեռաւորութիւնն ինձ, քանի որ հայրս իր էութեամբ ուժեղ մարդ էր, ուժեղ արուեստագէտ, ում կողքին ապրելով` միգուցէ կրէի նրա ազդեցութիւնն իմ արուեստում: Աւելի ուշ` 20 տարեկանում, ինքս տեղափոխուեցի Մոսկուա, բայց դա այն ժամանակն էր, երբ  արդէն ձեւաւորուել էի արուեստում, եւ հայրս միշտ անհատականութիւն է տեսել իմ մէջ, եւ որեւէ կերպ չմիջամտեց իմ ընտրութեանը: Դեռեւս մանկութեան վաղ տարիներին նա ինձ քաջալերում էր` ասելով, որ մի օր  կը դառնամ լուրջ արուեստագէտ: Այսօր կարող եմ վստահաբար ասել, որ հօրս հետ արուեստի մասին մեր զրոյցները, նրա արուեստին կողքից հետեւելն  ինձ այնքա՜ն բան է տուել: Նա իմ ընկերն էր արուեստում, երբեք չի սովորեցրել ինձ նկարել: Լոնտոնում ապրելու տարիներին հայրս, որ արդէն 50 տարեկան էր, յանկարծ դասական ուղղութիւնից վերադարձաւ իր, այսպէս ասած, հին ուղղութեանը` ժամանակակից արուեստին: Կարծում եմ` նման քայլ կարող են իրենց թոյլ տալ միայն հանճարեղ արուեստագէտները: Հաւանաբար  դրան նպաստեց նրա մենակութիւնն Անգլիայում, որտեղ ապրեց 8 տարի: Յատկապէս դժուարին էին առաջին մի քանի տարիները, եւ այդ ընթացքում երկու անգամ սրտամկանի կաթուած ստացաւ: Ընդ որում` հազարաւոր գործեր էր արել այդ ժամանակաշրջանում: Պատկերացնո՞ւմ էք` դա ի՞նչ սթրես է:

ՀԱՐՑՈՒՄ.- Արուեստագէտ հայր, այնուհետ արուեստագէտ ամուսին:  Ինչքանո՞վ է օգնում եւ խանգարում արուեստագէտ կնոջը:

ՊԱՏԱՍԽԱՆ.- (Ժպտում է) Նշեմ, որ մայրս արուեստաբան է, քոյրս օփերային երգչուհի Վարդուհի Խաչատրեանն է, այսպէս ասած` մեծացել եմ արուեստասէրների եւ արուեստագէտների միջավայրում:

Գիտես` դա առաւել քան բարդ իրավիճակ է, երբ  նկարիչ հայրդ յայտնի է ամէնքին, եւ ունես ընտրութեան երկու հնարաւորութիւն` կա՛մ պէտք է քո արուեստով մօտենաս նրան, կամ պարզապէս պէտք չէ մօտենաս արուեստին: Ի հարկէ, դա մեծ պատասխանատուութիւն էր ինձ համար: Մինչդեռ նկարիչ ծնողներ չունենալու դէպքում` աւելի հեշտ է ստեղծագործել: Հակառակ դէպքում` պէտք է այնքան ջանք գործադրես, որպէսզի քեզ` որպէս արուեստագէտի, չհամեմատեն արուեստագէտ ծնողներիդ հետ: Իմ նկարչութիւնը, թերեւս, միայն ծինային կապ ունի հայրիկիս նկարչութեան հետ: Եղել են դէպքեր, երբ ես աշխատել եմ հայրիկիս քանդակների վրայ իմ գոյներով: Հայրս միշտ զարմանում էր իմ գունային զգացողութեան վրայ, եւ թոյլ էր տալիս աշխատել իր քանդակների վրայ: Ինչ վերաբերում է իմ եւ ամուսնուս`  նկարիչ Վահան Ռումելեանի գործերը համեմատելուն, կարծում եմ` դա տեղին չէ, քանի որ մենք բացարձակ որեւէ կապ չունենք արուեստում:  Ուրախութեամբ եմ ասում, որ, այո՛, ես հիմա ամուր կանգնել եմ` չկրելով շրջապատի կարծիքների ազդեցութիւնը: Դա հոգեկան ներքին պայքարի արդիւնք է:

Գիտես` մեզանում այնքան շատ են չարակամ մարդիկ, ովքեր անընդհատ լցւում են նախանձով: Դա աննկատելի է  մեծ քաղաքներում, մինչդեռ  փոքր  քաղաքների դէպքում դա շատ ակնառու է: Երկար տարիներ ապրելով Մոսկուայում, մասնակցելով  բազմաթիւ միջազգային ցուցահանդէսներին` տարօրինակ մի բան ստացուեց` Հայաստանում անասելի կրկնապատկուեց ստեղծագործելու ներուժս: Հայրիկիս մահից յետոյ հոգեկան անկումի վիճակ ստեղծուեց, այնպիսի զգացողութիւն ունէի, ասես` թեւս կտրուած լինէր, մի տեսակ մենակ մնացի: Իսկ այդ միայնութիւնն ինձ աւելի ուժ տուեց, միանգամից մեծացայ:

Հ.- Մոկօ, քո վերջին աշխատանքներում յատկապէս գոյների ընտրութիւնից կարելի է նկատել հոգեվիճակի փոփոխութիւնը, թէեւ  քո գրեթէ բոլոր աշխատանքներն ունեն իրար միացող ներքին, այսպէս ասած` կարմիր գիծ: Ինքդ նկատե՞լ ես այդ փոփոխութիւնները:

Պ.- Հոգեվիճակն, անշուշտ, փոխուել է: Այս վերջին տարին, անկախ իմ գիտակցութիւնից, ինչ-որ բան կատարուեց,  ինչը, ինչպէս ասում են, անգիտակցօրէն է կատարւում: Միգուցէ ես շատ եմ շփւում մարդկանց հետ, միշտ ուրախ եմ պահում ինձ շրջապատում, բայց ես ուրախ մարդ չեմ, իմ մէջ այնքան միայնակութիւն կայ:

Հ.- Բայց քո գորշերում միայնութիւնը յստակ ընդգծուած է, բուն ասելիքդ միշտ կենտրոնում է` կտրուած լինելով ամբողջ միջավայրից:

Պ.- (Տխուր ժպտում է,- Մ. Մ.) Առաջին մարդն ես, որ նկատել է դա եւ ասում է: Ճի՛շդ ես, թերեւս բացի «Գարուն» նկարից, ամէնուր զգացւում է այդ միայնութիւնը: Ընդհանրապէս իմ գորշերում մշտապէս առկայ է դէպի վեր, այսպէս ասած` աշտարակաձեւ վիճակը, եւ կտաւը մի տեսակ չի հերիքում ինձ: Խիստ որոշակի, ասկետիկ կանգուն եւ անվերջութիւն կայ իմ գործերում, եւ դա է պատճառ (մատնացոյց է անում ստեղծագործութիւնները,- Մ. Մ.)… Գոյներ չեմ սիրում, աւելի ճիշդ` սիրում եմ մէկ գոյն, ինչը նկատելի է նաեւ իմ առօրեայ, կենցաղային կեանքում: Չեմ սիրում, երբ գոյները խառնւում են, եւ եթէ նկատել ես, գոյները շերտ առ շերտ են իմ նկարներում: Նկարչութիւնս անկումային չէ, թէեւ կայ նկարչութիւն, որ անկում է առաջացնում:

Հ.- Մարդ միայնա՞կ է իր կեանքում:

Պ.- Կարծում եմ` այո, եւ մնացեալ ամէն բան պարզապէս ինքնախաբէութիւն է` ամուսնութիւն, ընտանիք, երեխայ եւ այլն: Մարդ իր կեանքն ուղղակի փորձում է լրացնել այնպէս, որ խաբուսիկ երջանիկ դառնայ: Ճիշդ է, մարդիկ կան, ովքեր բաւարարւում են դրանով, եւ անգիտակցաբար ապրում են այդ յօրինածով, բայց կան նաեւ մարդիկ, ովքեր չեն բաւարարւում խաբուսիկ երջանկութեամբ: Իրական կեանքն անհետաքրքիր է ինձ համար, յատկապէս Հայաստանում, որտեղ չկան լրացուցիչ զգացմունքներ` ստեղծագործելու համար:

Հ.- Իսկ ե՞րբ է մարդ երջանիկ:

Պ.- Մարդն ուղղակի ապրում է երջանիկ պահեր: Դրանցից մէկն ապրեցի վերջերս Երեւանի Ժամանակակից արուեստի թանգարանում տեղի ունեցած «Էպիկետրոն» ցուցահանդէսի ժամանակ, երբ յայտնի դաշնակահար Հայկ Մելիքեանի հոյակապ երաժշտութեան հնչիւնների ներքոյ նկարեցի, եւ նկարեցի հէնց մարդկանց ներկայութեամբ: Երբ նկարելուց յետոյ շրջուեցի դէպի մարդիկ, անասելի երջանկութիւն էի զգում: Բայց մարդ միշտ չէ, որ կարող է նման երջանիկ պահեր ունենալ, դա ընդամէնը հազուադէպ դէպքերից մէկն է:

Հ.- Այնուամենայնիւ, ակադեմական կրթութիւնն արդեօ՞ք կարեւոր է նկարչի համար:

Պ.- Ես աւարտել եմ Թերլեմեզեանի անուան գեղարուեստի դպրոցն, այնուհետ ընդունուել եմ Գեղարուեստի հիմնարկ, որտեղից, սակայն, 4-րդ լսարանից դուրս եմ եկել: Ես ու ամուսինս` Վահանը, 4-րդ լսարանում  գնացինք Փարիզ, որտեղ ապրեցինք մօտ 6 ամիս: Փարիզից վերադառնալուց յետոյ հիմնարկի ղեկավարութիւնը մեր առջեւ պահանջ դրեց` ենթարկուել նկարչութեան ակադեմական կանոններին: Դա մեծ հիասթափութիւն առաջացրեց ինձ մօտ, ես այլընտրանք չունէի` բացի հիմնարկից դուրս գալուց: Իսկ նրանք, ովքեր աւարտեցին հիմնարկն ու վկայականներ ստացան, գրեթէ ոչ մէկը նկարիչ չդարձաւ:  Նկարչութեամբ զբաղուելու համար պէտք է ներսումդ տաղանդ ունենաս: Ընդ որում` իմ հայրը որեւէ տեղ չի սովորել: Նա դպրոցում սովորել է ընդամէնը 4 տարի: Դա ամենածանր ժամանակաշրջանն էր պատմութեան մէջ, իսկ այսօր կարող էք տեսնել նրա դասական արուեստը, բայց դա առանձնայատուկ դէպքերից է: Կարեւորն ասելիքն է նկարչութեան մէջ, կարող ես ընդամէնը մէկ գոյն օգտագործել, ինչպէս, ասենք, Մալեւիչը` սեւը, եւ արտայայտես քո ասելիքը այս աշխարհի, տիեզերական տարածութեան մասին:

Հ.- Իսկ մեր օրերում արուեստագէտն ասելիքի խնդիր չունի` հաշուի առնելով տեղեկատուական արհեստագիտութիւնների սրընթաց զարգացումը: Այլ կերպ ասած` որքանո՞վ է պահանջարկուած արուեստի գործն այսօր:

Պ.- Կարծում եմ` տեղեկատուական արհեստագիտութիւնների ոլորտի զարգացման ազդեցութիւնը կրում է մուլտիպլիկացիան եւ այլն: Ճիշդ է, այսօր կան նաեւ նկարիչներ, ովքեր սկսել են նկարել համակարգչով, ինչն, անխօս, զգացւում է, որովհետեւ այդ աշխատանքներում պակասում է հոգին: Իսկ արուեստի պարագայում ամենակարեւորը արուեստագէտի հոգին, ներաշխարհը զգալն է:

Հ.- Բայց մարդիկ, ասես, յոգնել են բովանդակութիւնից: Նրանք կարիք ունեն թեթեւ, ժամանցային, դիւրամարս տեղեկատուութեան: Ինչո՞ւ:

Պ.- Դրա պատճառը կենսական պայմանների ծանրութիւնն է: Կեանքն աւելի ծանր է դարձրել, քան ենթադրում ենք: Ցաւօք, այսօր մարդկանց հոգիներում տեղի է ունենում երկփեղկում: Մարդիկ գնում են արտասահման ոչ թէ արուեստի կենտրոններ յաճախելու, այլ ճաշարաններ ու խանութներ գնալու: Նշածս կարելի է անաւել հոգեւոր աշխարհի երկփեղկում: Յաճախ տղայիս յորդորում եմ շատ կարդալ բայց նա գիտե՞ս` ի՛նչ է պատասխանում. «Մամ, ժամանակները փոխուել են, այսօր ամէն ինչ կարող ես գտնել համակարգչում»: Դժբախտաբար, կարծես Տիւմայի, Շէյքսփիրի ժամանակներն անցել են:

Հ.- Ինքդ քո նկարներում ուղղութիւն ես ցոյց տալիս`  դէպի վեր, դէպի անվերջութիւն:

Պ.- Ես եմ դէպի վեր, դէպի անվերջութիւն գնացողը, իսկ ուրիշների մասին չեմ կարող ասել, թէ ընդհանրապէս դէպի ո՞ւր են գնում: Շատ վտանգաւոր ժամանակներ են:

Հ.- Իսկ չե՞ս վախենում անսահմանութիւնից:

Պ.- Ես նոյնիսկ վախենում եմ վաղուայ օրուանից: Ի՞նչ է սպասւում ինձ վաղը` չգիտեմ… Իսկ անվերջութեանը չձգտելու դէպքում մարդ պարզապէս կարող է մահանալ:

Վերջին տարիներին հայրս շատ էր խօսում իր յոգնութեան մասին, ասում էր` ամէն ինչից յոգնել է: Նա, կարծես, իրեն տանում էր դէպի մահ: Գիտես` ինձ սկսել է յոգնեցնել ամէն բան, մարդկանց, կեանքի մէջ չեմ կարողանում գտնել անակնկալ կոչուածը: Լաւ իմաստով զարմանալու քիչ առիթներ ունենք: Բայց վերջերս դաշնակահար Հայկ Մելիքեանն իր երաժշտութեամբ ինձ զարմացրեց: Նա այնպիսի Դալալեան նուագեց, որ պարզապէս կարելի էր զարմանալ:

Հ.- Ի դէպ, նոյեմբերի 18-ին  Երեւանի Ժամանակակից արուեստի թանգարանում տեղի ունեցաւ «Էպիկենտրոն» անունը կրող քո անհատական ցուցահանդէսը, որի բացումն, իսկապէս, տպաւորիչ էր, ինչ-որ իմաստով նաեւ` ազդեցիկ: Հայկ Մելիքեանն սկսես նուագել, դու` նկարել… Որ՞ն  է էպիկենտրոնը:

Պ.- Հայկ Մելիքեանի հետ ծանօթացայ երկու տարի առաջ: Պարզուեց` նա ոգեշնչւում է իմ գործերով, անգամ իր նոթաների վրայ տպագրել էր իմ աշխատանքները: Այնուհետ սկսեցինք քննարկել, փնտռել մի այնպիսի առիթ, որ հնարաւորութիւն ունենայինք համատեղել երկուսիս արուեստը: Երբ գնացի նրա համերգներին, նկատեցի, որ նոյն հոգեվիճակը կայ նրա մէջ, ինչպէս` իմ: Հայկը եւս իր ներաշխարհում միայնակ մարդ է: Այդպիսով, գտանք էպիկենտրոնը`  երկուսիս արուեստների միահիւսումը: Ինչեւէ, որոշ ժամանակ անց Հայաստանի մշակոյթի նախարարութեան Ժամանակակից արուեստի վարչութեան պետ Սոնա Յարութիւնեանի հետ զրուցում էինք, եւ հպանցիկ պատմեցի  Հայկի երաժշտութեան  եւ իմ գործերի ցուցահանդէսի մասին: Սոնան միանգամից ոգեւորուեց` ասելով, որ այդ նախագիծը պէտք է անպայման կեանքի կոչել: Նախագիծը կայացաւ շատ դժուարութիւնների գնով: Դեռեւս ցուցահանդէսի ծրագիրը չկազմած` Միացեալ Նահանգներից մի հաւաքորդ եկաւ ու տարաւ իմ գրեթէ բոլոր գործերը, եւ իմ ձեռին մնացել էր ընդամէնը 4 գործ: Այդ ընթացքում ես գնացի Մոսկուա, որտեղ մնացի մինչեւ օգոստոսի վերջ, իսկ ցուցահանդէսը պէտք է տեղի ունենար նոյեմբերին: Հայկն արդէն գրել էր «Էպիկենտրոն» երաժշտութիւնը, իսկ ես դեռեւս որեւէ գործ չէի արել: Ընդ որում` ինձնից արդէն հաշուետուութիւն էին պահանջում: Ցուցահանդէսին ներկայացրած աշխատանքներն արել եմ ընդամէնը 2 ամսուայ ընթացքում: Դա զգացական սթրես ու ֆիզիքական մեծ յոգնութիւն էր ինձ համար… Ի վերջոյ կայացաւ ցուցահանդէսը, որը տարբերւում էր միւս ցուցահանդէսներից: Մարդիկ մտան սրահ, որն ամբողջութեամբ մութ էր: Այդ մթութեան մէջ 2 լուսարձակները պէտք է լուսաւորեն  Հայկին եւ ինձ, Հայկը` նուագելիս, իսկ ես այդ ընթացքում` նկարելիս: Ցաւօք, ցուցահանդէսի գաղափարը ոչ բոլորն ընկալեցին. կային նկարիչներ, ովքեր նոյնիսկ չսպասեցին մինչեւ ցուցահանդէսի աւարտը` նշելով, թէ մրսում էին սրահում, ոմանք դժգոհեցին մթութիւնից, սկսեցին բարձրաձայն խօսել եւ այլն, եւ այլն: Իսկ այդ ամէնին հակառակ` ես պէտք էր նկարէի բոլորի աչքի առաջ: Ցրտից մարքըրը սառել էր, սկսեցի նկարել ու յանկարծ զգացի, որ մարքըրը չի նկարում: Չնայած այդ ամէնին, ցուցահանդէսն, իսկապէս, ազդեցիկ ու բացառիկ էր: Ի դէպ, նշեմ, որ հաւանաբար մայիսին այս ցուցահանդէսը կազմակերպելու ենք Փարիզում, իսկ կազմակերպիչը լինելու է Պէյրութի «Էսքիզ» պատկերասրահի տնօրէն Զառա Մազմանեանը:

Ցաւօք, մարդկային  փոխյարաբերութիւնների պարունակում մենք կորցնում ենք շատ կարեւոր արժէքներ: Երբեւէ արուեստը չեմ գնահատել արուեստագէտի լաւ մարդ լինելու տեսանկիւնից: Աւելի՛ն. եթէ տուեալ արուեստագէտը լաւ գործ է արել, ես կ՛ասեմ այդ մասին նրան` որքան էլ մենք մարդկային վատ փոխյարաբերութիւնների մէջ լինենք:  Կարեւորը` ինքդ քեզ չկորցնելն է:

Հ.- Եւ ո՞ւր ենք գնում:

Պ.- 2012թ. կը գայ, կը տեսնենք, թէ ո՛ւր ենք գնում:

Հ.- Իսկ եթէ աւելի իրական…

Պ.- Շատ եմ վախենում այսօրուայ սերնդի համար, որոնց մէջ այնքան հետաքրքիր ու խելացի երեխաներ կան:  Ինչքան էլ ընտանիքը փորձի փոխել երեխային, միեւնոյնն է`  նա կրում է  տուեալ միջավայրի ազդեցութիւնը:

Հ.- Ամէն դէպքում  թուացեալ ուժեղ մարդիկ աւելի թոյլ ու փխրուն են, ինչպիսին դու ես, այո՞:

Պ.- Արտաքին միջավայրում ես երեւում եմ որպէս ուժեղ մարդ, մինչդեռ իմ ներաշխարհում այնքան յուզառատ ու յուզախռով եմ, եւ այնքան հեշտ է ինձ վիրաւորելը: Ես կարող եմ շուտ ոգեւորուել: Իսկ արուեստում իմ էքսպրեսիան թաքնուած է, աւելի հանդարտ եմ:

Հ.- Այսինքն` կտաւը միակ կէտն է, որ մարդ չի խաբում ինքն իրե՞ն:

Պ.- (Մեղմ ժպտում է,- Մ. Մ.)…

Հ.- Եւ բոլորն ուզում են սիրել…

Պ.- Ախր, գիտես` ինչո՞ւ… Միայնակութիւնն այնքան վատ բան է… Ես չեմ ուզում, որ բոլորն ինձ սիրեն. այդ դէպքում ես ինքս ինձ կը համարեմ անհետաքրքիր մարդ:

Հ.- Իսկ ինչո՞ւ են մարդիկ երբեմն ուզում նայել առաստաղի որոշակի մի կէտի: Եւ ի՞նչ են փնտռում այդ կէտի մէջ:

Պ.- Հետաքրքիր է… Մանկութեանս տարիներին սիրում էի  կոճակներով խաղալ, այլ ոչ թէ` տիկնիկներով: Կոճակների մէջ կերպարներ էի փնտռում, նոյնը դպրոցում էր` գրիչների մէջ կերպարներ էի տեսնում… Ու գիտես` մանկութիւնից յետոյ մարդու վախերը գրեթէ չեն անցնում, պարզապէս հասուն տարիքում մարդը դրանք աւելի շատ է թաքցնում: Մինչ օրս մթութեան մէջ վախենում եմ հայելուն նայել: Այնպիսի տպաւորութիւն է, որ այնտեղ մէկ այլ աշխարհ է, եւ ինձ նայում եմ կողքից, եւ ասես` զուգահեռ իմ կեանքը հայելու մէջ չեմ ուզում տեսնել…

Հ.- Բայց եւ շարունակում ես մնալ Մոկոն…

Պ.- Ես ապրում եմ իմ յօրինած, ոչ իրական աշխարհում, եւ չենք կարող ասել, թէ ի՛նչ կայ կեանքից այն կողմ: Մեզ մնում է սիրել այն, ինչ տեսնում ենք, ընդհանուր իմաստով` մեր կեանքը…

Հարցազրոյցը`
ՄԱՐԻՆԷ ՄԱՐՏԻՐՈՍԵԱՆԻ

Յատուկ «Ազդակ»-ի համար

Share this Article
CATEGORIES