Կրթութեան Եւ Գրականութեան Սերտաճման Հեռանկարային Իմաստը

Յ. ՊԱԼԵԱՆ

Ազգային Անկումային Գործնապաշտութիւնը

Ժամանակակից ընկերային կեանքի դրամատիրական-նիւթապաշտական համակարգը կը զարգացնէ գիտական-արհեստագիտական մտասեւեռում անհատներու մօտ` որպէս նախապայման կեանքի մէջ յաջողութեան: Յաջողութիւնը պայմանաւորուած` բարօրութեամբ եւ անոր ընկերացող սպառումով: Ինքնահաստատման համար` նաեւ մսխումով:

Գրականութիւն եւ արուեստներ կը համարուին անօգուտ, պերճանք` բաղդատած գործնական առարկաներու ուսման: Դպրոցները, իրենց կարգին, քայլ կը պահեն այս ըմբռնումը բաւարարելու համար: Աւելի պարզ խօսելով, անոնք կը հետեւին ծնողներու գործնականութեան ցանկութեան, որոնք կը ցանկան, որ իրենց զաւակները արհեստագիտութեան, առեւտուրի եւ երբեմն ալ` քաղաքականութեան մէջ յաջողին:

Տեսիլք ունեցող ղեկավարութիւնը, ընդհանրապէս, որ ամբողջական ըլլալու համար գործելու առաքինութիւնը եւս պէտք է ունենայ, պիտի գիտնայ արժէքներու չափանիշներով առաջնորդուիլ եւ առաջնորդել զանգուածները, որպէսզի պահպանուի նաեւ ինքնութիւն: Այսինքն` ունենալ հեռանկարային առաջադրանքներ, անոնց իրականացման համար յառաջացնել կազմակերպութիւն եւ ընել համապատասխան ներդրում:

Վաւերական ղեկավարութիւնը տեսիլքի եւ գործելու առաքինութեան կողքին պիտի չվախնայ նախաձեռնելէ եւ արժէքներու չափանիշներով առաջնորդուելէ, որձեւէգ ճառերով եւ խուսանաւումներով իր պաշտօնին կառչելու հիւանդագին ընթացքին պիտի չհետեւի: Հաւաքականութեան շահերը գերանձնական պէտք է ըլլան, այլապէս կը յառաջանայ ճահճացում:

Ազնուօրէն ղեկավարել հանգամանքի, աթոռի եւ շահախնդրութեան հետ չի շփոթուիր: Աւելի ճիշդ` պէտք չէ շփոթել, ինչ ալ ըլլան ուղղակի կամ անուղղակի պարտադրանքները: Այսինքն, կանոնը պէտք է ըլլայ կարողութիւնը: Ո՛չ աւատապետութիւն, ո՛չ սակաւապետութիւն:

Յաճախ ըսած եւ գրած եմ, որ ղեկավարը սոսկ վարչականը չէ: Տեսիլք եւ գործելու յանդգնութիւն կը բնորոշեն ղեկավարը: Այդպէս պէտք է դատել զայն:

Կ՛առաջնորդուի՞նք Հեռանկարային Իմաստներով

Հայ կեանքի, Հայաստանի Հանրապետութիւն եւ սփիւռք(ներ), բոլոր մարզերուն մասին երբ կը մտածենք, կը խօսինք եւ կը գրենք, անհրաժեշտ է առաջնորդուիլ հեռանկարային իմաստներով, եւ անոնցմէ մեկնելով` մեր վստահութիւնը տալ մէկուն կամ միւսին: Այդ իմաստները ժառանգական կամ դրամատան մէջ քնացող գումարներով չեն սահմանուիր:

Մեր ժողովուրդի մասնաւոր պարագային, տեսիլք ունեցող ղեկավարութիւնը պիտի քննէր հայ լեզուի, հայ գրականութեան եւ ազգի հեռանկարային իմաստներու խնդիրները` ինքնութիւն, տոկալ, տեւել, վերականգնիլ, շարունակութիւն ըլլալ, ի հարկին հոսանքին դէմ երթալով` անոնց համատեղ սերտաճումը իրականացնել, առանց ըստ անհատական հետաքրքրութիւններու, կարողութիւններու եւ հայեցողութեան առաջնահերթութիւններ ճշդելու, յանուն կարծեցեալ իրատեսութեան եւ գործնապաշտութեան: Այսինքն ղեկավարը ինք չէ չափանիշ եւ հասցէ, իր սահմաններով եւ սահմանափակումներով, կարիքները առանց անտեսելու, հեռանկար պէտք է ունենալ, եւ այդ ներշնչել զանգուածներուն, որպէսզի անոնք չտարտղնուին: Երբ ղեկավարութիւն(ներ)ը կը խրին յաջորդական ընտրութիւններու եւ հանգամանքի կիրքին մէջ, կը յաւերժանան, կը խզուին ե՛ւ իրականութիւններէն, ե՛ւ հեռանկարներէն, կը ճահճանան եւ կը ճահճացնեն: Թամ-թամը կը դառնայ քաղաքականութիւն, որ կը գինովնայ տեղ չհասցնող ճառով:

Լեզու, Կրթութիւն Եւ Գրականութիւն` Ազգի Վէմ

Փորձենք առանձնացնել լեզուի, կրթութեան եւ գրականութեան խնդիրը, որ տնտեսութեան չի հակադրուիր, բայց ազգի նկարագիր եւ ինքնութիւն կը կաղապարէ:

Նահապետական ընտանիքի մէջ բնական կերպով կը փոխանցուէին` լեզուն, պատմութիւնները, արուեստները, բարքերը եւ սովորութիւնները, այսինքն` ինքնութիւնը, պատկանելիութեան գիտակցութիւնը, տոհմը մէկ էր: Հասարակութեան կազմակերպութեան զարգացման հետ ընտանիքը ունեցաւ աւելի լայն հասկացողութիւն, եւ հաւաքականութիւնները իրարու յաջորդող եւ զիրար ամբողջացնող սահմանումներ ունեցան, ցեղախումբէն մինչեւ ժողովուրդ, ազգ, պետութիւն, որոնք իրենց կարգին տիրութիւն ըրին սովորութիւններուն, բարքերուն, պատմութեան, հաւատալիքներուն, լեզուին, որոնց ամբողջութիւնը մշակոյթն է, որ ինքնութիւն կու տայ հաւաքականութեան մը: Այդպէս է, որ անգլիացին, ֆրանսացին, գերմանացին, արաբը, ճափոնցին, չինը, նաեւ հայը կը բնորոշուին իրենց իրարմէ ունեցած տարբերութիւններով, զորս կը կոչենք նաեւ ինքնուրոյնութիւններ: Ոչ աւելի լաւ կամ աւելի բարձր, այլ` բնականութեամբ տարբեր, տարբերութիւն, որուն տէր կ’ըլլանք, կամ կ’այլասերինք, կ՛ըլլանք «ծագումով հայ»:

Եւ զարմանալի չէ, որ քաղաքակիրթ եւ մեծ ազգերը ունին դպրոցական-կրթական ընդարձակ դաշտ, պետական եկամուտի կարեւոր տոկոսը կը յատկացուի կրթութեան, նոյնքան կարեւոր` որքան առողջապահութիւնը կամ բանակը:

Դպրոցը, տարրականէն մինչեւ համալսարան, կը պատրաստէ սերունդը` կեանքը դիմագրաւելու, եւ ազգի անդամին կու տայ անհրաժեշտ կազմաւորումը` հասարակաց արժէքները ունենալով որպէս հիմք: Այդ պատճառով ալ անկախ պետութիւններ կը մշակեն հասարակաց ծրագիր` բոլոր քաղաքացիներուն համար: Իսկ բռնատէրեր կամ գաղութարարներ, իրենց շահերէն թելադրուած, ծրագիր կը պարտադրէին:

Սփիւռք(ներ)ը պետութիւն չէ, ան տարտղնուած է տարբեր երկիրներու մէջ, համայնքային տարբեր ծաւալներով եւ տարբեր խտութեամբ: Ո՞ր հոգեբարոյական հասարակ յայտարարի վրայ տարտղնումը կրնայ միութիւն ունենալ, քանի որ պարզ է, որ առանց ներքին միութեան մը, միացնող արժէքներու, ազգը աղօտ յիշատակ մը կ’ըլլայ:

Ղեկավարութիւն(ներ)ը իր աշխատանքին եւ նախաձեռնութիւններուն մէջ այս միացման իմաստութիւնը տեւաբար պէտք է ունենայ, որպէսզի անմիջականը եւ խարխափումները անելի չտանին ազգը: Այդ իմաստութիւնը, առաջին հերթին, որպէս բովանդակութիւն պիտի ունենայ հոգեբարոյական արժէքները, ժողովուրդի ինքնութեան պահպանումը եւ հարստացումը:

Հասարակաց յայտարարը ինքնաբերաբար չի պահուիր, կարելի չէ պահել, սփիւռք(ներ)ի մէջ, պարզ այն պատճառով, որ շրջապատի ճնշումը մնայուն է, եւ անկարելի է անոր չենթարկուիլ, նոյնիսկ երբ բռնացում չկայ: Հոս է, որ ընտրութեան եւ յատուկ ու հզօր կազմակերպութեան հարց կը դրուի. այդ ճնշման կարելի՞ է դիմադրել, թէ՞ ոչ: Այս ընելու համար կացութեան վերլուծման եւ որոշումներու կայացման ցարդ եղածէն տարբեր մօտեցում եւ ոճ պէտք է ունենալ, համայնքէն անդին` ազգը նկատի առնելով:

Յստակացնել Նպատակ(Ներ)ը Եւ Ըստ Այնմ Գործել

Պէտք է գիտնալ, թէ ի՞նչ (կամ ինչե՞ր) կ’ուզենք, ինչո՞ւ, եւ երկրորդ հանգրուանին` ինչպէ՞ս ուզելը պիտի գործնականացնենք: Այս հարցերուն շուրջ եթէ համախոհութիւն չստեղծուի, այդ համախոհութիւնը ստեղծելու փորձը չկատարուի, ֆիզիքական տարտղնումին վրայ կը գումարուի հոգեբարոյական տարտղնումը: Հետեւանքները երեւակայել դժուար չէ, թէեւ որոշ չափով արդէն անոնց ականատես եւ ականջալուր ենք, եթէ կամաւոր կոյրեր եւ խուլեր չենք:

Առաջին մեծ խնդիրը հետեւեալն է. սփիւռք(ներ)ի աւելի քան երեք, չորս, մինչեւ հինգ միլիոն համարուող «հայեր»-ը ա՞զգ են, ազգի աւելի քան կէ՞ս, զանոնք կարելի՞ է ազգի անդամ համարել, եւ կարելի՞ է զանոնք պահել որպէս ազգի անդամ: Մինչեւ այն ատեն որ պարտադրուած գաղթականներ էին, անոնք իրենք զիրենք ազգի անդամ կը համարէին, քանի որ դեռ ուրիշ բան չէին, մանաւանդ վերադարձի յոյսը վառ էր:

Որպէս ազգային սկզբունք, կ’ըսենք, կամ պիտի ըսենք, որ այս ցրուած հաւաքականութիւնները ազգի մաս են, եւ զանոնք պէտք է պահել որպէս այդպիսին: Ցանկութեան, իրականութեան եւ կարելիին միջեւ հեռաւորութիւններ կան, զորս կարելի չէ փետուրի հարուածով անյայտացնել: Սփիւռք(ներ)ի մէջ աւելի կամ նուազ արագութեամբ մաշումներ կան, մօտաւոր անցեալին այդ աւելի դանդաղ էր, եւ տարբերութիւններ կան ըստ քաղաքակրթական եւ աշխարհագրական գօտիներու:

Ոմանք զգացական մեկնաբանութիւններով եւ միամտութեամբ խորհեցան, որ Հայաստանի Հանրապետութենէն, եւ` շրջանի երկիրներէն, տեղի ունեցած հայերու արտագաղթը նոր շունչ պիտի բերէր: Նորերը շատ աւելի արագ ուզեցին մտնել իրենց նոր միջավայրի համակարգին մէջ եւ այդպէս կը շարունակեն:

Ունի՞նք կացութեան պատշաճող ծրագրում, կ’ուզե՞նք, եւ կրնա՞նք անհրաժեշտ մարդկային ու նիւթական ներդրումները կատարել, ազգի թուական կէսէն աւելին, որ հողի սնուցիչ ուժէն զուրկ է, ազգի իրաւ կէս պահելու համար:

Մէկութիւն զգալու համար պայմաններէն մին, առաւել կամ նուազ համեմատութեամբ, համախումբ կեանք կ’ենթադրէ: Այդ համախումբ կեանքը մասամբ գոյութիւն ունեցած է, բազմաթիւ շրջաններու մէջ, հայրենահանման յաջորդող տարիներուն: Գաղթակայաններ եղած են, մարդիկ բնակած են նոյն թաղամասերուն մէջ: Կեանքի մակարդակի բարձրացման եւ պատշաճեցման պատճառով, այդ խմբուածութիւնը հետզհետէ տարտղնուած է առաւել կամ նուազ չափով: Ոմանք նոյնիսկ շատ հեռու վայրեր բնակութիւն հաստատած են:

Նկատի ունենալով այս բազմաբնոյթ տուեալները` մէկութիւն ստեղծելու համար անհրաժեշտ են լրացուցիչ կառոյցներ: Աւանդական եկեղեցաշինութիւնը եւ դպրոցաշինութիւնը անբաւարար են:

Կը խորհի՞նք կրթական եւ հաղորդակացական համապարփակ համակարգի մը մասին, համապատասխան կառոյցներով, որպէսզի իւրաքանչիւր հայ, ուր որ ալ գտնուի, կարենայ անոնցմէ օգտուիլ ինքնութիւն պահելու համար, իսկ ղեկավարութիւն(ներ)ը պիտի կազմակերպէ աշխատանքները` նպատակ ունենալով հասնիլ իւրաքանչիւրին, նոյնիսկ եթէ ան կը գտնուի Սէյշէլեան կղզիներ, հարաւային բեւեռ, կամ պարզապէս անտարբեր է:

Կրթական համակարգը, հոն, ուր կարելի է, կը գործէ դպրոցներու շրջագիծին մէջ: Կազմակերպուած ձեւով, ըստ համայնքներու թիւին, հարկ է անոնց աշակերտ ընդունելու կարելիութիւնը աւելցնել եւ ստեղծել նորերը: Նպատակ պէտք է ունենալ այն, որ ոչ մէկ հայածնունդ տղայ դուրս պիտի մնայ հայ դպրոցէն: Ի հարկէ, պիտի ըսուի, աւելի դիւրին է ըսել, քան ընել: Ընդունինք: Բայց այս հաստատումը չ’արդարացներ նախաձեռնութենէ հրաժարումը:

Դպրոց պէտք է հիմնել, որպէսզի սերունդը թաթխուի հայկականութեան մէջ: Բայց դպրոցը քար եւ պատ չէ, ան նպատակադրած պէտք է ըլլայ սերունդի որակաւոր կրթութիւնը ընդհանրապէս, միաժամանակ` հայեցի բարձրամակարդակ կրթութիւնը: Այս ընելու համար ներազգային ճակատի վրայ ընտրանքներ պէտք է ընել, եւ նիւթական յատկացումները նախ ուղղել դէպի կրթական գործը: Եթէ սերունդի հայեցի կրթութեան որակը փոխուի դէպի լաւը, ներազգային կեանքը այլապէս կ’աշխուժանայ, օրինակ, հայերէն հրատարակութիւնները, իրենց կարգին, կը նուաճեն որակ` գրողի եւ ընթերցողի տեսանկիւնէ:

Տրամաբանութեան նոյն գիծին վրայ, ընդհանրապէս որակաւոր սերունդը, որ նաեւ ստացած կ’ըլլայ որակաւոր հայեցի կրթութիւնը, ազգային գրականութեան տէր կը կանգնի որպէս ընթերցող եւ որպէս գրող: Երբ նորերը չեն տիրապետեր լեզուին, ան կը մնայ, Շաւարշ Միսաքեանի բառերով, որպէս «հաց-պանիրի հայերէն», բնական է, որ պիտի չհաղորդուի իր ազգային գրականութեամբ, պիտի չըլլայ անոր ընթերցողը եւ զայն հարստացնողը: Եզրակացութիւն. հետզհետէ կորսուելու ենթակայ կաղ ինքնութիւն պիտի ունենայ սերունդը: Այս իմաստով, կրթութիւն եւ գրականութիւն միասնաբար պիտի աճին, կամ պիտի շիջին` այդ շիջման հոսանքին մէջ տանելով ազգը ընդհանրապէս: Միշտ պէտք է յիշել եւ յիշեցնել, գրողին բառերով, որ շարունակութիւն պիտի չըլլայ, այլ պիտի ըլլայ նորի սկիզբ:

Վիքթոր Հիւկոյի «Կարմիր Գլխարկը»

Սփիւռք(ներ)ի ղեկավարութիւն(ներ)ը, առանց այս հեռանկարին, մեր անկումները կը տնտեսեն: Այս կացութիւնը անշպար կերպով պէտք է ներկայացնել ժողովուրդին` հաւատալով, որ անոր ընդոծին ողջախոհութիւնը հրապարակը կը մաքրէ, բովանդակութիւն եւ ժառանգութեան որակ կը բերէ մեր կեանքին:

Դանիէլ Վարուժանի վաղուան «վարդահեղեղ արշալոյս»-ը կը սիրենք կրկնել, լսել եւ ծափահարել: Այդ թատրոն է միայն, եթէ չկան` տեսիլք, հեռանկարներ, որակ եւ յանձնառութիւն, հայկական սփիւռք(ներ)ի բոլոր խաւերուն պարագային, եւ ղեկավարութիւն(ներ)ը պէտք է դատել եւ անոնց վստահութիւն տալ, թատրոնէ եւ սնափառութիւններէ անդին, կրկնենք, ըստ տեսիլքի, հեռանկարներու, որակի եւ յանձնառութեան:

Վիքթոր Հիւկօ ըսած էր` «Կարմիր գլխարկ դրի հին բառարանին»: Ազգի իրաւ զարթօնքին համար պիտի գիտնա՞նք, առանց խուսանաւումներու եւ խօսքի բան չնշանակող աճպարարութեան, կրկնել մեծ բանաստեղծին խօսքը…

 

28 սեպտեմբեր 2012, Պիքֆայա

 

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )