ՄԱՐԴԿԱՅԻՆ ԵՂԱՓՈԽՈՒԹԻՒՆ. ԱՆՍԱՀՄԱՆ ԱՆԽԵԼՔՈՒԹԻՒՆ (Բ.)

ՄԱՐԴԿԱՅԻՆ ՈՒՂԵՂԻՆ ԸՆԿԵՐԱՅԻՆ ԲՆՈՅԹԸ ՊԵՂԵԼՈՎ` ԵՂԱՓՈԽԱԿԱՆ ԿԵՆՍԱԲԱՆՈՒԹԵԱՆ ԴԱՍԱԽՕՍ ԵՒ ԵՂԱՓՈԽՈՒԹԵԱՆ ՕՔՍՖՈՐՏ ՀԱՆՐԱԳԻՏԱՐԱՆԻ ՀԵՂԻՆԱԿ ՄԱՐՔ ՓԱԿԸԼ «ԷՃ» ԹԵՐԹԻՆ ՄԷՋ ԿԸ ԿԱՏԱՐԷ ԶԳԱՅԱՑՈՒՆՑ ՀԱՍՏԱՏՈՒՄ ՄԸ. ԱՆ ԿԸ ՆՇԷ, ԹԷ ՄԱՐԴԸ ԱՅՆՔԱՆ ԱԼ ԽԵԼԱՑԻ ԱՐԱՐԱԾ ՄԸ ՉԷ, ԵՒ ԹԷ` ՅԱՅՏՆԱԳՈՐԾՈՂ ՔԱՆԻ ՄԸ ԱՆՁՆԵՐՈՒ ԳՈՅՈՒԹԻՒՆԸ ԲԱՒԱՐԱՐ Է, ՈՐՊԷՍԶԻ ՓՈՔՐ ԽՈՒՄԲԵՐԷՆ ՄԻՆՉԵՒ ՍՏՈՒԱՐ ՀԱՒԱՔԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆՆԵՐ ՅԱՋՈՂԻՆ ԳՈՅԱՏԵՒԵԼ ԱՇԽԱՐՀԻ ՎՐԱՅ: ԹԵՐԵՒՍ ՈՄԱՆՑ ՀԱՄԱՐ ՀԱՒԱԿՆՈՏ ԿՐՆԱՅ ԹՈՒԻԼ ԱՅՍ ԻՒՐԱՅԱՏՈՒԿ ՏԵՍՈՒԹԻՒՆԸ, ՍԱԿԱՅՆ ՓԱԿԸԼ ՇԱՏ ՀԱՄԵՍՏ ՈՃՈՎ ԵՒ ՄԱՍՆԱԳԷՏԻ ԽՈՐԻՄԱՑՈՒԹԵԱՄԲ ԿԸ ԶԱՐԳԱՑՆԷ ԶԱՅՆ` ԲԱՑԱՏՐԵԼՈՎ, ԹԷ ԵՂԱՓՈԽՈՒԹԵԱՆ ԻԲՐԵՒ ԱՐԴԻՒՆՔ` ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿՈՒԱԾ Է ՄԱՐԴԿԱՅԻՆ ԻՄԱՑԱԿԱՆ ԿԱՐՈՂՈՒԹԵԱՆ ԲԱԶՄԱՊԱՏԿՈՒՄԸ ԵՒ ՓՈԽԱՐԷՆԸ` ՍՏԵՂԾՈՒԱԾ Է ԿԱՐԻՔԸ ԸՆԴՕՐԻՆԱԿԵԼՈՒ ԵՒ ՀԵՏԵՒԵԼՈՒ: ՓԱԿԸԼ ՄՏԱՀՈԳԻՉ ԿԸ ՆԿԱՏԷ ԱՅՍ ԵՐԵՒՈՅԹԸ, ՄԱՆԱՒԱՆԴ` ՀԱՄԱՑԱՆՑԻ ԵՒ ՖԷՅՍՊՈՒՔԻ ՄԻՋՈՑՈՎ ԳԱՂԱՓԱՐՆԵՐՈՒ ԵՒ ԳԻՏԵԼԻՔՆԵՐՈՒ ՍՐԸՆԹԱՑ ՏԱՐԱԾՈՒՄԻ ԱՅՍ ԴԱՐՈՒՆ, ՈՐՈՎՀԵՏԵՒ ԸՆԿԵՐԱՅԻՆ ԼԱՅՆԱԾԻՐ ԿԱՊԵՐ ՀԱՍՏԱՏՈՂ ՆՄԱՆ ՑԱՆՑԵՐ ՈՐԵՒԷ ԺԱՄԱՆԱԿԷ ԱՒԵԼԻ ՊԻՏԻ ՇԵՇՏԵՆ ՄԵՐ ԺԱՌԱՆԳԱԾ ԿՐԱՒՈՐԱԿԱՆ ՅԱՏԿԱՆԻՇՆԵՐՈՒ ՏԻՐԱՊԵՏՈՒՄԸ: ԱՆՑԵԱԼ ՈՒՐԲԱԹ ՕՐՈՒԱՆ ԹԻՒՈՎ ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԱԾ ՅՕԴՈՒԱԾԻՆ ԱՌԱՋԻՆ ՄԱՍԸ ԿԸ ՆԿԱՐԱԳՐԷՐ, ԹԷ ԻՆՉՊԷ՛Ս ՄԱՐԴԿՈՒԹԻՒՆԸ  ԿԵԱՆՔԻՆ ՅԱՐՄԱՐԱԾ Է ԸՆԿԵՐԱՅԻՆ ԸՆԿԱԼՈՒՄՈՎ ԵՒ ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԿՈՒՏԱԿՈՒՄՆԵՐՈՎ: ՍՏՈՐԵՒ` ՅՕԴՈՒԱԾԻՆ ՎԵՐՋԻՆ ՄԱՍԸ, ՈՐՈՒՆ ՄԷՋ ՄԱՍՆԱԳԷՏԸ ԿԸ ՀԵՏԱԶՕՏԷ ԳԱՂԱՓԱՐՆԵՐՈՒ ԾՆՈՒՆԴԻ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ ԵՒ ԿԸ ՎԵՐԼՈՒԾԷ, ԹԷ ԻՆՉՈ՛Ւ ԱՆԻԿԱ ՊԱՐԶԱՊԷՍ ԱՐԴԻՒՆՔ Է ՊԱՏԱՀԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ. ԱՅԼ ԽՕՍՔՈՎ` ԻՆՉՈ՛Ւ ԽԵԼԱՑԻ ԵՆՔ ԸՍՏ ԲԱԽՏԻ…

Կ՛ենթադրենք, թէ պատմութեան սկիզբը մարդիկ կ՛ապրէին 5-25 հոգիէ բաղկացած խումբերով, որոնք կազմած են այլ խումբեր, եւ ապա այս խումբերէն կազմուած են խումբեր, զորս կը կոչենք ցեղախումբեր: Հաւանաբար ցեղախումբերը կը բաղկանային շուրջ 150 հոգիէ: Ապա ցեղախումբերը կազմած են իշխանութիւններ, որոնցմէ ծնունդ առած են ազգ-պետութիւններ, որոնց մաս  կազմած են տասնեակ հազարաւոր, նոյնիսկ հարիւր հազարաւոր կամ միլիոնաւոր անձեր: Հետեւաբար մեր եղափոխութեան պատմութիւնը պատմութիւնն է հետզհետէ աւելի ստուար ընկերային խմբաւորումներու մէջ ապրելու երեւոյթին:

ՆՈՒԱԶ ՅԱՅՏՆԱԳՈՐԾԵԼՈՒ ԸՆՏՐԱՆՔ

Ըսել կ՛ուզեմ, թէ եղափոխութեան մեր պատմութեան ընթացքին ընտրանքը կատարուած է հետզհետէ նուազ յայտնագործող անձերու գոյատեւումին, որովհետեւ քիչ մը յայտնագործելը բաւարար էր երկար ճամբայ կտրելու համար: Եթէ պահ մը մտածենք, թէ միայն փոքրաթիւ անձեր ստեղծագործ են կամ` յայտնագործող, իսկ մնացեալ բոլորս հետեւողներ ենք, ապա կ՛անդրադառնանք, թէ մարդկային խմբաւորումի մը մէջ բաւարար է ունենալ երկու անձեր, որոնց հետեւելով եւ ընդօրինակելով` կարելի է գոյատեւել: Եւ որովհետեւ ընկերային ընկալումը (սոշըլ լըռնինկ) շատ արդիւնաւէտ է եւ արագ, կարիք չկայ, որ յայտնագործենք բոլորս: Կրնանք ընդօրինակել լաւագոյն յայտնագործութիւնները եւ բոլորս օգտուիլ անոնցմէ:

Սակայն այժմ նկատի ունենանք քիչ մը աւելի մեծ ընկերային խմբաւորումներ: Արդեօք կարիքը ունի՞նք յաւելեալ յայտնագործողներու` ընկերային աւելի մեծ հաւաքականութեան մը մէջ: Հաւանաբար ո՛չ: Հաւանաբար ոչ աւելի, քան` փոքր խմբաւորումի մը մէջ, որովհետեւ փոքր խմբաւորումի մը մէջ կարիքը ունինք որոշ թիւով յայտնագործողներու եւ բաւարար թիւով նոր գաղափարներու, որպէսզի կարենանք գոյատեւել: Սակայն մեծ խմբաւորումի մը մէջ յայտնագործող քանի մը անձերու գոյութիւնը բաւարար է: Կարիքը չունինք բարձրացնելու անոնց թիւը: Ցեղախումբի մը մէջ կարիքը չկայ 50 յայտնագործող անձերու գոյութեան, երբ մարդկային փոքր խումբ մը յառաջ ընթանալու համար կարիքը ունի յայտնագործութիւններ կատարող  5 անձերու: Ցեղախումբ մը տակաւին կրնայ գոյատեւել 3, 4 կամ 5 յայտնագործողներով, որովհետեւ ընկերային աւելի մեծ հաւաքականութեան մը մէջ բոլորը կրնան օգտուիլ քանի մը հոգիի կատարած յայտնագործութիւններէն:

Այստեղ կը տեսնենք լեզուին տիրական դերը: Լեզուն միջոցն է գաղափարներ փոխանակելու: Մեր աչքերը մեզի թոյլ կու տան տեսնելու կատարուած յայտնագործութիւնները, իսկ լեզուն առիթ կու տայ փոխանակելու գաղափարները: Մեծ հաւաքականութեան մը մէջ լեզուն կը գործէ նոյնքան արդիւնաւէտ ձեւով, որքան` փոքր հաւաքականութեան մը մէջ: Անիկա ակնթարթի մը մէջ կը տարածուի տուեալ հաւաքականութեան մէջ:

Ակներեւ է, թէ ո՛ւր կ՛ուղղուիմ: Մինչ մեր ընկերութիւնները հետզհետէ կը ստուարանան, անդին` կարիքը չկայ, իրօք, հետզհետէ նուազ կարիքը կայ, որ մեզմէ ոեւէ մէկը դառնայ յայտնագործող: Մինչդեռ մեծ են առաւելութիւնները, եթէ մեզմէ շատերը դառնան ընդօրինակողներ կամ հետեւողներ: Հետեւաբար բուն մտավախութիւնը այն է, թէ ընկերային ընկալումի մեր կարողութիւնը, որ պատասխանատու է մշակութային կուտակումներով յարմարելու (քիւմիլիթիվ քալչըրըլ ըտափթէյշըն) մեր հակումին, այլ խօսքով` առօրեայ կեանքի մէջ մեր շուրջ տեսած բոլոր բաները իրականութեան մէջ մեզի վերածած են յայտնագործելու անատակ արարածներու: Ասիկա առիթ կու տայ մեզի քիչ մը խորհրդածելու մեր մասին եւ մտածելու, որ թերեւս նոյնքան ստեղծագործ եւ երեւակայող չենք, քան ինչ որ կը կարծենք, սակայն արտասովոր կերպով լաւ ընդօրինակողներ եւ հետեւողներ ենք:

Եթէ այս մէկը կիրակենք մեր առօրեայ կեանքին մէջ եւ հարցադրումներ կատարենք, արդեօք պիտի ունենա՞նք պատասխանները մեր կեանքին առնչուող կարեւոր հարցումներուն: Օրինակ` պէ՞տք է գնել որոշ բնակարան մը, արդեօք ինչպիսի՞ բնակարան մը պէտք է գնել, արդեօք պէ՞տք է գնել որոշ ինքնաշարժ մը, պէ՞տք է ամուսնանալ, ինչպիսի՞ գործ մը պէտք է աշխատիլ, ինչպիսի՞ հետաքրքրութիւններ պէտք է ունենալ, ինչպիսի՞ արձակուրդներ պէտք է անցընել, եւ այլն: Պատասխանը չունինք նման բազմաթիւ հարցումներու: Սակայն, եթէ իրապէս խելացի եւ երեւակայութեան տէր արարածներ ըլլայինք, ինչպէս կը կարծենք, թէ ենք, ապա հաւանաբար պիտի ունենայինք պատասխանները նման հարցումներու:

Իսկ եթէ մենք մեզի հարց տանք, թէ ինչպէ՛ս կարելի է ունենալ պատասխաններ կամ ստանալ պատասխանները նման հարցումներու, մեզմէ շատերը պիտի անդրադառնան, թէ կ՛ընենք այն, ինչ որ բոլոր միւսները կ՛ընեն: Կը կարծեմ, թէ հօտին հետեւելու այս բնազդը չափազանց հիմնական մէկ մասը կը կազմէ մեր հոգեբանութեան, ինչ որ կարելի է ըսել, թէ հաւանաբար անսպասելի եւ ոչ միտումնաւոր արդիւնքը եղած է ընկերային ընկալումի մեր կարողութեան, այն փաստին, թէ բացառիկ հետեւողներ, քան թէ առաջնորդներ դառնալու կարողութիւնը ունինք: Առաջնորդներու, յայտնագործողներու եւ ստեղծագործներու փոքր թիւ մը բաւարար է, որպէսզի մարդկային հաւաքականութիւնները յառաջ ընթանան:

Ասիկա հետաքրքրական է, որովհետեւ մինչ աշխարհը հետզհետէ կը դառնայ աւելի սերտ կապերով միացած վայր մը, եւ մինչ համացանցը մեզ բոլորս կը կապէ իրարու, անդին` կը նկատենք այս երեւոյթին երկար ժամանակի վրայ տարածուող անդրադարձները. մարդկութիւնը կ՛ուղղուի տեղ մը, ուր հետզհետէ կարիքը կ՛ունենանք շատ աւելի նուազ թիւով յայտնագործող անձերու, որովհետեւ այժմ աշխարհի մէկ անկիւնը կատարուած յայտնագործութիւն մը ակնթարթի մը մէջ կրնայ հասնիլ աշխարհի մէկ այլ անկիւնը, այնպիսի ձեւով, որ անկարելի էր ասկէ 10, 50 կամ 500 տարի առաջ եւ աւելի ետ: Հետեւաբար կարելի է նկատել, թէ մեր հոգեբանութեան եւ մարդկայնութեան մէջ գոյութիւն ունեցած է հակումը հետզհետէ նուազ յայտնագործող ըլլալու եւ այնպիսի ժամանակներու, երբ հաւանաբար կարիքը կար շատ աւելի յայտնագործող դառնալու` մեծ թիւերով գոյատեւելու համար աշխարհի վրայ:

Ասիկա ընկերային ընկալումի հետեւանքներէն մէկն է, որ մեզ ձեւաւորած է իբրեւ շատ աւելի ճարպիկ եւ խելացի ընդօրինակողներ, սակայն` իբրեւ նուազ ճարպիկ յայտնագործողներ եւ ստեղծագործներ, քան ինչ որ պիտի փափաքէինք ըլլալ: Մեզմէ քիչեր նոյնքան ստեղծագործ են, որքան կը կարծեն, թէ են: Հաւանաբար ասիկա ընկերային ընկալումի անսպասելի անդրադարձներէն մէկն է:

ՈՒՐԿԷ՞ ԿՈՒ ԳԱՆ ԳԱՂԱՓԱՐՆԵՐԸ

Ընկերային ընկալումի մէկ այլ կողմը, որուն մասին մտածած եմ, քիչ մը վերացական է, սակայն կը կարծեմ, թէ շատ հետաքրքական է: Անիկա դարձեալ մէկ կողմէ կ՛առնչուի բնութեան մէջ ընտրանքի այն գործընթացին հետ, որ արդիւնք է իրենց միջավայրին յարմարող մարմիններու եղափոխութեան (նեչըրըլ սիլեքշըն), եւ իր դերը ունի ծինական այլազանութեան մէջ, եւ միւս կողմէ` ընկերային ընկալումի երեւոյթին, որ իր դերը ունի գաղափարներու այլազանութեան մէջ: Եղափոխական որեւէ նման գործընթաց պէտք է ունենայ բնական ընտրութիւններ կատարելու, ինչպէս նաեւ` արտադրողական մեքենական գործընթաց մը (ճենըռէյթիվ մեքընիզմ). գործընթաց մը, որ կարենայ այլազանութիւն ստեղծել:

Բոլորս գիտենք, թէ այս մեքենական գործընթացը տեղի կ՛ունենայ ծիներուն մէջ: Զայն կը կոչենք ծինական փոփոխութիւն: Նաեւ գիտենք, թէ ծիները կրնան շրջուիլ եւ փոփոխութիւններ կրել` անցնելով ծնողքէն զաւակ: Եւ այս մէկը կը ստեղծէ այն այլազանութիւնը, որուն մէջ իր դերը կը խաղայ ընտրանքի այն գործընթացը, որ արդիւնք է իրենց միջավայրին յարմարող մարմիններու եղափոխութեան: Բնութեան ամէնէն յատկանշական պատմութիւններէն մէկը այն է, թէ այս գործընթացը, որ իր դերը կը խաղայ առանց մտածելու ստեղծուած ծինական այս այլազանութեան մէջ, բազմաթիւ լուծումներու մէջէն կը յաջողի գտնել լաւագոյն լուծումը, ապա իրարու վրայ կը կուտակէ այս լուծումները: Անիկա արտասովոր կերպով պարզ եւ ոչ կանխամտածուած այս գործընթացին ճամբով կը ստեղծէ աներեւակայելի կերպով բարդ բաներ, ինչպէս` բջիջներ, աչքեր, ուղեղ, սիրտ, լեարդ, եւ այլն: Աներեւակայելի կերպով բարդ բաներ, զորս նոյնիսկ չենք հասկնար եւ մեզմէ ոչ ոք պիտի կարենար ձեւագծել: Սակայն անոնք ձեւագծուած են բնութեան մէջ ընտրանքի այն գործընթացով, որ արդիւնք է իրենց միջավայրին յարմարող մարմիններու եղափոխութեան:

Այժմ նկատի ունենանք առանց մտածելու իրականացած այս գործընթացը եւ հարց տանք, թէ անիկա որքանո՞վ կ՛առնչուի մեր ուղեղին արտադրողական մեքենական գործընթացին հետ, որովհետեւ գոյութիւն ունի զուգահեռ մը` գաղափարի մակարդակի վրայ եղափոխութիւնը խթանող ընկերային ընկալումին եւ ծինական մակարդակի վրայ բնութեան մէջ ընտրանքի այն գործընթացին միջեւ, որ արդիւնք է իրենց միջավայրին յարմարող մարմիններու եղափոխութեան:

Ուրեմն, ուրկէ՞ կու գան գաղափարները: Եթէ ընկերային ընկալումը այլազանութիւնները դասաւորելու եւ անոնց միջոցով յառաջ ընթանալու գործընթացն է, ապա հարկ է ունենալ այլազան գաղափարներ: Իսկ ուրկէ՞ կու գան այս նոր գաղափարները:

Կը կարծեմ, որ երբ կը մտածենք մեր ուղեղին մասին, խորհրդածութեան արժանի է հետեւեալ հարցումը. ի՞նչ է ուղեղին արտադրողական մեքենական գործընթացը: Եթէ ունինք ստեղծագործելու կարողութիւն, եթէ որոշ չափով յայտնագործող ենք, ապա ի՞նչ է նոր գաղափարներ ստեղծելու արտադրողական մեքենական այս գործընթացին բնոյթը:

Այս հարցումը կը դրուի տասնամեակներէ ի վեր: Ի՞նչ է ստեղծագործական գործընթացին բնոյթը: Ուրկէ՞ կու գան գաղափարները: Պահ մը ետ երթանք դէպի ծինական եղափոխութիւն եւ յիշենք, թէ արտադրողական մեքենական գործընթացը արդիւնք է պատահական ծինափոխութեան:

Իսկ այժմ հարց տանք, թէ ի՞նչ դեր ունի արտադրողական մեքենական գործընթացը գաղափարի եղափոխութեան մէջ: Արդեօք անիկա արդիւնք է տեսակ մը պատահական ծինափոխութեա՞ն, գաղափարներո՞ւ ծինափոխութեան: Բոլորս կը մտածենք, թէ ասկէ աւելի լաւ բան մը ըլլալու է: Բոլորս կը մտածենք, թէ ձեւով մը կրնանք յղանալ լաւ գաղափարներ: Եւ մինչ բնութեան մէջ ընտրանքի այն գործընթացը, որ արդիւնք է իրենց միջավայրին յարմարող մարմիններու եղափոխութեան, տեղի կ՛ունենայ պատահական տարբերակներով, անդին` ընկերային ընկալումը հաւանաբար կը գործէ նպատակաուղղուած տարբերակներու ընտրութեամբ: Այլ խօսքով` գիտենք, թէ ո՛ր ուղղութեամբ կ՛ընթանանք:

ՊԱՏԱՀԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ԱՐԴԻՒՆՔ

Սակայն կարելի է վերադառնալ ընկերային ընկալումի մեր քննարկումին եւ դնել հետեւեալ հարցումը. լա՛ւ, եթէ կը փորձենք ձեւագծել նոր կացին մը, նոր սուր մը, նոր նետ մը կամ նոր աղեղ մը, արդեօք իրապէս կրնա՞նք գիտնալ, թէ ինչպէ՛ս կարելի է աւելի լաւ շողացնել սուր մը: Արդեօք իրապէս կրնա՞նք գիտնալ, թէ ինչպէ՛ս կարելի է շինել աւելի լաւ լարուող աղեղ մը, աւելի լաւ ձեւաւորուած նետ մը, որպէսզի անիկա աւելի լաւ մխրճուի որսին մարմնին մէջ: Կ՛ենթադրեմ, թէ մեզմէ շատեր կ՛անդրադառնան նման հարցումներու պատասխան մը գտնելու մեր հաւանական անկարողութեան:  Եւ ասիկա մտածել կու տայ, թէ մեր ստեղծագործական գործընթացը հաւանաբար հիմնուած է արտադրողական մեքենական գործընթացի մը վրայ, որ ինքնին արդիւնք է պատահականութեան:

Կ՛ուզեմ աւելի առաջ երթալ` ըսելու համար, թէ գաղափարներ արտադրելու մեր մեքենական կարողութիւնը ինքնին պատահականութենէ աւելին չէր կրնար ըլլալ: Եւ այս մէկը իրօք, մեզ կը մղէ տարբեր դիտանկիւնէ մօտենալու մեզի` իբրեւ խելացի արարածներ: Փոխանակ մտածելու, թէ գիտենք պատասխանը ամէն ինչի, պահ մը հարց տանք, թէ արդեօք մեքենական այն դրութիւնը, զոր մեր ուղեղը կ՛օգտագործէ` նոր գաղափարներ յղանալու համար, քիչ մը կը նմանի մեքենական այն դրութեա՞ն, զոր մեր ծիները կ՛օգտագործեն`արտադրելու համար ծինական նոր տարբերակներ. այսինքն պատահականօրէն փոփոխութիւններ կը կրեն մեր գաղափարները, այնպէս ինչպէս` պատահականօրէն փոփոխութիւններ կը կրեն մեր ծիները:

Գիտեմ, թէ ասիկա անհաւատալի կը թուի, խելայեղ եւ ցնորական: Որովհետեւ մենք մեր մասին կը մտածենք իբրեւ շատ խելացի արարածներու: Սակայն, երբ իրապէ՛ս հարց տանք եղափոխական որեւէ գործընթացի բնոյթին մասին, պէտք է նաեւ հարց տանք, թէ արդեօք անիկա պարզապէս պատահականութեա՞ն արդիւնք է, որովհետեւ պատահականութիւնը հաւանաբար լաւագոյն մարտավարութիւնն է:

Ծիները երբեք չեն կրնար գիտնալ, թէ ինչպէ՛ս պէտք է փոխեն իրենք զիրենք, որովհետեւ երբեք չեն կրնար կանխատեսել այն ուղղութիւնը, որուն կողմը կ՛ուղղուի աշխարհը: Ոչ մէկ ծին գիտէ, թէ այս պահուս երկրագունդը ենթակայ է ընդհանրական ջերմացումի: Ոչ մէկ ծին 200 հազար տարի առաջ գիտէր, թէ մարդկութենէն պիտի եղափոխուէր մշակոյթը: Երբ չենք գիտեր մեր պեղած գործընթացներուն բնոյթը, ապա լաւագոյն մարտավարութիւնը պիտի ըլլար ի գործ դնել պատահական ճիգեր` հասկնալու համար տուեալ մարզը կամ տուեալ տարածքը, զոր կը փորձենք պեղել:

Եւ պիտի ուզէի ըսել, թէ ստեղծագործական այն գործընթացը, որ տեղի կ՛ունենայ մեր ուղեղին մէջ, եւ որ կ՛ապաւինի ընկերային ընկալումի, այս ստեղծագործական գործընթացը չէր կրնար կանխագուշակել, թէ ո՛ւր կ՛ուղղուէինք իբրեւ մարդ արարած: Անիկա չէր կրնար 200 հազար տարի առաջ կանխագուշակել, թէ պարզապէս 200 հազար տարի ետք պիտի ունենայինք անջրպետանաւեր, այ. փոտեր եւ մանրալիք փուռեր:

Պիտի ուզէի ըսել, թէ եղափոխութեան որեւէ գործընթաց, որ կ՛ապաւինի պեղելու անծանօթ տարածք մը, ինչպէս` ծիներու աշխարհը, կամ` մեր ջղային բջիջները, որոնք կը պեղեն մեր ուղեղին անծանօթ տարածքը եւ կը փորձեն ստեղծել կապեր մեր ուղեղին մէջ, եւ ինչպէս մեր ուղեղը կը փորձէ յղանալ նոր գաղափարներ, որոնք կը պեղեն այլընտրանքներու տարածք մը, որ մեզ կ՛առաջնորդէ ստեղծագործելու մեր ընկերային աշխարհին մէջ, այս գործընթացը շատ մօտ է պատահականութեան:

Գիտենք, թէ եղափոխութեան գործընթացը պատահական է ծինական աշխարհին մէջ: Կ՛ենթադրենք, թէ ջղային բջիջները պատահական կապեր կը ստեղծեն մեր ուղեղին տարածքը պեղելու ընթացքին: Ըսել կ՛ուզեմ, թէ մեր ստեղծագործական գործընթացը հաւանաբար շատ մօտ է ինքնին պատահականութեան, եւ թէ` մեր ուղեղը հաւանաբար ենթագիտակցական մակարդակի վրայ կ՛աշխատի շարժակի մը պէս` անընդհատ ստեղծելով գաղափարներ, իսկ մեր ենթագիտակիցին մէկ այլ մասը կը քննէ այս գաղափարները: Այն գաղափարները, որոնք ի վերջոյ կը սպրդին դէպի մեր գիտակցութիւնը, լաւ ձեւաւորուած կը թուին ըլլալ, սակայն անոնք ընտրուած են բառին բուն իմաստով գաղափարներու պատահական շարքէ մը` նախքան մեր գիտակից ուղեղին մէջ մուտք գործելը:

Հռչակաւոր է Քարլ Փոփըրի այն խօսքը, որ կ՛ըսէ, թէ մենք այլ անասուններէ կը տարբերինք այն առումով, որ մեր ենթադրութիւնները վերջ կը գտնեն մեր ապրած վայրին մէջ: Այսինքն` փոխանակ դուրս երթալու եւ իրողապէս բաներ փորձելու, եւ թերեւս մեռնելու` իբրեւ հետեւանք, մենք գաղափարներ կը փորձարկենք մեր ուղեղին մէջ: Սակայն ինչ որ ըսել կ՛ուզեմ, այն է, թէ ուղեղին արտադրողական գործընթացը ինքնին շատ մօտ է պատահականութեան:

ԴԷՊԻ ԿՐԱՒՈՐԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ

Արտադրողական գործընթացին եւ պատահականութեան մէկտեղումը շատ լուրջ անդրադարձներ պիտի ունենայ իբրեւ ընկերութիւն` մեր ապագայ ուղղութեան վրայ: Մինչ մարդկային ընկերութիւնները հետզհետէ կ՛ուռճանան եւ հետզհետէ աւելի կ՛ապաւինին համացանցին, անդին` հետզհետէ նուազ թիւով անձեր պատճառ պիտի ունենան ստեղծագործական եւ երեւակայութեան փայլուն գործընթացներ դրսեւորելու: Այսպէս, հաւանաբար մարդկութիւնը պիտի ուղղուի դէպի կրաւորականութիւն, հետզհետէ աւելի պիտի հակի ուրիշներուն հետեւելու եւ ընդօրինակելու ուղղութեան, աւելի հակամէտ պիտի դառնայ տարուելու ընդհանուր մարմաջի վերածուած նորաձեւութիւններով, աւելի հակամէտ պիտի դառնայ մութ արահետներու մէջ կուրօրէն մուտք գործելու, որովհետեւ մեր եղափոխութեան պատմութեան աննախատեսելի մէկ մասը մեզ առաջնորդած է օգտուելու այն սակաւաթիւ յայտնագործութիւններէն, զորս մարդիկ կը կատարեն, քան թէ` կատարելու մեր սեփական յայտնագործութիւնները:

Ֆէյսպուքի հետաքրքրական կողմը այն է, թէ անիկա աշխարհի տարածքին 500 միլիոնէն 800 միլիոն հոգիի միջեւ կապեր ստեղծելով` ձեւով մը կ՛արժեզրկէ տեղեկութիւնը եւ գիտելքը: Ասիկա քննադատական մէկ ակնարկը չէ պահպանողական անձի մը, որ չի սիրեր Ֆէյսպուքը, այլ` ակնարկութիւնը անձի մը, որ կ՛անդրադառնայ, թէ գիտելիքներն ու նոր գաղափարները շատ դժուար հասանելի են: Եւ մինչ հետզհետէ բազմաթիւ կապեր կը ստեղծուին մարդոց միջեւ, անդին` շատ աւելի կը բազմանան ընդօրինակելու առիթները: Կ՛անդրադառնանք ընդօրինակելու արժէքին, հետեւաբար` կ՛ընդօրինակենք:

Իսկ գիտելքն ու տեղեկութիւնը կը փնտռենք հետզհետէ աւելի աժան ձեւերով: Կ՛այցելենք Կուկըլ եւ կը փնտռենք պատախանները մեր հարցումներուն: Ասիկա կը նշանակէ, թէ գիտելիքն ու նոր գաղափարները աժան են: Ասիկա նաեւ արտայայտութիւնն է այն հակումներուն, զորս կրելու ընտրութիւնը կատարուած է մեզի համար եղափոխութեան ընթացքին. այսինքն` դառնալու ընդօրինակողներ եւ հետեւողներ: Սակայն պատմութեան մէջ որեւէ ժամանակ ասիկա նոյնքան դիւրին չէ եղած, որքան` այսօր: Իսկ Ֆէյսպուքը կը քաջալերէ այս:

Եւ մինչ գործառնութեան մարզին մէջ ընկերակցութիւններ կ՛ուռճանան (զանոնք կարելի է նկատել մարդկային հաւաքականութեան մէկ մանրակերտը) եւ կը տիրանան այլ ընկերակցութիւններու տիրելու կարողութեան, անդին` կը տեսնենք, թէ տեղի կ՛ունենայ նոյն բանը. փոխանակ նոր գաղափարներ ստեղծելու համար ժամանակ եւ կորով ի գործ դնելու` ընկերակցութիւններ պարզապէս կը գնեն այլ ընկերակցութիւններ, որպէսզի օգտագործեն անոնց նոր գաղափարները: Ասիկա եւս ցոյց կու տայ, թէ որքա՛ն թանկագին բաներ են գաղափարները, եւ թէ` մարդիկ մինչեւ ո՛ւր կ՛երթան տիրանալու համար այս գաղափարներուն:

Կարգ մը գաղափարներ կրնան երկար ճամբայ կտրել, ինչպէս տեսանք արդէն: Համացանցը հետզհետէ աւելի հաւանական կը դարձնէ այս մէկը: Ինչ որ կը պատահի, այն է, որ թերեւս մարդկային պատմութեան մէջ կը գտնուինք այնպիսի հանգրուանի մը մէջ, երբ այլեւս Ֆէյսպուքի եւ համացանցի նման ընկերային մեծ ուժերու ազդեցութեան տակ դարձած ենք կրաւորական, որովհետեւ այլեւս պատճառ չկայ, որ մեզմէ շատեր յայտնագործութիւններ կատարեն յառաջ ընթանալու համար: Հետեւաբար բնութեան ընտրանքի չոր հաշուարկումներուն համաձայն, պատմութեան մէջ որեւէ ժամանակէ աւելի կ՛ընդօրինակենք, քան թէ` կը յայտնագործենք, որովհետեւ յայտնագործելը արտասովոր կերպով դժուար է: Մտավախութիւնս այն է, որ հաւանաբար կ՛ընթանանք այս ուղղութեամբ, այսինքն հետզհետէ կը դառնանք աւելի կրաւորական ընդօրինակողներ:

Սակայն կ՛ենթադրեմ, թէ այս գաղափարները անհաւատալի կը թուին շատերուն, որովհետեւ մարդիկ կը սիրեն իրենք զիրենք նկատել շատ ճարպիկ, խելացի եւ յայտնագործող արարածներ: Այսուհանդերձ կը կարծեմ, որ պէտք է անդրադառնալ այն հաւանականութեան, թէ ուղեղին արտադրողական մեքենական գործընթացը, որ ծնունդ կու տայ նոր գաղափարներու, պատահականութենէ աւելին չէ:

Ինքնին հրաշալի է այն գաղափարը, որ նոյնիսկ պատմութեան մէջ մեծ դէմքեր, որոնք կ՛առնչուին մեծ գաղափարներու հետ, աւելի մեծ բան մը չեն, քան` պատահմունքի արդիւնք մը: Բացատրեմ, թէ ինչպէ՛ս. առիթով մը Այնշթայնի հարց տրուած է իր խելացութեան մասին, եւ ան պատասխանած է. «Ես աւելի խելացի չեմ, քան` ուրիշ մը: Ես պարզապէս աւելի հետաքրքիր եմ»: Կրնանք Այնշթայնի շնորհել այս փոքր հաճոյքը, որովհետեւ կը մտածենք, թէ ան բաւական խելացի անձ մըն էր:

Սակայն պահ մը բառացիօրէն վերլուծենք անոր պատասխանը: Ի՞նչ կը նշանակէ հետաքրքրութիւն: Թերեւս անիկա կը նշանակէ փորձել բազմաթիւ բաներ մեր ուղեղին մէջ: Թերեւս հետաքրքրութիւնը կիրք մըն է` գաղափարներ փորձելու: Թերեւս Այնշթայնի գաղափարները նոյնքան պատահական էին, որքան ոեւէ մէկուն գաղափարները, սակայն ան տեւաբար կը հետապնդէր զանոնք:

Իսկ եթէ ըսենք, թէ ոեւէ մէկը օժտուած է Այնշթայն մը ըլլալու փոքր մէկ հաւանականութեամբ, եւ մտածենք միլիառ հոգիի մասին, ապա անոնց մէջ մէկը պատահմունքի իբրեւ արդիւնք կրնայ յաջորդ Այնշթայնը ըլլալ: Հետեւաբար կարելի է հարց տալ, թէ մարդկային պատմութեան եւ մեր կեանքին մէջ անձեր, զորս մեծ յայտնագործողներ կը նկատենք, արդեօք մեզմէ աւելի՞ օժտուած են յայտնագործելու կարողութեամբ, թէ՞ պարզապէս բախտաւոր են:

Եղափոխութեան դիտանկիւնէն վիճարկումը այն է, որ մարդկային հաւաքականութիւնը միշտ ալ զօրակցած է իրապէ՛ս յայտնագործող փոքրաթիւ անձերու, եւ հաւատացած է, թէ անոնք ձեւով մը տարբեր են մեզմէ: Սակայն թերեւս այս փոքրաթիւ յայտնագործողները ինքնին պարզապէս բախտաւոր եղած են: Կ՛ենթադրեմ, թէ շատ քիչեր պիտի ընդունին այս հաստատումը: Շատերու համար անհաւատալի է այս մէկը: Սակայն պիտի ուզէի զայն նկատել ընկերային ընկալումի արդիւնք եւ հաւանաբար արտայայտութիւնը` մեր անսահման անխելքութեան հաւանականութեան:

(Շար. 2 եւ վերջ)

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

 

Share this Article
CATEGORIES