Ե՞րբ Պիտի Բացուեն Դռներն Յուսոյ… Մարաշից Մուսա Լեռ

ՄԱՐԻՆԱ ԱԲՐԱՀԱՄԵԱՆ

Տարիներն իրենց ահագնացող ծանրութեան տակ տրորել էին Նահապետ Ռուսինեանի երգի հնչեղութիւնը: Մաշուել էին այդ երգի բառերը մեծ մօրս շրթների վրայ կրկնութեան թափից: Տառապանքի ելեւէջներով դուրս թռած այս երգը իմ մանկութեան օրօրն էր, հոգիս ու հաւատս:

Մեծ մօրս ամէնօրեայ աղօթքներից «Առաւօտ լուսոյ»-ի եւ Ներսէս Շնորհալիի «Հաւատով խոստովանիմ»-ի նման` սրբահունչ այս երգը կը պարուրէր մանուկ ինքնութիւնս, առհաւական յիշողութեամբ մտահորիզոնիս մէջ կ՛ուրուագծուէր երազային Մուսա լեռը` նախնիներուս եդեմի դրախտը:

Մեծ մայրս` Մարին, 1915-ի ջարդերէն մազապուրծ եղած, թերեւս Աստուածամօր անունը կրելուն` նախախնամութիւնը հեռու պահել էր նրան թուրքի եաթաղանից:

Մարին Մարաշի որբանոցից էր, կիսաժպիտ բախտը հանդիպել էր նրան կեանքի սեւ օրերին, երբ Մովսէս Տէր Գալուստեանի մօրեղբայրը որդեգրել էր մեծ մօրս` տանելով նրան Մուսա լեռ, Մուսա լեռից Այնճար երկարաւուն ոդիսականով մը:

Այնճարի խստաշունչ ձմեռները ուրուականի տեսքով բերում էին իրենց հետ մեծ մօրս անցեալի սեւ յուշերը:

Մեր գիւղի տարեցները, մօրս հօրեղբայրը` Թովմաս Հապէշեանը, մեծ մայրս, Մարի նէնէն բոլորը բոլորաձեւ նստում եւ պատմում էին անցեալից, այդ անցեալը դառնում էր ներկայ ինձ համար, սեւ ներկայ, յետոյ սպիտակ ներկայ` ձիւնաճերմակ փայլքով, հիացմունքով ես առկախ մեծ մօրս բառերից` խորասուզւում էի Մուսա լերան դրախտային ու կանաչապատ լեռների մէջ, անյայտանում էի այդ լեռներում, ժայռերի արանքում մոլորւում ու դառնում ժայռ, քար ու հող:

Երկար սեւեռում էի աչքերս Մուսա լերան մնացորդացի ժայռոտ դէմքին, «վերջին մոհիկանի» պատմութիւններին, ուր արցունքն ու ժպիտը պայքարում էին մեծ մօրս դէմքի վրայ առաջնահերթութեան մոլեգնութիւնից: Սկզբում ես չէի հասկանում, թէ ինչի՞ համար էր մեծ մայրս լալիս, լալիս էր երկար, լալիս էին հերթով բոլոր տարեցները, ահաւոր բան էր ինձ համար տարեցների արցունքը տեսնել, տարեցը իր կեանքի վերջակէտման օրերին պէտք էր ուրախ լինէր: Այդ արցունքները ծնունդ էին տալիս մի ահաւոր ցասման, առհաւական տառապանքի, մի տիեզերական անձկութեան:

Նրանք անընդմէջ պատմում էին Եղեռնից, գաղթից, կարօտից, մեծ մայրս պատմում էր կրկնակի որբութեան մղջաւանջից: Այդ բառերը ի զօրու չէին բացատրելու կարօտը, ցաւը, հողի կարօտը, կարօտը հողանալու հողին հետ, մօր արգանդից խլուած մանկան ճիչը: Հայու ցաւի տեսակն ուրիշ էր, ուժգնութիւնը ահեղ, տառապանքն էլ ուրիշ, կրկնապատկուած, հայու տառապանքը այլ էր այլոց տառապանքից:

Եւ անհետ հեռացաւ ժամանակը` թողնելով ոտնահետքերն հոգիիս մէջ, հեռացաւ նաեւ Մարին թեւանցուկ ժամանակի հետ, էլ չկար Եղեռնի վկան, Մարաշի որբանոցից մի որբուկ, հեռացել էր այս լիրբ աշխարհից, աշխարհ մը, ուր արդարութիւնը սարդոստայնից առկախ կմախացած գոյութիւն էր միայն: Ոչնչութիւն էր գոյութեան մէջ:

Անցան տարիներն` թքած ունենալով մեր էութեան վրայ, ու «Գորշ գայլերի» թոռները վերջապէս բացել էին իրենց զաւթած երկրի սահմանները մեր առաջ: Եւ այսպէս, մեծ մօրս երբեմնի երազանքը ծնունդ առաւ:

Օգոստոս ամսին խումբ մը ուխտագնացներով ճանապարհ ընկանք դէպի Մուսա լեռ:

Ճանապարհորդութիւնը գիշերով անհրապոյր էր ու տաղտկալի, մթութեան մէջ կարծես ուրուականներ հալածում էին զիրար, ես արդէն յոգնել էի երկարաձգուող ժամանակից:

Մթութեան մէջ ինչ-որ մի ցաւ ուռճանում էր ներսիդիս, մի հզօր դարաւոր ցաւ, լերդացած, կոտտացող, հոգի կրծող ցաւ:

Հանրակառքին մէջ համարեա բոլորը քնել էին, իսկ ես պայքարում էի ժամանակի հետ, թէ ինչպէ՛ս կարելի է շրջանցել ժամանակը ու հասնել Մուսա լեռ, մօտեցել էինք «Պապ ալ Հաուա», մուտք պիտի գործէինք զաւթուած երկրի սահմաններից ներս: Արշալոյսն էլ ակամայ սկսել էր երեւալ հեռուից խպնոտ աղջկայ նազանքով: Հեռուից երեւում էր մի երկրորդ լուսին` խեղդուած կարմրի մէջ: Աստուծոյ ստեղծագործութեան տարրերից մին, որը զաւթուել էր եւ կլանուել լերդացած արեամբ թաթախուած մի դրօշի մէջ, այդ դրօշը ծածանւում էր ազատ ու հանգիստ այս անարդար երկնքի տակ: Գնում էր հանրակառքը, երկար ճանապարհ կտրելուց յետոյ մօտենում էր անառիկ բարձունքին, թրթռում էր սիրտս, տրոփում` ուժգին բերկրանքից, երբ պիտի ընկնէի հողի գիրկը: Հեքիաթային Մուսա լեռ, Աստուծոյ երբեմնի ամարանոց:

Բոլորը սկսեցին ծափահարել, ու յանկարծ մաշուած բառերով մեծ մօրս սրբահունչ երգը յառնեց` «Երբ որ բացուեն դռներն…» ու որոտաց բաց երկնքի տակ:

Հանրակառքը կանգ առաւ Վագըֆի եկեղեցու մօտ, վերանորոգուած երբեմնի մատուռը բնութեան ծոցը բազմած հայոց հին փառքը կը գեղգեղէր, մեր կիլիկեան փառքը: Ոտաբոպիկ մտայ սուրբ մատուռը, ծնրադիր սկսայ աղօթել, եկեղեցւոյ  մէջ տիրում էր տամկացած լռութիւն, զսպուած մի լռութիւն: Այդ լռութիւնը խզուեց ամբոխի ներխուժումից: Ու դուրս թռայ մատուռից շփոթուած, ուղղուեցինք Եօղուն Օլուքի եկեղեցին, խեղճ եկեղեցին կքած էր մզկիթի ահաւոր ծանրութեան տակ, եկեղեցւոյ պատերը մաշուել էին ժամանակի անփութութիւնից, հեղձուած շարականի մասունքներ առկախ էին եկեղեցւոյ պատերի սարդոստայնից:

Եկեղեցին օգտագործւում էր իբրեւ յարդատուն, վիճակը ահաւոր էր: Շարունակեցինք ման գալ գիւղի նեղլիկ անցքերում, հին քարաշէն տներ կողք-կողքի մեր նախահայրերի ձեռագործ ստեղծագործութիւններն էին, կարգ մը տների վրայ հայկական տառերով փորագրուած իրենց տանուտէրերի անուններն դեռ գոյատեւում էին: Այդ քարերի վրայից հայու քրտինքի հոտ էր գալիս: Բաւական քայլելուց յետոյ բարձրացանք մի բեռնատար մեքենայ` այցելելու Մուսա լերան մնացեալ գիւղերը: Ճանապարհը լեռնոտ, կանաչապատ, Աստուած հրաշալի ձեւով նկարել էր այդ առեղծուածային բնութիւնը:

Մեքենան կանգ առաւ հնամենի սօսի ծառի մօտ, ուր մեր պապերը իրենց մանկութեան մնացորդներն էին թողել: Հիմա այդ սօսիի ծառի մօտ թուրքեր էին նստել ու հպարտանում էին` ասելով, թէ իրենց նախնիները հազար տարի առաջ տնկել էին այդ ծառը: Վաճառում էին խորոված կորեկ` ուխտաւորներին, մեր հողերից քաղածը մեզ էին վաճառում…

Այս բոլորին ի տես` մարդ արարածը դուրս է գալիս իր ինքնութիւնից, կատաղում, մեղադրելով չգիտես ում, նրանք տիրացել էին հողին, ջրին, օդին, երկնքին եւ նոյնիսկ Աստուծուն:

Յուսահատ վերադարձանք Վագըֆ, ուր գոյութիւն ունէին մի քանի մուսալեռցի հայ ընտանիքներ, այդ երեկոյեան Ս. Աստուածածնի տօնի կապակցութեամբ գիւղի հայ երեխաները հայերէն երգեր պիտի երգէին մեծագոյն դժբախտութիւնը այն էր, որ այդ հայ երեխաները հայոց լեզուին եւ մեսրոպաշունչ տառերին անծանօթ էին, նոյնիսկ Մուսա լերան սրբաշունչ բարբառն չէին իմանում, խօսում էի թրքերէն: Այդ երգերի բառերը թրքերէն տառերով գրուած թղթերի վրայից կարդում էին:

Համշէնահայերի ճակատագրի կրկնօրինակն էր այս պատկերը, հայկական դպրոց գոյութիւն չունէր…: Գոյութիւն ունէր մի նոր սերունդ` դատարկուած հայկական ինքնութիւնից ու ոգուց:

Մուսա լեռ, լեառն սուրբ,
Դու Աստուծոյ երբեմնի ամարանոց,
Դու, Աստուծոյ առաջին պոէզիա,
Որ մի օր Աստուած գրեց
Իր լուսէ մաքրամաքուր մատներով
Արարեց արեւն քո կարմիր հողերից…
Ու դու դարձար մայրը կարմիր արեւի
Քո հողերից մի ափ հող,
Իմ էութեան մէջ,
Քո հողերից մի ափ հող,
Մակարդելու հոս
Սփիւռքի ուծացած
անկիւնները…:

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )