«ԹՈՒՐՔԻՈՅ ՀԱՅՈՑ ԶԱՐԹՕՆՔԸ». ՀԱՅ ԴԱՏԸ ՊԻՏԻ ԲԵՐԷ ԻՐ ՃԻՇԴ ՀՈՒՆԻՆ ՄԷՋ

Յ. ՊԱԼԵԱՆ

«Թուրքիոյ հայոց զարթօնքը»… Այսպէս խորագրուած էր ֆրանսական մեծ օրաթերթ «Լը Մոնտ»-ի 22 դեկտեմբեր 2011-ի համարին մէջ լոյս տեսած յօդուած մը` ստորագրուած Կիյոմ Փերիէի կողմէ, թերթի մասնաւոր թղթակից, որ գտնուած է Տերսիմ:

Կիյոմ Փերիէ կը նկարագրէ գետ մը, ներկայ անուանումով` Մունզուր, որուն ջուրերը կը փշրուին ժայռերուն վրայ, յառաջացնելով փրփուրի հսկայ փունջեր: Այս խարակներուն վրայէն «այրեր եւ կիներ նետուած են գետին մէջ, – կը պատմէ աղ-պղպեղ պեխով վաթսունամեայ Էնվեր Տեւլեթլի: – Ոմանք իրենք կը նետուէին գետը` խուսափելու համար թուրք զինուորներէն, եւ այս վայրին մէջ գետը արիւնով կարմրած էր: Վանք գիւղի բնակիչները հոս ջարդուած են, 1915-ին»:

Քանի մը անգամ կարդացի Կիյոմ Փերիէի տողերը: Անհուն յուզում կար նկարագրութեան մէջ: Կը խօսի Տերսիմի շրջանի գետի «առասպելական ուժ»-ին մասին, «Թուրքիոյ արեւելքը, որ եղած է գերեզմանը Օսմանեան կայսրութեան հազարաւոր հայերուն, Ի. դարու առաջին ցեղասպանութեան զոհերուն»:

Կիյոմ Փերիէ պատմութենէն կ՛անցնի ներկային, որ շարունակուող Հայկական հարցն է, անլոյծ:

«Բարձունքներէն, Տերսիմ պզտիկ քաղաքը կը թուի ծուլանալ ձորի մը խորքը: Բլուրին վրայ կան քանի մը տուներ, նախկին հայկական թաղամասի վայրը, որ ցեղասպանութենէն ետք վերանուանուած է Քալան (մնացածը): Էնվեր Տեւլեթլի ցոյց կու տայ փոքրիկ գերեզմանատան մը մէջ շիրիմներու շարք մը` ցրուած խոտերու մէջ: «Հոն Պօղոսն է, մեծ հօրս եղբայրը…»:  Հայկական ծագումով Էնվեր Տեւլեթլի կը պատմէ, որ 1915-ի ջարդերէն ետք վերապրողները իսլամացուած են: Հօրեղբայր Աբրահամը դարձած է Իպրահիմ… Իր ինքնութեան արձանագրութեան պաշտօնաթուղթին վրայ, զոր կը հանէ թղթապանակէ մը, Էնվերը կը կոչուի Տեւլեթլի, որ թրքերէնով կը նշանակէ` պետական, ազգանուն մը, որ տրուած է ընտանիքին 1950-ական տարիներուն: Կրօն քառակուսիին մէջ գրուած է իսլամ բառը: Բայց քանի մը ամիսէ ի վեր Էնվեր ինքզինք կոչել կու տայ Ասատուր, հայերէն անուն մը»:

Յօդուածը կը շարունակուի: Ասատուր երբ Պոլիս երթայ, եկեղեցի կ՛երթայ: Իր տասը  եղբայրները եւ քոյրերը կը հետեւին իր օրինակին: Մարդիկ դատ բացած են իրեն դէմ, քանի որ «հայ եմ» կ՛ըսէ:

Լրագրողը կ՛ըսէ նաեւ, որ շրջանին մէջ, 1915-էն առաջ 157 հայկական աղօթավայրեր եղած են:

Ուրիշ մը` Մուսթաֆա, «կը պատկանի լռութեան սերունդին», բայց «որոշած է պայքարիլ վերստանալու համար իր նախնիին` Պետրոսին դաշտերը, որոնք պետութեան կողմէ բռնագրաւուած են: Գիւղին ծայրը գտնուող խնձորի պարտէզները լքուած են… 1915-էն ի վեր»: Լրագրողը կը մէջբերէ հայ Մուսթաֆան. «Մինչդեռ ամէն ոք գիտէ, որ այդ դաշտերը կը պատկանին Պետրոսի»…

Վկայութիւնները կը շարունակուին:

87 տարեկան Հիւսէյն զաւակն է Համբարձում Պոյաճեանի: «Մայրը` Շողակաթ, հրաշքով փրկուած է ջարդերէ, ուրիշ գիւղի մը մէջ»: Ան պատմած է. «Կիները եւ մանուկները կը շարէին զանոնք սպաննելու համար, յետոյ գործը կը վերջացնէին դանակով: Ինքզինք մեռած ձեւացուցած է, բայց ամբողջ կեանքի ընթացքին դանակի հետքեր կային թեւին եւ ուսին»:

«Հազուադէպ են այն ընտանիքները, ուր հայ մեծ մայր մը կամ հօրաքոյր-մօրաքոյր չըլլայ: Այր մարդիկ ջարդուած են»…

Այս լրագրողին յօդուածը ինքնին հատորներու կշիռ ունի, երբ Ցեղասպանութեան փաստ կը փնտռուի:

Այս վերայայտնուողները Հայկական հարցին այսօրուան եւ վաղուան հետապնդման իսկական պատուանդաններն են, անոնք են, որ միջազգային օրէնքին առջեւ անմիջականօրէն իրաւատէր են: Հայ պետութիւնը եւ սփիւռքը քարոզչականէն եւ բարոյական մխիթարութեան հանգրուանէն կրնան անցնիլ իսկական քաղաքական դաշտ, լռութեան գեհէնէն դուրս բերելով այս հայերը: Հայկական հարցի միջազգայնացման նոր հանգրուանը անոնցմով պիտի ըլլայ, քանի որ անոնք իսկական վկաներն են հողի տիրացման համար գործուած ցեղասպանութեան եւ անոր հունին մէջ տեղի ունեցած հայրենահանման:

Ինչ որ Հայ դատ կը կոչենք տասնամեակներէ ի վեր, այս վերայայտնուող հայերով կը դրուի իրաւունքի պահանջի ճիշդ ուղիին վրայ:

Անհրաժեշտ են մտածուած վերատեսութիւններ:

Հարցը մի՞թէ համահայկական խորհրդաժողով մը չ՛արժեր, այս անգամ` ազգային բովանդակալից եւ ապագայակերտ օրակարգով մը:

 

 

Share this Article
CATEGORIES