«Ազդակ»` Ութսունհինգ Տարիներու Ծառայութեան Ընդմէջէն. «Ազդակ» Արձագանգ Ժողովուրդի Դիմագրաւած Դժուարութիւններուն Եւ Անձուկ Պայմաններուն

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Պէյրութի հայկական քէմփերուն համայնապատկերը

Լիբանան ապաստան գտած հայութեան մեծամասնութիւնը կ՛ապրէր անձուկ եւ թշուառ պայմաններու տակ: Թէեւ ժողովուրդին մէկ մասը քէմփերէն աստիճանաբար հեռանալով սկսած էր մնայուն բնակութեան հիմեր դնել, հայաբնակ թաղամասեր կազմաւորուած էին, սակայն կը մնար Քարանթինայի շրջանի ծովափնեայ թիթեղաւանը` Ամանոս քէմփը: Անգործութիւնը եւ տնտեսական տագնապը ծանր կը ճնշէին ժողովրդային զանգուածներուն վրայ:

«Ազդակ» 1935-ին, իրերայաջորդ խմբագրականներով արձագանգ հանդիսացած է ժողովուրդի կեանքին:

16 յունուար 1935-ին, «Պուրճ Համուտի հայութիւնը եւ օքթրուայի տուրքը» խորագիրով խմբագրականին մէջ կ՛ըսուի.

«Վարչական շատ հին կարգադրութեան մը համաձայն, Պէյրութի գետը սահմանն է Պէյրութի գաւառին, Անդր-Նահրի շրջանները բաժնելով առանձին գաւառի մը, որ ունի իր քաղաքապետութիւնը, քաղաքային սպասարկութիւնները եւ այլն եւ կը կոչուի Պուրճ Համուտ:

Անդր-Նահրի բնակչութեան մեծ մասը հայեր են, որոնք ստուարացած են մանաւանդ հիւղաւանի հրկիզումէն վերջ: Առանձին թաղամասեր հաստատուած են այդ շրջաններու մէջ զուտ հայ բնակիչներով, առանձին վարժարաններով եւ եկեղեցիներով: Ամբողջ Անդր-Նահրի շրջանի բնակչութեան առեւտուրին կեդրոնը Պէյրութն է: Ընդհանրապէս աշխատաւորներէ բաղկացած ըլլալով անոնք, կ՛աշխատին քաղաքի մէջ եւ շատեր իրենց գնումները կը կատարեն քաղաքէն:

Պուրճ Համուտի քաղաքապետութիւնը այս տարի օքթրուայի տուրքը, ի հարկէ աճուրդով, յանձնած է քանի մը տեղացիներու, որոնք Նահրի կամուրջին միւս ծայրը կը սպասեն ներածուող ապրանքներէն տուրք գանձելու համար:

Դժբախտաբար այս տուրքի գանձումին մէջ բազմատեսակ անկանոնութիւններ եւ անիրաւութիւններ կը գործուին այս տարի: Յանձնակատարները աւելի մեծ շահ մը ապահովելու համար, ոչ միայն յաճախ կը նշանակեն քմահաճ գիներ, այլ շատ անգամ տուրք կը գանձեն տուն վերադարձող գործաւորներու շալակին մէջ գտնուող քանի մը լիթր ալիւրէն կամ նարինջէն: Եւ ի հարկին պահակատան ժանտարմաներուն օգնութեամբ բռնի կը գանձեն իրենց նշանակած գինը: Առարկողներուն հանդէպ ամէն նախատինք եւ պատիժ: Գործուած այս անիրաւութիւններէն չափազանց դժգոհ, Պուրճ Համուտի հայութիւնը քանիցս դիմումներ կատարած է, սակայն դրական արդիւնք մը չէ գոյացած: Կը շարունակուի նոյն անխիղճ վերաբերումը Պուրճ Համուտի հայութեան հանդէպ»:

                                         ***

Ամանոս քէմփին մասին առանձնաբար անդրադառնալով, «Ազդակ» 1 փետրուար 1935-ին, «Անտեսուած իրաւունք մը» խորագիրով խմբագրականով կը գրէր.

«Պէյրութի ամէնէն ստուարաթիւ հայկական շրջանը կարելի է նկատել Քարանթինայի մօտերը հաստատուած եւ Ամանոս անունով ծանօթ հիւղաւանը: Գլխաւորաբար չորս առանձին թաղերու բաժնուած է այս շրջանը, բնակուած` ամանոսցիներէ, լափաշցիներէ, խառնըցիներէ, եօզղատցիներէ, էքպէզցիներէ եւ գըզըլ աղաճցիներէ, մօտ 1500 ընտանիք: Այս հիւղաւանը ունի իր առանձին ազգային վարժարանն ու եկեղեցին` երկու քահանաներով:

Բաղդատաբար պէյրութահայութեան ամէնէն աղքատ մասն է հոս հաստատուած ժողովուրդը: Մեծ մասամբ լեռնային շրջաններու բնակիչներ, անոնք երկրագործներ են: Դժբախտաբար, սակայն, անոնցմէ ոչ մէկը հնարաւորութիւն կրցած է գտնել հոս` նուիրուելու համար հողային աշխատանքի: Այդ պատճառաւ ալ շատերը աշխատաւորներ են եւ կ՛աշխատին օրավարձով: Տնտեսական վերջին տագնապներու եւ անգործութեան սաստկացումին պատճառով, անոնք ենթարկուեցան շատ թշուառ վիճակի մը: Շատեր օրերով մնացին անգործ` հետեւաբար` հացակարօտ: Այսուամենայնիւ, տոկալով նոյնիսկ սովի սպառնալիքին, այդ մեր պատուական հայրենակիցները մնացին լուռ ու ինքնագոհ:

Այդ 1500-ի մօտ ընտանիքներու մեծամասնութեան  ապրուստի միջոցը տասնեակ մը տարիէ ի վեր եղած է ծովը: Կիներ եւ երեխաներ, ամէն օր իրենց մօտակայ ծովեզերքը երթալով կը հաւաքեն ալիքներու միջոցաւ դուրս նետուած զանազան տեսակի երկաթեղէններ, տախտակներ, լաթի կտորներ, թիթեղներ եւ այլն եւ շատ չնչին գումարով մը կը ծախեն զանոնք մասնաւոր վաճառականներու: Ընդհանրապէս այդ շրջաններուն մէջ ծովը կը թափուին քաղաքի աղտեղութիւնները եւ անոնց մէջ գտնուող երկաթեղէններն ու պղնձեղէնները, ինչպէս նաեւ տնական պիտոյքներ, դուրս կը նետուին ալիքներու միջոցաւ: Մեր դժբախտ հայրենակիցները, անճար մնացած, այդ ալիքներու միջոցաւ եզերք նետուած իրեղէնները կը ժողվեն ու չոր հաց մը կը հայթայթեն տարիներէ ի վեր:

Այժմ այդ ողորմելի միջոցն ալ զլացուած է մեր հայրենակիցներուն: Կառավարութւնը, կ՛երեւի հասոյթները աւելցնելու իր ճիգին մէջ, հարկ տեսած է օգտուիլ նաեւ այդ ծովու արտադրութենէն եւ 58 ս. ոսկիի փոխարէն մէկ տարուան համար տեղացի յանձնակատարի մը ծախած է Քարանթինա շրջանի ծովեզերքին առանձնաշնորհումը: Եւ օր մըն ալ, մեր հայրենակիցները տեսած են, որ 10-է աւելի տեղացիներ պահակ կեցած են եւ ոչ ոք կը մօտեցնեն ծովեզերք առանց վճարելու որոշ տուրք մը, 5, 10, 15 ս. դահեկան անձ գլուխ, ըստ յարմարութեան:

Կառավարութիւնը 58 ս. ոսկիի հասոյթ մը ապահովելու համար հազարէ աւելի թշուառ ընտանիքներու ապրուստին միակ միջոցը չորցնելո՞ւ էր. կարեւորը այս չէ: Գուցէ կառավարութիւնը նոյնիսկ չի գիտեր, թէ` ո՛ր աստիճան չքաւորութիւն եւ կարօտութիւն կը տիրէ այդ շրջանի մեր հայրենակիցներուն մէջ: Բնականաբար, եթէ տեղեակ ըլլար այդ ժողովուրդի ապրումներուն ու թշուառութեան պիտի հրաժարէր հասոյթի այդ ճղճիմ գումարէն: Ամէնէն աւելի մեզի ցաւ պատճառող պարագան այն է, որ յանձնակատարի յանձնումի պարագան եղած է գաղտնի, կամ մեր հայրենակիցներուն առանց լուր տրուելու: Շատ հաւանական է, որ նուազուրդով կատարուած է յանձնումը եւ նուազուրդի յայտարարութիւնն ալ հրատարակուած տեղական թերթի մը մէջ: Եթէ լուր ունենային մեր հայրենակիցները, այդ գումարին կրկնապատիկը նոյն իսկ եռապատիկը վճարելով անկասկած իրենք պիտի առնէին նուազուրդը:

Պէյրութ

Կառավարական բոլոր պաշտօնատուներն ալ դժբախտաբար կը գործեն այս սխալը վնասելով ոչ միայն մեր ժողովուրդի շահերուն, այլ պետական գանձին: Քաղաքապետութեան, Ելեւմտական տնօրէնութեան, Հանր. Շինութեանց պաշտօնատան, Առողջ. տնօրէնութեան եւ այլն պաշտօնական յայտարարութիւններն ու ծանուցումները հրատարակութեան համար կը յանձնուին գրեթէ տեղական բոլոր թերթերու, բայց կ՛անտեսուին հայ թերթերը, որով, հայութիւնը, որ դժբախտաբար տեղական լեզուին անծանօթ է դեռ, անտեղեակ կը մնայ այդ ծանուցումներէն: Այդ անծանօթութենէն ի հարկէ կը վնասուի մեր ժողովուրդը. սակայն, կը վնասուի նաեւ երկիրը, կառավարութիւնը: Առողջապահական տնօրէնութեան կողմէ երկրի բնակչութեան ուղղուած կոչ մը կամ հրահանգ մը անծանօթ մնալով հայ բնակչութեան, կրնայ պատճառ դառնալ հիւանդութեան տարածման. ատկէ կը վնասուի ամբողջ քաղաքը, բնակչութիւնը:

Քանի որ այս քաղաքի մէջ կարեւոր թիւ մը կը ներկայացնեն հայերը, արդար է եւ օրինական, որ, նման պետական ծանուցումներ եւ յայտարարութիւններ հրատարակուին նաեւ հայ թերթի մը մէջ, սեփականութիւնը դարձնելու համար լիբանանցի հայերու: Երկրին եւ կառավարութեան շահն ալ այդ կը պահանջէ: Սակայն, չկայ մէկը, որ, շնորհք եւ հեղինակութիւն ունենայ այսքան տարրական իրաւունք մը արժեցնելու:

Ահա այս պարզ իրաւունքի անտեսման հետեւանքով հարիւրաւոր հայ ընտանիքներ կա՛մ հարիւրաւոր ոսկիներ պիտի վճարեն` հարստացնելու համար յանձնակատար մը, կամ անօթի պիտի մնան` զրկուելով ծովեզերք մօտենալու իրաւունքէն:

Արժանի՞ էր այս զրկումին Ամանոս հիւղաւանի մեր չքաւոր ժողովուրդը եւ պէ՞տք էր նման նորաստեղծ տուրք մը:

Պէտք է մտածել այս մասին եւ գտնել պատասխանատուները այս կացութեան»:

                                   ***

22 մարտ 1935-ին, «Մեր ցաւը» խորագիրով խմբագրականին մէջ կ՛ըսուի.

«Արտասահմանի հայ մամուլը շատ սեւ գոյներով կը նկարագրէ մեր գաղութներու տնտեսական դրութիւնը:

… Բաղդատելով միւս գաղութներու, սակայն, տնտեսական տագնապի պատճառած աղէտը աւելի բուռն է մեր գաղութին մէջ: Մէկ կողմէ հայաբնակ քաղաքներու սահմանափակ մեծութիւնը եւ միւս կողմէ շինարարական աշխատանքներու սակաւութիւնը պետական պիւտճէի անհաւասարակշռութեան պատճառաւ, երկար տարիներէ ի վեր անգործութեան մատնած են մեր բացառաբար աշխատաւորներէ բաղկացած Սուրիոյ ու Լիբանանի գաղութները: Եթէ նկատի առնենք նաեւ, որ ջախջախիչ մեծամասնութիւնը սուրիահայութեան գաղթած են Կիլիկիոյ վերջին պարպումէն վերջ, դիւրին կ՛ըլլայ պատկերացնել ողբերգութեան ահաւորութիւնը:

Որքա՜ն յուզիչ է պատկերը, որ կը պարզուի ամէն առաւօտ Սուրի հրապարակին վրայ, ուր աճուրդի կը հանուին մեր հայրենակիցներուն բազուկները: Անկէ ձեռնունայն եւ յուսահատ տուն կը վերադառնան շատերը, ժամեր սպասելէ վերջ:

Այսպէս է եղած տարիներէ ի վեր վիճակը մեր գործաւոր հայրենակիցներուն, որոնք դժգոհ իրենց ճակատագրէն, անձայն ու անգանգատ պայքարած են սովի ու անօթութեան դէմ: Հիւղաւաններու պատճառած հակաառողջապահիկ պայմանները, խոնաւ կլիման եւ բնական աղէտները աւելի խորացուցած են մեր ժողովուրդի դառնութիւններն ու կարօտութիւնները:

Աներեւակայելի համեմատութիւններու հասած է ներկայիս տնտեսական տագնապի եւ անգործութեան պատճառած աղէտը: Կարելի չէ ըմբռնել հայկական թաղերու մէջ տիրող յուսալքումն ու յուզումը: Մեր հայրենակիցները ոչ միայն զրկուած են իրենց մերկութիւնը ծածկելու միջոցներէն, այլ չոր հացի մը կարօտը կը քաշեն: Անլեզու սրտահատորներ հացի կտորի մը կարօտով կը փակեն իրենց աչքերը, իսկ ծնողներ արցունք թափելով կը կուրցնեն իրենց աչքերը:

Այս է իրական պատկերը մեր հիւղաւաններուն:

Չեն մուրար անոնք եւ ձեռք չեն երկարեր օտարին ու հայրենակցին: Ցեղային արժանապատուութեան խնդիր է այդ իրենց համար: Չէք կրնար մէկ հատ իսկ հայ որբեւայրի կամ անդամալոյծ գտնել հրապարակներու վրայ, որ անցող գացողէն ողորմութիւն կը մուրայ»:

… Ինչպէս շեշտած ենք ասկէ առաջ, միակ եւ հիմնական ելքը այս ողբերգական դրութեան կը մնայ ներգաղթը: Եթէ գաղութներէն այս գարնան ալ քանի մը հազար անճարներ փոխադրուին, ամէնէն մեծ շահը ապահոված կ՛ըլլանք:

Անցած տարի խոստացած էին ներգաղթի վերսկսիլ 1935-ին: Ահա ամիսներ անցան, սակայն դեռ ոչ մէկ շարժում կը նշմարուի: Պէտք է վերստին դիմել եւ ներգաղթ պահանջել: Ի հարկին պէտք է պաղատագին կոչեր ուղղել: Էականը փակուած դռներուն բացուիլն է: Եւ քանի որ աշխատանքներու եւ շինարարական ձեռնարկներու շատութենէն կը խօսուի շարունակ, պէտք է որ ապահովուի ներգաղթը»:

                                          ***

Իսկ 29 մարտ 1935-ին, «Տարրական իրաւունքներ» խորագիրով խմբագրականով «Ազդակ» կը գրէր.

«Պէյրութի եւ իր շրջանակներու հայութեան ընդհանուր թիւը 35 հազարէ աւելի կը հաշուըւի, որուն մօտաւորապէս կէսը կը գտնուի Անդր-Նահրի շրջանին մէջ, ենթակայ ըլլալով Ժտէյտէի գայմագամութեան:

Տեղւոյն կառավարութիւնը, որուն պետն է ծանօթ հայասէր ընտանիքի մը ազնիւ մէկ զաւակը, պէտք եղած հետաքրքրութիւնը ցոյց կու տայ իր շրջանին մէջ գտնուող հայութեան հանդէպ: Եւ այս բնականաբար իրաւունքն է Անդր-Նահր գտնուող մեր ժողովուրդին, որ ստուար մեծամասնութիւնը կը կազմէ Պուրճ Համուտի բնակչութեան, որուն ընդհ. թիւը 20,000-ի չի հասնիր: Հետեւաբար հարիւրին 75-80 տոկոս կազմող հայութեան ձայնն ու փափաքները լսելի պէտք է դառնային այդ շրջանին մէջ, քանի որ, որպէս պարտաճանաչ քաղաքացիներ, իրենց վրայ դրուած բոլոր պարտաւորութիւնները լիուլի կը կատարեն մեր հայրենակիցները, ապահովելով Ժտէյտէի գայմագամութեան պիւտճէին կարեւոր մէկ մասը:

Ասկէ քանի մը ամիս առաջ մասնաւոր խմբագրականով մը յիշած էինք օքթրուայի գանձման ձեւին ու եղանակին մէջ ի գործ դրուած անհաճելի միջոցները: Պաշտօնեաները, անկախ իրենց տրուած հրամանէն ու պայմաններէն կը կիրարկէին բռնի միջոցներ եւ անիրաւ գանձումներ կ՛ընէին: Ատկէ զատ օգտուելով մեր ժողովուրդի անծանօթութենէն տեղական լեզուի, օքթրուայի պաշտօնեաները յաճախ նախատական ու վիրաւորական բառեր կ՛արտասանէին մեր ժողովուրդի հասցէին: Կիներ ու ծերունիներ կը սպասցնէին ժամերով իրենց պահականոցին առջեւ` քննութեան պատրուակին տակ:

Ուրախ ենք յայտարարելու, որ մեր դիտողութիւնը անմիջական արդիւնք տուաւ եւ իսկոյն քննութիւններ կատարուեցան յիշեալ պահակատան մէջ:

…Կարգ մը տարրական իրաւունքներ կը զլացուին Պուրճ Համուտի մեր ժողովուրդին: Լեզուի անծանօթութիւնը թոյլ չի տար անշուշտ, որ հայեր գրաւեն պատասխանատու պաշտօններ: Սակայն նկատի առնելով, որ բնակչութեան խոշոր տոկոսը հայեր են, արդար էր, որ գոնէ երկրորդական պաշտօններու համար առնուէին հայեր: Պահակներ, գանձիչ պաշտօնեաներ, առողջապահութեան հսկող պաշտօնեաներ եւ այլն իրաւունք է որ նշանակուին հայերէ: Այս ձեւով ոչ միայն կը դիւրանայ կառավարութեան գործը, այլ անկարգութիւններ եւ անկանոնութիւններ ալ տեղի չեն ունենար: Որովհետեւ հայ պաշտօնեաներ շատ աւելի լաւ եւ դիւրութեամբ կրնան թարգմանը հանդիսանալ կառավարական հրահանգներուն:

… Մինչ այդ, փափաքելի է որ Պուրճ Համուտի քաղաքապետութիւնն ու կառավարիչը նկատի առնեն կարգ մը տարրական իրաւունքներ, որոնք, ինչպէս յիշեցինք, զլացուած են ներկայիս:

Չենք ուզեր մանրամասնել եւ որոշ ցուցմունքներ ընել, որովհետեւ վստահ ենք, որ կը հասկցուին մեր մտահոգութիւնները»:

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )