«Ազդակ»` Ութսունհինգ Տարիներու Ծառայութեան Ընդմէջէն. Թեմերուն Փոխանցումը Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան Եւ Քէմփերուն Պարպումը

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Անթիլիասի դպրեվանքը

Կիլիկիոյ կաթողիկոսական աթոռին Անթիլիասի մէջ հաստատման եւ եկեղեցական ու համայնքային կեանքի կազմակերպման օրերուն, «Ազդակ» յատուկ կարեւորութեամբ անդրադարձած է թեմերուն Երուսաղէմի պատրիարքութենէն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան փոխանցման: 4 մայիս  1929-ին, «Աւելի լաւ է ուշ, քան երբեք» խմբագրականով «Ազդակ» կը գրէ.

«Ինչպէս կը հաղորդենք արդէն մեր այսօրուան լուրերու բաժնին մէջ, Սուրիոյ եւ Լիբանանի մէջ գտնուող բոլոր երուսաղէմապատկան թեմերը փոխանցուած են կաթողիկոսութեան եւ այդ պաշտօնով Միաբանութեան կողմէ ղրկուած պատուիրակութիւնն ալ վերադարձած Երուսաղէմ:

Վերջապէս Երուսաղէմի Միաբանութիւնը բացարձակ միաձայնութեամբ համաձայնեցաւ Սուրիոյ եւ Լիբանանի թեմերու Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան զիջման, երբ մեր գաղութի գլխին սաւառնացող վտանգը հասաւ անսահման չափերու:

Այլեւս խաղաղութիւն ամենեցուն:

Երկուութեան եւ կռուազանութեան դասական թատր դարձած այս գաղութին մէջ, այլեւս իրաւասութեան փուճ հարցեր գոյութիւն ունենալէ կը դադրին:

Ի՜նչ մեծ վնասներ պատճառեց հին դրութիւնը, մեր եկեղեցական իշխանութեան երկճիւղ ձեւը այս գաղութին, անկարելի է բացատրել: Ոչ միայն եռանդի ու աշխատանքի աւելորդ վատնում էր, այլ մեր ազգային արժանապատուութիւնն ու հպարտութիւնը վիրաւորող տխուր ու գռեհիկ խաչաձեւումներ կը կատարուէին, որոնք օտարներու առջեւ մեզ այն աստիճան կը նսեմացնէին, որ յաճախ անոնք պատճառ կ՛ըլլային զանազան գայթակղութեանց:

Մեր կրօնապետներուն երկար ատեն իրաւասութեանց հարցով զբաղուիլը, առիթ չէր տար անոնց, որ զբաղին այս գաղութի ազգային կազմակերպական այնքան անհրաժեշտ գործերով:

Արտասահմանի թերթերը շարունակ լաւատես կ՛արտայայտուին մեր գաղութի մասին` նկատի ունենալով, որ ան ամենաստուարաթիւ հայութիւն պարունակող գաղութն է եւ անմիջական հովանաւորութեան տակ կը գտնուի մեր երկու կրօնական իշխանութեանց` Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան եւ Երուսաղէմի պատրիարքութեան:

Բայց դժբախտաբար այդ ենթադրութիւնները յուսախաբութիւններ էին: Հակառակ երկու ծերունազարդ հոգեւոր պետերու ներկայութեան, մեր գաղութի ազգային եւ եկեղեցական գործերը շատ հեռու են մխիթարական ըլլալէ: Բոլորովին անկազմակերպ վիճակ կը տիրէ ամբողջ գաղութին մէջ եւ չեն յարգուիր Ազգային Սահմանադրութեան տրամադրութիւնները: Ժողովուրդի կամքով եւ քուէով ընտրուած մարմինները շատ քիչ կը գտնուին. վանքի տեսուչը իր ուզած ձեւով կը կառավարէ եւ նշանակովի կ՛ընտրէ մարմինները:

Անվարան կերպով կարելի է ըսել, որ մեր գաղութի չորս-հինգ տարուան փոթորկալից եւ անխաղաղ վիճակին պատճառը մեր կրօնական իշխանութեանց միջեւ գոյութիւն ունեցող անհամաձայնութիւնն էր: Կիլիկիոյ կաթողիկոսը, իր տարագիր ժողովուրդին պէս անտուն ու անապաստան եւ զուրկ նիւթական միջոցներէ, Կաթողիկոսարան մը հաստատելու անկարողութեան մէջ կը գտնուէր: Պէյրութի մէջ երկու կրօնական իշխանութեան գոյութիւնը առիթ կու տար, որ ազգային կրթական գործերը բոլորովին տարբեր ծրագիրներով ընթանան` Ս. Խաչ եւ Ս. Նշան եկեղեցիներու վարժարաններուն մէջ:

Եւ երկու փոխանորդութիւնները` Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան եւ Երուսաղէմի Պատրիարքութեան, շատ անգամ կը շփոթեցնէր օտար եւ պաշտօնական անձնաւորութիւնները, երբ անոնք այցելութիւն տալ կը փափաքէին:

Այժմ Երուսաղէմի պատրիարքութեան այս ողջունելի կարգադրութիւնը արդէն վերցուցած է իրաւասութեան վէճը:

Ս. Յակոբի Միաբանութիւնը թէպէտ ուշ, բայց վերջապէս ազնուական շարժումով մը ցոյց տուաւ, որ ինք նախանձախնդիր է սուրիահայ գաղութի բարիքին ու ապագային եւ պատրաստ է ամէն զիջողութեան` յօգուտ հայ ժողովուրդին: Կասկած չկայ, որ Միաբանութիւնը ուրիշ զոհողութիւններ եւս չպիտի խնայէ, եթէ հարկ ըլլայ, իր թեմին մէջ գտնուող բազմահազար տարագիր հայութեան համար: Մեր այս համոզումը անփոփոխ կը մնայ, քանի Ս. Յակոբի գահակալութիւնը Դուրեան սրբազանի պէս մաքուր, ազգանուէր եւ պատկառազդու եկեղեցականի մը յանձնուած է:

Վեհափառը այլեւս ամէն հնարաւորութիւն ունի իր բուն դերին մէջ մտնելու եւ յարգելու ընտրովի մարմիններ: Ցարդ բոլոր առարկութիւնները գաղութի ազգային եւ կրօնական գործերու խառնակ ըլլալուն, իրաւասութեանց անորոշութիւնն ու խաչաձեւումներն էին. փակուած են այլեւս այդ արգելքները: Վեհափառը իրաւունք ունի թեմական կազմակերպութիւն ստեղծելու բոլոր շրջաններու մէջ եւ վարելու իր հօտը սահմանադրական սկզբունքներով:

Վերցուած են գլխաւոր դժուարութիւնները. դպրոցի եւ առաջնորդարանի շէնքերը պատրաստ են, իրաւասութեանց խնդիր չկայ. ազգային գործերու մէջ երկուութիւն գոյութիւն չունի. Պատրիարքութեան եւ Կաթողիկոսութեան միջեւ համաձայնութիւնը կատարեալ է, մէկ թեմ եւ մէկ հովիւ:

Ուրեմն իր կեանքի աստղը չմարած Կիլիկիոյ եղերաբախտ հովուապետին կը մնայ լաւ յիշատակ մը թողուլ պատմութեան մէջ»:

* * *

Սահակ Բ. կաթողիկոս դպրեվանքի առաջին ուսանողներուն հետ

Պէյրութի քէմփերուն պարպումը եւ ժողովուրդը առանձին թաղամասերու մէջ տեղաւորելու հրամայականը հրատապ հարցի վերածուած էր: Մայրաքաղաքին քաղաքապետութիւնը վճռած էր պարպել եւ քանդել քէմփերը, մինչ ժողովուրդը անորոշութեան մատնուած, կը դժուարանար հեռանալ տակաւին քանի մը տարի առաջ կազմած իր խրճիթներէն: «Սուրիահայութեան տեղաւորումը եւ Պէյրութի վրանաքաղաքներուն պարպումը» խորագիրով խմբագրականով 15 մայիս 1929-ին «Ազդակ» կը գրէր.

«Համաձայն Ազգերու Դաշնակցութեան գաղթականաց Յանձնախումբի պաշտօնական յայտարարութեան, մինչեւ վեց ամիս Պէյրութի վրանաքաղաքներէն եօթը հարիւր ընտանիքներ պիտի փոխադրուին Էշրեֆիէի բարձունքին վրայ շինուած տուներուն եւ այդ շրջանէն գնուած ուրիշ ընդարձակ հողաբաժնի մը վրայ:

Յանձնախումբը այսպէս կամ այնպէս ամէն ջանք կը թափէ գաղթականներու տեղաւորումը արագացնելու համար: Հիւսիսային Սուրիոյ մէջ 4-5 գիւղեր հաստատուած են եւ ուրիշներ ալ հաստատելու համար աշխատանք կը տարուին: Դամասկոսի մէջ յարմար գետին մը գնուած է, ցիր ու ցան վրանաբնակ հայ տարագիրներ տեղաւորելու համար: Հալէպի մէջ արդէն որոշ թիւով հայեր տեղաւորուած են մասնաւոր թաղերու մէջ:

Ինչպէս կ՛երեւի Ազգերու Դաշնակցութիւնը հայ գաղթականներու տեղաւորման խնդիրը կ՛ուզէ վերջացնել, մաս մը հայեր տեղաւորելով Սուրիոյ մէջ:

Վերջապէս, ձեռնարկուած գործը, թէպէտ քիչ մը դանդաղ, բայց կը տեսնենք, որ օգտակար արդիւնքներ տալ սկսած է:

Ամէն անգամ, որ առիթ կ՛ունենանք խօսելու եւ քաջալերելու սուրիահայ մեր գաղթականներուն տեղաւորումը, մեր սրտէն արիւն կը հոսի եւ դառնութեամբ կը գրենք այս տողերը: Սակայն իր բուն  հայրենիքին մէջ տեղաւորելու մասին պէտք է խօսի այս գաղթականութիւնը, սակայն դառնութեամբ կը յիշենք, որ անօգուտ է այլեւս ներգաղթի հարց արծարծել, տարիներ սպասելէն եւ յուսալէն արիւն հոսեցաւ մեր սրտերէն, հայրենի դռները փակ են եւ պիտի մնան տակաւին:

Ճարահատ եւ յուսակտոր, հայ տարագիրները ամէն տեղ կ՛ուզեն վերջ տալ այս բոշայական կեանքին եւ կը նախընտրեն տուն տեղ ըլլալ: Իսկ շատեր ալ այլեւս զզուած իրենց անորոշ վիճակէն խումբ-խումբ կը դիմեն Ատլանտեանի ափերը:

Հայրենիքի, հողի եւ տունի կարօտէն կը հալինք, կը մաշինք, բայց աւա՜ղ, դեռ սեւ ամպերը թանձրօրէն կուտակուած մեր երկրակամարին վրայ, կը զրկեն մեզ յոյսէն ու լոյսէն:

Պարագաներու այս դժբախտ բերումով, հարկադրուած կ՛ըլլանք քաջալերելու տեղաւորման աշխատանքները` իբրեւ նուազագոյն չարիք: Մանաւանդ մեր գաղութին համար բոլորովին բացառիկ շնորհք մը կարելի է նկատել տեղաւորման գործը, քանի որ ստուարաթիւ հայութիւն մը կը գտնուի այս երկրին մէջ եւ հնարաւորութիւններ կան զարգացնելու համար մեր մշակոյթը:

Տեղաւորման ծրագրի մեզ համար ամէնէն ոգեւորիչ եւ մխիթարական մասը, հայերը հողին կապելու աշխատանքն է որ արդէն սկսած է գործադրուիլ հիւսիսային Սուրիոյ մէջ: Երանի թէ տեղաւորուէին եւ հողին կապուէին, բայց դժբախտաբար յանձնախումբը ոչ այդքան ընդարձակ պիւտճէ ունի իր տրամադրութեան տակ եւ ոչ ալ լիազօրութիւնը. այժմ շատ սեղմ չափերով սկսած է եւ հետզհետէ պիտի ջանայ ընդարձակել, եթէ նոր գումարներ հայթայթուին կամ յատկացուին:

Ուրեմն կասկած չկայ, որ Պէյրութի վրանաքաղաքներու գաղթականները գիւղերու մէջ տեղաւորել եւ հողին կապել աւելի օգտակար եւ արդիւնաւոր պիտի ըլլար: Այդ կարելի չէ եղած եւ յանձնախումբը նկատի ունենալով վրանաքաղաքներու ներկայ տխուր կացութիւնը, բարեկամաբար մտահոգուած եւ երկար մտածումներէ եւ հաշիւներէ վերջ որոշած է անոնցմէ մէկ մասին տեղաւորումը Էշրեֆիէի բարձունքին վրայ, որուն շրջակաները արդէն մեծ թիւով հայ գաղթականներ տեղաւորուած եւ սեփականատէր եղած են:

Պէտք է յիշել նաեւ, որ Պէյրութի քաղաքապետութիւնը արդէն շարք մը պատճառներով որոշած է մինչեւ մէկ տարի վրանաքաղաքներու ցրուումը. Լիբանանի կառավարութիւնը իր մայրաքաղաքին կարեւոր մէկ մասին մէջ, որ իւրաքանչիւր զբօսաշրջիկին ուշադրութիւնը կը գրաւէ առաջին մուտքին, այսպէս տգեղ տեսարաններ չ՛ուզեր:

Ուրեմն իրականութիւնը այն է, որ ուզենք չուզենք Պէյրութի քաղաքապետութիւնը պիտի պարպէ վրանաքաղաքները: Այդ ուղղութեամբ տարուելիք բոլոր աշխատանքները անօգուտ պիտի մնան. ուշ կամ կանուխ, պիտի գործադրուի այդ որոշումը, եւ որքան ուշ այդքան ի վնաս մեզի»:

Իսկ 18 մայիս 1929-ին, նոյն խորագիրով խմբագրականով «Ազդակ» կը գրէ.

Ղազիրի որբերը

«Մեր նախորդ խմբագրականին մէջ ցաւով արձանագրեցինք հայ գաղթականներու դժբախտութիւնները եւ մատնանշեցինք իւրաքանչիւր տեղափոխութեան բարոյական եւ տնտեսական ցաւալի հետեւանքները:

Աւա՜ղ, որ անողորմ ճակատագիրը դեռ զրկուած պիտի պահէ մեզ մեր տունէն եւ հայրենիքէն, եւ մենք, թափառական ու տնազուրկ պիտի տառապինք ու մաշինք օտար եւ անհրապոյր երկինքներու տակ:

Կը ցաւինք դառնօրէն, որ Պէյրութի վրանաքաղաքներուն մէջ բնակող մեր հայրենակիցները իրարմէ բաժնուելու եւ նոր թաղերու մէջ տեղաւորուելու ստիպման տակ կը գտնուին: Իրենց ցաւին ու դժգոհութեանց մասնակցելով հանդերձ, չենք արդարացներ իրենց շարք մը մտահոգութիւնները, որոնք չափազանց սեւ գոյներով դիտուած են իրենց կողմէ:

Առաջին դժգոհութիւնը, ինչպէս կը բացատրեն իրենք, իրարմէ բաժնուելու եւ անջատ թաղերու մէջ բնակելու խնդիրն է: Առաջին օրերուն, մեր հայրենակիցներու արդէն քայքայուած տնտեսականը, աւելի պիտի վատթարանայ, մինչեւ որ նոր միջավայրի պայմաններուն համեմատ գործի սկսին: Եւ ի հարկէ այդ դժգոհութիւնը գլխաւոր պատճառներէն մէկը պէտք է եղած ըլլայ որ մեր վրանաքաղաքի հայրենակիցները յանձնախումբ մը ընտրած են` 3000 ընտանիքներու միատեղ բնակելուն համար ընդարձակ հող մը գնելու համար:

Անմիջապէս ըսենք, որ մենք շատ անտրամաբանական կը գտնենք այդ ձեռնարկը եւ յաջողութիւնն ալ անկարելի: Երբ դժգոհութեան պատճառներէն մէկը Էշրեֆիէի քաղաքէն ունեցած հեռաւորութիւնն է ինչպէ՞ս ուրեմն  մեր հայրենակիցներ երեք հազար ընտանիքի բաւելու չափ գետին մը պիտի գտնեն քաղաքին մէջ:

Իւրաքանչիւր ընտանիքի համար եթէ նուազագոյն հարիւր կանգուն հող հաշուենք, 3000 ընտանիքի համար անհրաժեշտ է 300,000 կանգուն տարածութեամբ գետին մը: Այսքան ընդարձակ տարածութիւն մը չենք կարծեր, որ կարելի ըլլայ գտնել քաղաքի մէջ, եւ նոյնիսկ եթէ գտնուի այդ հողը, կառավարութիւնը չի պիտի արտօնէ, որ նման թաղ մը հիմնուի քաղաքի մէջ:

Կ՛իմանանք, որ ձեռնարկներ կ՛ըլլան Անդրնահրէն այդ նպատակի համար գետին մը գտնելու: Մեր հայրենակիցները շատ լաւ գիտեն, որ Անդրնահրը աւելի վատառողջ է եւ աւելի հեռու քաղաքէն քան էշրեֆիէն: Ուրեմն Էշրեֆիէի բարձունքին վրայ կառուցուած բնակարաններու հեռաւորութեան եւ այդ թաղի կլիմային շուրջ յայտնուած դժգոհութիւնները հիմնական պատճառներ չեն կրնար կազմել ներկայ հոգեբանութեան:

Մեր միջոցներով առանձին թաղ մը հաստատելու յաւակնոտութիւնը չափազանց պատասխանատու եւ վնասակար քայլ մըն է: Ազգերու Դաշնակցութեան տեղաւորման յանձնախումբի կարողութենէն վեր ձեռնարկ մըն է այդ եւ կը վտանգէ ամբողջ Սուրիոյ տեղաւորման գործը: Եթէ մենք հնարաւորութիւններ ունինք մեր միջոցներով տեղաւորուելու, ինչո՞ւ անվերջ օտարներէն օգնութիւն կը մուրանք:

Հայրենակիցներ, զգոյշ ըլլանք եւ չափենք մեր քայլերը, ուշադրութիւն ընենք, որ մեզ հիւրընկալող եւ հովանաւորող տէրութիւններն ու ժողովուրդները չի դժգոհին մեզմէ. անոնց ծրագիրներուն որոշումներուն հակառակ առնուած իւրաքանչիւր քայլ կրնայ անոնք պաղեցնել մեր ժողովուրդէն եւ աւելի դժբախտացնել մեզ. մեր ներկայ ընթացքը ոչ միայն վիրաւորանք մը պիտի ըլլայ Տեղաւորման Յանձնախումբին, այլ տեղական կառավարութիւնն ալ պիտի ստիպէ զլանալու մեզմէ իր հիւրասիրութիւնը:

Յանձնախումբը մեզի համար հողեր գնած եւ բնակարաններ շինել տուած է Էշրեֆիէի բարձունքին վրայ: Գնահատանքով պէտք է ըսել որ կառուցուած շէնքերը արեւոտ են եւ օդասուն: Մալարիա տարածող մժեղներու գոյութեան պատճառ եղող ջուրերու չորացման համար ծրագիրներ պատրաստուած եւ կարգադրութիւններ եղած են. կը յուսանք որ Յանձնախումբը շուտով պիտի աւարտէ այդ ջուրերուն չորացումը»:

 

 

 

Share this Article
CATEGORIES