«Մենք Միմիայն Պատմական Էակներ Ենք» (Զրոյց` Բանաստեղծ Իսքանտար Հապաշի Հետ)

Լիբանանեան քաղաքացիական պատերազմի աւարտի նախօրեակին, այսինքն` 1980-ական թուականներու երկրորդ կիսուն հրապարակ իջած լիբանանցի երիտասարդ բանաստեղծներու սերունդին մէջ, որ հետագային կոչուեցաւ  «Պատերազմի բանաստեղծներ», բանաստեղծ, թարգմանիչ, գրաքննադատ եւ մտաւորական Իսքանտար Հապաշ եղաւ իր սերունդին ամէնէն արժանաւոր ներկայացուցիչներէն մէկը, որուն գրական ծրագիրը առաջին իսկ օրէն յատկանշուեցաւ իր ուրոյն աշխարհով, լռելեայն մարդերգութեամբ եւ զուսպ քնարականութեամբ: Ներկայ աշխարհի բիրտ ու անհոգի իրականութիւններուն մէջ գեղեցիկ, աւելի ճիշդ` բացակայ եւ անգոյ կեանքին յարատեւ որոնումը բանաստեղծին կենսափորձը հարստացուց իրերայաջորդ փայլատակումներով, երբ ան լուսարձակը կեդրոնացուց այլ տեսլահարներու տագնապահար աշխարհներուն վրայ` արաբերէնի թարգմանելով համաշխարհային արդի գրականութեան շուրջ քսանհինգ հսկաներու արձակ եւ բանաստեղծական հատորներ: Ձեւով մը նախընտրեց մնալ մթութեան մէջ եւ լուսաւորեց այլոց ներքին աշխարհներուն բեմահարթակները` ուրիշներու վստահելով իր եօթը քերթողագիրքերը լուսարձակի տակ բռնելու հաճելի աշխատանքը: Եւ մնաց իր լացն ու վիշտը ազնիւ ծիծաղի եւ մխիթարիչ երգի վերածող համեստ լուսապաշտ մը, որուն համար բանաստեղծութիւնը եղաւ ազնուագոյն համեստութեան հոմանիշ ու լեզուի լուսահանդէս:

«Բարեկամի մը, որ ինք նաեւ կը կոչուի Իսքանտար Հապաշ»ի հետ ունեցանք երկար հարցազրոյց մը, որուն գլխաւոր բաժինները կու տանք ստորեւ:

 

ՀԱՐՑՈՒՄ.- «Պատերազմի սերունդ» կամ «Պատերազմի բանաստեղծներ» կոչուած երիտասարդ գրողներու ամէնէն ուշագրաւ մէկ ներկայացուցիչն էք: Ըստ ձեզի` ո՞րն է այս սերունդը բնորոշող յատկանիշը, յետոյ` ոճիրի եւ քանդումի տարիները ի՞նչ անդրադարձ ունեցան ձեր ներաշխարհին եւ նկարագրին վրայ:

ՊԱՏԱՍԽԱՆ.- Չեմ ուզեր փախուստ տալ եւ անջատուիլ սերնդակից գրչեղբայրներէս: Ճիշդ է, որ մենք կազմաւորուեցանք քաղաքացիական պատերազմի տարիներուն եւ մեր առաջին շրջանի բանաստեղծութիւններուն մէջ ուղղակիօրէն կամ անուղղակիօրէն անդրադարձանք մեր ապրած դաժան փորձառութիւններուն ու մեզ պաշարած շօշափելի աւերին, սակայն նոյնքան ճիշդ է, որ կարճ ժամանակ մը ետք յաջողեցանք դուրս ելլել վայրին թակարդէն, երբ իմ սերունդիս ամէնէն շնորհալի տղաքը` Ժոզէֆ Իսաուին, Եուսէֆ Պազզին, Եահիա Ժապէրը, Զահի Ուահպին, Պիլալ Խուպէյզը, Ժումանա Հատտատը, Լէյլա Ասսաֆը եւ ուրիշներ սկսան գտնել իրենց քերթողական ճամբան եւ առաջնորդուեցան նոր ու անծանօթ հորիզոններու: Ասիկա, կը կարծեմ, ի միջի այլոց արժանիք մը չէ: Մանաւանդ, երբ կը գրես բանաստեղծութիւն մը, որ ուրիշին գրածին չի նմանիր, ոչ ոք կը յիշեցնէ, կ՛առանձնանայ իր կուռ ու ձոյլ բանարուեստով եւ ամբողջութեամբ դուն ես: Իմ կարծիքովս` այս տարբերութիւնը, անձնադրոշմ ձեռագիր ունենալու յատկանիշը նաեւ հաւաքական ձեռք բերում մըն է, հակառակ անոր, որ կ՛ապրէինք նոյն քաղաքին մէջ` ենթարկուելով անոր ուղղակի եւ անուղղակի միեւնոյն անդրադարձներուն ու կենցաղային պայմաններուն: Յետոյ, պէտք չէ մոռնալ, որ մեր գրական հանդիպումները, կրքոտ վիճաբանութիւնները, քննարկումները գրական աշխատանոցի մը տարրալուծարանային դերը խաղացին եւ մեծապէս նպաստեցին մեր կանխահաս հասունացման, որուն ամէնէն պերճախօս եւ առաջին արտայայտութիւնները կրնան հանդիսանալ «Միքրոպ», «Վերջինը առաջին» եւ «Այսինքն» անուն բանաստեղծական հրատարակութիւնները:

Հ.- Ի՞նչ մնաց պատերազմէն եւ ո՞ւր հասաք:

Պ.- Մնացինք մենք: Տարբեր-տարբեր անհատականութիւններ, որոնցմէ իւրաքանչիւրը ապրեցաւ իր կեանքը, իր կենսափորձը եւ զայն գրականացուց համաձայն իր ներքին թելադրանքներուն, համոզումներուն եւ ձգտումներուն: Անշուշտ, ի՛ր լեզուով, իր աշխարհահայեացքով եւ ըստ իր հոգեբանութեան ու ջղային դրութեան: Այսպիսով, դուրս եկանք մահուան ու աւերին արգանդէն եւ լսելի դարձուցինք մեր երբեմն նոյնիսկ հակադիր ձայները, որոնք զիրար հարստացուցին եւ լիբանանեան ու արաբական բանաստեղծութեան մէջ ստեղծեցին նոր շարժում մը:

Հ.- Ի՞նչ է բանաստեղծութիւնը քեզի համար: Արդեօք կեանքի թիւրիմացութիւնները ձեւով մը հատուցելու փո՞րձ մըն է, ինքզինք մխիթարելու գեղեցիկ սո՞ւտ մը, թէ՞ կեանքը իր ողջ էութեամբ ապրելու ձեւ մը…

Պ.- Հեռուները չերթանք, ոչ ալ բանաստեղծութիւնը բեռնաւորենք այնպիսի ծանրութիւններով, որոնք աղէտի մը կրնան վերածուիլ: Խօսիմ պարզ եւ յստակ. ինծի համար բանաստեղծութիւնը կեանքին հետ ըլլալու եւ զայն ապրելու արուեստն է: Հաւասարակշռութիւն ստեղծելու եւ զայն պահելու արուեստն է նաեւ, որովհետեւ բանաստեղծութեամբ ես ո՛չ աշխարհը, ոչ ալ կեանքը կը փոխեմ, այլ պարզապէս ինքզինքս կը հաւասարակշռեմ կեանքին հետ եւ գոյութիւնս կ՛իմաստաւորեմ: Այդ իսկ պատճառով, ամէն անգամ, որ սպիտակ թուղթին դէմ-յանդիման կը կանգնիմ, կ՛ունենամ այն զգացումը, որ պէտք է կեանքը վերստին սորվիմ եւ մի՛շտ սկիզբէն` ճիշդ ու ճիշդ նոր լեզու ելած մանուկին պէս:

Հ.- Կարծես ըսել կ՛ուզես, որ համեստութիւնը, այսինքն` փսփսուքը աւելի մօտ է բանաստեղծութեան, քան մարգարէներու յատուկ բարձրաղաղակ ու ծանրակշիռ ձայնը:

Պ.- Որոշ չափով ճիշդ կ՛ըսես: Իւրաքանչիւր կենսափորձ ապրելու իրաւունք ունի, անիկա ըլլայ բարձրաղաղակ արտայայտութիւն կամ կեանքէն ծնած ապրումներու մեղմ ու նուրբ արտաքնացում: Անձնապէս` ես «յաղթական լեզուին» կողմնակից չեմ եւ կը նախընտրեմ մեղմ ու անանձնական ձայնը, որ կը նմանի իմ ե՛ւ ձայնիս, ե՛ւ նկարագիրիս: Վերջապէս, բանաստեղծութեան միակ պաշտօնը բանաստեղծութիւնն է, ո՛չ ճառը, ոչ ալ քարոզը, իսկ բանաստեղծութիւնը ոճ ու անհատականութիւն է, պարզ ըսած` զայն գիրի եւ ձայնի վերածած արուեստագէտ մարդը:

Հ.- Ցաւը, վիշտը, առանձնութիւնը, կորուստն ու մահը երգած Իսքանտար Հապաշը նաեւ ժրաջան թարգմանիչ մըն է: Կրնամ ըսել` արհեստավարժ թարգմանիչ մը, թէեւ գիտեմ, որ «արհեստավարժ» բառը քեզի նողկանք կը պատճառէ: 25 հատոր թարգմանած Իսքանտար Հապաշ անուն թարգմանիչը ի՞նչ կ՛ուզէ ըսել իր այս փորձառութեան մասին:

Պ.- Թարգմանութիւնը շատ օգտակար է, երբ կը վերածուի ստեղծագործական լարումի եւ արտայայտչական ու ոճային հնարաւորութիւններդ կը հարստացնէ: Ես պիտի նախընտրէի ոչինչ ընել եւ միլիոնաւոր մարդոց պէս կեանքս ապրիլ ընթերցանութեամբ: Ընթերցանութիւնն է, որ զիս դէպի գրականութիւն առաջնորդեց եւ հաւանաբար մնայի միայն մոլի ընթերցող մը, եթէ չըլլար սպիտակ թուղթին անդիմադրելի մարտահրաւէրը: Սկսայ բանաստեղծութիւններ գրել, բայց չխաղաղեցայ: Բան մը կը պակսէր, եւ այդ հրաւէրը սիրած գիրքերս վերապրելու ստեղծագործական մարտահրաւէրը եղաւ: Եւ մինչեւ այսօր ես ընդհանրապէս վերստին կը ստեղծագործեմ այն բանաստեղծութիւնները, որոնք ինծի սրտամօտ են եւ որոնց հմայքին դիմաց չեմ կրնար ձեռնածալ մնալ: Պէտք է խոստովանիմ, որ այլոց բանաստեղծութիւններուն եւ իմ ներաշխարհիս միջեւ կամուրջներ նետելով` իբրեւ բանաստեղծ ես մեծապէս հարստացայ, յայտնագործեցի նոր աշխարհներ, եղբայրացայ տարբեր մտածելակերպերու հետ եւ լեզուամտածողութիւնս ու բանականութիւնս կրթեցի: Բայց միշտ յարգելով իմ ընտրած բանաստեղծիս ոճային առանձնայատկութիւնը, իր բառերուն ոգին, ձայնին նրբերանգները եւ զինք ու իր արուեստը բնորոշող այլ յատկանիշներ: Պարզ ըսած` փորձեցի կատարել ե՛ւ ստեղծագործական, ե՛ւ լեզուական հաւասարում մը, ինչ որ կը պահանջէ ո՛չ միայն տքնաջան, բարեխիղճ եւ պատասխանատու աշխատանք ու նուիրում, այլեւ` այլացում եւ նոյնացում: Ըլլալ ուրիշը, պահելով հանդերձ քու ինքնութիւնդ, սակայն մնալով հարազատ այլին ե՛ւ լեզուամտածողութեան, ե՛ւ քերթողութեան ոգիին, ե՛ւ արուեստին: Այլ խօսքով` ապրեցայ բանաստեղծութեան մէջ, բանաստեղծութեան համար, բանաստեղծութեա՛մբ եւ անոր կեանքին նոր, բայց իր էութեան ու ոգիին տարօրէն հարազատ նոր կեանք տուի: Եւ հարստացայ ու կը շարունակեմ ա՛լ աւելի հարստանալ, ամէն օր եւ ամէն ժամ:

Հ.- Ձեր բանաստեղծութեան մայր յատկանիշներէն մէկը, եթէ ոչ գլխաւորը խտացեալ, բայց զուսպ տխրութիւնն է, որ շարունակ կը քամէ ձեր սիրտը` մինչեւ վերջին կաթիլը ձեր արեան: Այս մասին անդրադարձած են ձեր քերթողագիրքերը գրախօսած գրեթէ բոլոր գրաքննադատներն ու բանաստեղծները: Սակայն ես կը կարծեմ, որ այս թախիծը նաեւ կը բխի հայկական ակունքներէ: Մօրենական կողմէ ձեր մեծ մայրը` Թագուհի Մաճառեանը լռելեայն ներկայութիւն է ձեր բանաստեղծութիւններուն մէջ:Համաձա՞յն էք…

Պ.- Անշո՛ւշտ: Թերեւս մենք միմիայն պատմական էակներ ենք եւ չենք կրնար ազատագրուիլ ո՛չ մեր անցեալէն եւ ոչ ալ յիշողութենէն: Ես երկար տարիներ ապրած եմ այս յիշողութեան սրտին մէջ, որովհետեւ տէօրթ եոլցի մեծ մայրս` Թագուհին, միշտ ինծի կը պատմէր իր ապրած ոդիսականին եւ յիշողութեան մանրամասնութիւնները, զորս ապրեցաւ մինչեւ շունչ վերջին: Ան նաեւ մեզի կ՛երգէր հայկական երգեր, որոնց առիթով կրնանք ըսել, որ տխուր երգեր են: Այս թախծաշեշտ մեղեդիները, վերոնշեալ աղբիւրէն բխելով` թերեւս փորագրուեցան յիշողութեանս մէջ: Աւելի՛ն. Հայ դատի, Հայկական ցեղասպանութեան եւ հայ գրականութեան ու մշակոյթին մասին կատարած իմ հետագայ ընթերցումներս զիս ա՛լ աւելի մօտեցուցին այս թախիծին խոր ոլորտներուն եւ ես ողջ էութեամբս ապրեցայ այս տխրութիւնը: Ճիշդ է, որ բանաստեղծութիւններուս մէջ շատ բան կայ այս ցաւէն, հայկական տառապանքէն, եթէ նոյնիսկ անիկա ուղղակիօրէն չի ներկայանար: Կը կարծեմ, որ մեծ մօրս ողբերգութիւնը գրականացնող անտիպ գործս, որուն վրայ ներկայիս կ՛աշխատիմ, կը խտացնէ այս առնչութեամբ ներաշխարհս ալեկոծած ապրումներն ու տեսիլները: Առնուազն` մեծ մօրս նկատմամբ ունեցած իմ պարտքս է, որ կը փորձեմ վճարել: Եւ չեմ ալ գիտեր, թէ ինչու կը գրեմ, այս տխրութենէն փախո՞ւստ տալու, թէ՞ անոր մէջ աւելի խորանալու համար:

Զրոյցը վարեց`
ՍԱՐԳԻՍ ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )