Մասունքներ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան Ժամանակակից Պատմութեան

ԿՈՐԻՒՆ ԱՐՔ. ՊԱՊԵԱՆ

6.¬ Նամակը ուղղուած է.¬

Արժանապատիւ Առաջնորդ եւ համայն աղայք երես. Քաղ[աքական] եւ Թաղ[ական] ժողովոց եւ խորհրդոց

Նամակի համար` 129: Գրութիւն թուական եւ վայր` 1889 ապրիլ 26, Մարաշ: Նամակը կը բաղկանայ երկու թերթէ, որուն չորս էջերն ալ օգտագործուած են գրութեան համար:

Նիւթ` կը բողոքէ կալուածական խնդիրներու մէջ կատարուած նոր օրինազանցութեանց դէմ եւ այդ առիթով կը թելադրէ պահպանել օրինականութիւնը:

 

7.¬ Նամակը ուղղուած է.¬

Պատուարժան Կրօնական եւ Քաղաքական Ժողով Բերիոյ

Նամակի համար` 173: Գրութեան թուական եւ վայրը` 1889 յունիս 5, Մարաշ: Մէկ թերթ, գրուած` միայն առաջին էջին վրայ:

Նիւթ` շնորհակալութիւն կը յայտնէ, որ լսած են իր յորդորները եւ` գործադրած: Առաջնորդ հայր սուրբի` կաթողիկոսին տուած այցելութիւնը ի Մարաշ, անուշեղէններու նուէրներով, մխիթարութիւն պատճառած է կաթողիկոսին: «Թէեւ առաջնորդ հայր սուրբը աւելի կանուխ կը փափաքէինք վերադարձնել,- կ՛ըսէ,- սակայն Մարաշի հիւրասէր ազգայինները խնդրեցին քանի մը օր աւելի պատուել այստեղ ձեր առաջնորդը»:

 

8.¬ Նամակը ուղղուած է.¬

Արժանապատիւ Սիրելի

Նամակի համար` 231: Գրութեան թուական եւ վայր` 1889 յուլիս 19, Մարաշ: Երկու թերթ, սակայն նամակը գրուած է մէկ թերթի երկու էջերուն վրայ: Դժբախտաբար առաջին էջին վերջին տառերը չեն կարդացուիր թուղթին աջ կողմը մաշած եւ մասամբ ինկած ըլլալուն պատճառով:

Այսուհանդերձ, ընդհանուր բովանդակութենէն կը հասկցուի, որ հարցը կը վերաբերի ազգային կալուած եղող արտի մը պետութեան կողմէ բռնագրաւման փորձին առիթով յարուցուած դատին: Կաթողիկոսը այս հարցը լուծելու կապակցութեամբ կատարած է որոշ թելադրութիւններ: Նամակի վերջին պարբերութեան մէջ կ՛ըսէ. «Մենք մեր մասին պէտք եղածները ընելու պատրաստ ենք ըստ ամենայնի, եւ կարծեմ երբեք կարող չպիտի ըլլան առանց մեզ հաղորդելու եւ լաւ եւ առանց զմեզ հրաւիրելու յիշեալ դատը վերջացնել, քանի որ ազգային վախըֆ է, եւ այդ վախըֆներուն միւթէվէլլին ալ մենք համարուած ենք…»:

 

9.¬ Նամակը ուղղուած է.¬

Արժանապատիւ Սիրելի

Նամակի համար` 286: Գրութեան թուական եւ վայր, 1889 օգոստոս 30, Մարաշ: Մէկ թերթ, մէկ էջի վրայ գրուած: Դարձեալ թերթի աջ կողմը մաշած ըլլալով` տողերու վերջին բառերը չեն կարդացուիր կամ ալ կարելի է գուշակել: Այսուհանդերձ, նամակին բովանդակութիւնը պարզ է:

Նկատի ունենալով, որ Կրօնական եւ Քաղաքական ժողովներու շրջանը աւարտած է, կը խնդրէ` օր առաջ այդ ընտրութիւնները կատարել, աւելցնելով. «Քանի որ սա ազգային արտի խնդիրը եւս նորէն ծագում առած է, պէտք է որ ազգին ամէնէն պատուաւոր, գործունեայ եւ անձնուէր անձերէն կազմուելով յիշեալ ժողովները, անտարակոյս Ձեր բարոյական բեռերը եւս կը թեթեւնայ քիչ շատ:

«Ուստի ժամ առաջ յիշեալ ժողովոց ընտրութիւնը ըստ օրինի ընել տալով` տեղեկագիրը փութացնել բարեհաճիք, որ վաւերացման օրհնագիրը խրկենք անմիջապէս»:

 

10.¬ Նամակը ուղղուած է.¬

Յարգամեծար Սիրելի

Նամակի համար` 399: Գրութեան թուական եւ վայր՝ 1890 դեկտ. 1, Չորք Մարզպան: Նամակը բաղկացած է երկու թերթէ: Գրուած է էջ 1, 2 եւ 3-ի վրայ: 4-րդ էջը պարապ է: Թուղթը նոյն դեղին բարակ թուղթն է, բարեբախտաբար թէ՛ թուղթը եւ թէ՛ գրութիւնը լաւ պահպանուած են:

Նկատի ունենալով, որ այս նամակի ընթերցումի միջոցով յստակ պատկերացում մը կ՛ունենանք օսմանեան բռնակալութեան տակ ապրող Կիլիկիոյ հայութեան դէմ ամէն օր գործադրուող անարդարութեանց, բանտարկութեանց ու բռնագրաւումի չարիքներուն մասին, ուստի, ստորեւ կ՛արտագրենք այս նամակի ամբողջ բնագիրը:

 

Յարգամեծար Սիրելի

Ներկայիս 23 թիւ նամակդ ստացայ, կուսակալը տակաւին բան մը չ՛գրեց մեզ, եւ Քիլիսու Գայմագամին համար գրեցի ըսածը եւս կարծեմ անհիմն պիտի ըլլայ, վասնզի հետզհետէ Քիլիսէն գանգատներ կու գայ նոյն գարշելի գայմագամին համար, եւ կարծեմ աղէկ վախճան չ՛պիտի ունենայ այդ Քիլիսու խնդիրը. Տ. Մատթէոս դարձեալ բերանացի թող խօսի կուսակալին, եւ Քիլիսցւոյց եւս նամակ մը թող գրէ մեր կողմէն կուսակալին մեր խրկած ազդու թագրիրին եւ կուսակալին տուած պատասխանւոյն վրայ. նմանապէս այն խեղճ Քէսապցոց համար դարձեալ ազդու կերպով թո՛ղ խօսի կուսակալին եւ թո՛ղ ըսէ թէ` այս եղած զգալի անիրաւութեանց համար ուրիշ արդարութեան ատեան մը թող ցոյց տան որ այդ խեղճերը այն տեղ թող դիմեն. այս ի՞նչ դատաստան է որ յանցաւորը ազատ շրջի եւ անմեղները այսքան ատեն չարաչար տանջուին, եւ թէ քիչ բանով մը կրնայ ըլլալ` թող խոստանայ այն ճեզաի անդամ Քրիստոնեայ անձին, որ խեղճերը ազատին, եւ այն բանտարկեալ Սարգօյ անուն անձին եւս թող իմացունէ նամակաւ, րէյիսը րուհանիյի համար տակաւին Իսկէնտէրուն հրաման եկած չէ, ալ չեմ գիտեր թէ` միւս գրուած տեղերը գործադրուա՞ծ է յիշեալ հրամանները:

Շիտակը ես չեմ կրնար հասկնալ այդ գարշելի դատաւորին եւ մուսախխարին տուած պատասխանները, որ երբեք իրարու չ՛համապատասխաներ. համբերեցէք նայինք ի՞նչ կ՛ըլլայ ատոր վախճանը, եւ մուսախխարը եւս շոյեցէք քաղցրութեամբ. Իսկենտէրունի եկեղեցւոյ խնդրոյն գալով` բոլորովին անիրաւութիւն է դատաւորին տուած պատասխանը. տարի ու կէս եղեր է այս դատը սկսուելուն, քանի մը անգամ քննութիւններ եղեր է եւ նոյն քննութեանց տեղեկագիրը թէ տեղւոյն դատաւորը` մեհէնտիսը եւ համայն ներկայ գտնուողները ստորագրեր են. վերջին հրէայ անդամը եւս նոյն տեղեկագիրները հաստատեր է. այս մասին փրօթէսթօ եղեր է. Իհզա ըսուած անձին երաշխաւոր առնուեր է եւ վերջապէս ամէն մէկ գործողութիւնները լիապէս կատարուեր է. եւ հիմա ի՞նչ է ասոր գաղտնիքը, որ դատաւորը կ՛ըսէ թէ` մինչեւ վեց ամիս հազիւ թէ կը լմննայ այս դատը. ազգի մը ասանկ Սրբազան աղօթատեղի մը կրնա՞յ ասանկ վտանգի մը մէջ թողուիլ, ո՞ր տէրութեան օրէնքը կը ներէ արդեօք ասանկ պարզ անիրաւութեան մը. ի՞նչ ըսել կ՛ուզէ դատաւորը չեմ գիտեր. ալ հիմա բացարձակապէս պիտի հեռագրեն Իսկէնտէրունի հայ ժողովուրդը Պօլսոյ ամէն մէկ ատեանները եւ մինչեւ անգամ բարեխնամ Տէրութեան, եւ ես ալ բնականապէս պիտի հաստատեմ այն բողոքները, թէ՛ Տ. Մատթէոսը եւ թէ Թորոս Էֆէնտին թող խօսին ազդու կերպով դատաւորին այս ըրած անիրաւութեանց վրայ պէտք եղածը:

Այն ծխագրերը որ խրկած էի Ձեզ` մինչեւ որ երկու երկու մէճիտիյէ չ՛առնէք` չ՛յանձնէք երբեք իրենց. եւ այն Տ. Յակոբ ըսուած խարդախ եւ անշահ (անօգուտ, անպէտք) անձին եթէ տակաւին տուած չէք ծխագիրը` չտայք ամենեւին, վասնզի հիմակուընէ սկսեր է գաղտնի գողութեան եւ յափշտակութեան, ալ կարծեմ բոլորովին կարգազուրկ պիտի ընեմ յիշեալ անպիտանը. Տ. Մատթէոսին գրեցի ահաւասիկ պէտք եղածները, եթէ դարձեալ չ՛զգաստանայ զայն եւս զրկելով թէ իւր պաշտօնէ եւ թէ՛ քահանայագործութենէ, վարդապետ մը պիտի խրկեմ յատկապէս որ այդ ազգային պաշտօնը կատարէ եւ Ս. Աթոռոյն նիւթական եւ բարոյական իրաւունքները պաշտպանէ. Տ. Մեսրովպը թող կատարէ այժմ այդ կրօնական փոխանորդութեան պաշտօնը. մենք կը գրենք Ձեր եւ նորա պաշտօնագիրը, երբոր բնակելու հաստատ տեղ մը որոշենք, զի որքան ալ Փայասու գիւղերը եկած ենք առ այժմ, Ս. Աթոռը երթալու դիւրութիւն եւ վստահութիւն չ՛ըլլալով` կարծեմ դարձեալ Իսկէնտէրուն պիտի վերադառնանք այս ձմեռը այն տեղ հանելու համար:

Անգղիոյ եւ Իտալիոյ հիւպատոսներուն յիշեալ ամենակարեւոր տեղեկագրութիւննին հեռագրաւ չ՛հաղորդելնին իրենց դեսպաններուն մեծ ցաւ եղաւ ինձ, չեմ գիտեր թէ Տ. Մարգարեան Էֆէնտին չ՛ստիպե՞ց իւր հիւպատոսը որ անմիջապէս հեռագրէր յիշեալ անիրաւ եղելութիւնը. կը ցաւիմ որ առ երես մեծ կարեկցութիւն կը յայտնեն, բայց պէտք եղած գործողութիւնները ընելու անփոյթ կը կենան. շատ շնորհակալ եմ, որ Ռուսիոյ հիւպատոսը քաշեր է անմիջապէս իւր հեռագիրը. եւ անշուշտ ատիկայ ալ բարեսիրտ Աստուրեան Էֆէնտիի ազգային զգացման արդիւնքը եղած պիտի ըլլայ. յատկապէս ողջունեցէք մեր կողմէ նորին սիրելիութիւնը. նմանապէս Քաղաքական եւ Թաղական Ժողովոց բոլոր անդամները, եւ զհամայն ճշմարիտ ազգասիրութեան զգացում ունեցող եւ ոգի կրող ազգային աղաները, եւ մասնաւորապէս մեր խելօք Պարոն Առաքելը եւ Չմշկածագցի Պրն. Ներսէսը ճճները:

Եւ առ այժմ լերուք ողջ եւ անփորձ միշտ ի Տէր:

                        Խ. Մկրտիչ Ա. Կաթողիկոս Կիլիկիոյ

 

1890 դեկտեմբեր 1
Ի Չորք Մարզպան

 

Բաբգէն Եպս. Կիւլէսէրեանի
Կազմած
Ձեռագիրներու Ցուցակը

Ինծի յանձնուած երկրորդ թղթածրարը ութ թերթերէ բաղկացած բարակ տետրակ մըն է, որուն վերջին երկու թերթերը չեն օգտագործուած. բարեբախտաբար առաջին վեց թերթերուն միայն առաջին էջերուն վրայ են գրութիւնները: Ուստի, անոնք ընթեռնելի վիճակի մէջ են:

Նախքան անդրադառնալը այս ձեռագրերու ցուցակին, քանի մը խօսք` Բաբգէն Կիւլէսէրեանի մասին: Այստեղ կարիքը չենք զգար անոր կենսագրութեան մանրամասնութեանց մէջ մտնելու, քանի որ անոր մասին արդէն շատ բան կայ գրուած: Յատուկ յիշատակութեան արժանի է Բիւզանդ Եղիայեանի շուրջ 950 էջերու վրայ տարածուած, «Ժամանակակից պատմութիւն կաթողիկոսութեան հայոց Կիլիկիոյ, 1914-1972», հատորին մէջ անոր ընծայուած ընդարձակ տեղեկութիւնները:

Բաբգէն եպիսկոպոսի, հետագային աթոռակից կաթողիկոսի կեանքն ու գործունէութիւնը հանգամանօրէն նկարագրուած են վերոյիշեալ հատորին մէջ (տեսնել էջ 311-458): Շեշտը դրուած է անոր աթոռակից կաթողիկոս ընտրութենէն (15 ապրիլ 1928) մինչեւ վախճանը (9 յուլիս 1936) երկարող շրջանին վրայ: Իսկ Վարդան արք. Տեմիրճեան, Բաբգէն կթղ.ի Վիեննական Մխիթարեան հայրերուն ուղղած անտիպ նամակներու հրատարակութեան յառաջաբանին մէջ ունի կենսագրական լայն ծանօթութիւններ: Մեծապէս շահեկան է այս բաժնին մէջ տեսնել անոր աշխատակցած թերթերուն եւ լոյս ընծայած յօդուածներուն եւ գիրքերուն պատկառելի ցանկը:

Որպէս պերճախօս քարոզիչ եւ հանրածանօթ մտաւորական, հմուտ  բանասէր ու կորովի առաջնորդ, առհասարակ վարչական-կազմակերպչական բացառիկ կարողութեանց տէր հոգեւորական` անոր ողջ կեանքը եղած է ծառայութիւն հայ եկեղեցւոյ: Հակառակ ունեցած առողջական լուրջ դժուարութեանց` անոնք պատճառ չեն եղած, որ ան դատապարտուի անգործութեան: Ընդհակառակը, իր ետին թողած է պատկառելի բանասիրական վաստակ: Իր կեանքի վերջին տարիներուն, յատկապէս` 1930-1936, անոր անունը կապուած է Սահակ կաթողիկոսի անխոնջ ճիգերուն, հզօր հաւատքին եւ հրաշքի համազօր իրագործումներուն, որուն գլխաւոր եւ առաջնահերթ նպատակն էր վերականգնել եւ ապահովել շարունակականութիւնը Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան, իր դպրեվանքով, տպարանով, «Հասկ» պաշտօնաթերթով, նուիրեալ եւ զարգացած հոգեւորականներու պատրաստութեամբ, միշտ ի ծառայութիւն գոյատեւման` հայրենազուրկ եւ արմատախիլ դարձած, Հայոց ցեղասպանութենէն հրաշքով ճողոպրած հայութեան մնացորդացին:

Զինք մօտէն ճանչցած եւ Անթիլիասի մէջ անոր անմիջական գործակիցներէն եղած Բիւզանդ Եղիայեան վերոյիշեալ հատորին մէջ  (էջ 313) հետեւեալը կը գրէ անոր մասին:

«Սահակ կաթողիկոսի վերջին յաջողութիւնը պիտի չըլլար, բայց մեծագոյն յաջողութիւններէն մէկը պիտի ըլլար Բաբգէն եպիսկոպոս Կիւլէսէրեանը իրեն աթոռակից եւ արժանաւոր յաջորդ ընտրելը, 1928-ի ամառը:

«Բաբգէն եպիսկոպոս, ծնած` Այնթապ, 1868 մարտ 23-ին, որդին էր  Կիւլէսէրեան Աւետիքի ու Նազարեան Սոֆիկի. նախակրթութիւնը ստացած է ծննդավայրի Վարդանեան դպրոցին մէջ, իսկ կրօնական ուսումը`  Արմաշի դպրեվանքին մէջ, 1889-1895: Աբեղայ ձեռնադրուած` 1895 յունիս 18/30-ին, ծայրագոյն վարդապետութեան աստիճան ստացած` 1897 հոկտեմբերին. առաջնորդական պաշտօններ վարած է Ճանիկ (Պոնտոս) եւ Մուշ (1898-1900), յետոյ եղած է քարոզիչ Պոլսոյ մէջ (1900-1907), վանահայր Արմաշի (1907-1909), առաջնորդ Անկորայի (1909-1913) եւ եպիսկոպոս ձեռնադրուած նոյնի` Գաղատիոյ վրայ (1910): Երիկամունքի ցաւերը դարմանելու համար Ամերիկա գացած է  1914-ին, ինչ որ նախախնամական փրկութիւն պիտի ըլլար իր կեանքին,  1915-1918-ի Եղեռնէն ազատած ըլլալով. վերջապէս 1924-ին հրաւիրուած է Երուսաղէմ` ստանձնելու համար «Պատրիկ Կիւլպէնկեան դասարան»-ի ուսուցչութիւնը եւ «Սիոն» պաշտօնաթերթի խմբագրութիւնը. [ան] եկեղեցական եւ ազգային շրջանակներու մէջ համբաւի բարձրացած դէմք մըն էր արդէն… երբ կ՛իյնար Սահակ կաթողիկոսի սուր նայուածքին տակ»:

Ստորեւ կը ներկայացնենք Բաբգէն եպիսկոպոսի ձեռամբ գրուած արձանագրութիւնը, որ պերճախօս վկայութիւն մըն է անոր հայ գիրին ու գրականութեան, առհասարակ հայ մշակութային գանձերու նկատմամբ ունեցած նախանձախնդրութեան եւ նուիրումին:

Առաջին էջի արձանագրութիւն

Ցուցակ Ձեռագրաց
Այնթապի Սուրբ Աստուածածին Եկեղեցւոյ,
Որք փոխադրուեցան Երուսաղէմ,
Սուրբ Յակոբայ Մատենադարանը:

1923 Փետրուար 1 Եշ. Հալէպ

Երկրորդ էջի վրայ գրուած է աւելի ընդարձակ բացատրական մը

Ձեռագիրք Այնթապի Ս. Աստուածածին Եկեղեցւոյն,

Որք Այնթապի հայոց տեղահանութենէն ետքը փոխադրուեցան Հալէպ, նոյն եկեղեցւոյ բոլոր սպասներուն, անօթներուն եւ գոյքերուն հետ, եւ Հալէպէն ալ` Երուսաղէմ` Սուրբ Յակոբայ մատենադարանը, իբրեւ յիշատակ Այնթապի Հայոց տեղահանութեան եւ տարագրութեան, կարգադրութեամբ Այնթապի կաթողիկոսական փոխանորդ արժ. տ. Ներսէս քհնյ. Թավուգճեանի, Տ. Գարեգին քհնյ. Պօղարեանի, Տ. Ներսէս քհնյ. Պապայեանի, եւ այնթապցի երեւելի ազգայնոց, որք այս պահուն գտնուեցան ի Հալէպ, ի ձեռն այնթապցի Բաբգէն եպիսկոպոսի Կիւլէսէրեան, որ Ամերիկայէն Երուսաղէմ, եւ Երուսաղէմէն ալ Հալէպ եկած էր Կիլիկիայէն եւ Հայաստանէն տեղահան եւ տարագիր եղած հայ ժողովուրդը եւ բիւրաւոր որբերը տեսնելու Սուրիոյ մէջ: Նոյն ինքն Բաբգէն սրբազան կազմեց ձեռագիրներու այս հակիրճ ցուցակը եւ տարաւ զանոնք Երուսաղէմ:

Այնթապի Սուրբ Աստուածածին եկեղեցւոյ այս ձեռագրաց ցուցակին մէջ առնուած են նաեւ քանի մը ձեռագրեր ալ, որք կը պատկանէին Այնթապի Կիլիկեան ճեմարանի, Եկեղեցասիրաց միութեան մատենադարաններուն եւ անհատներու:

Պէտք է գիտնալ, որ շատ մը ձեռագրեր եւ տպագիր գիրքեր կորսուած են 1915-ին հալածանքին պատճառով, եւ ասոնք հազիւ ազատուած են:

Երուսաղէմ փոխադրուեցան նաեւ շատ մը հին եւ նոր տպագրութիւններ:

1923 Փետրուար 1 Հալէպ

 

Բաբգէն եպիսկոպոս այս ձեռագրերը երկու խումբի բաժնած է. առաջինը կոչած է` «Ձեռագիր Աւետարանք», որոնք 20 հատ են, իսկ երկրորդը` «Այլ եւ այլ Ձեռագիրք», 18 հատ. մինչ առաջին խումբին մէջ եղողները բոլորը անխտիր աւետարաններ են, երկրորդ խումբին մէջ կան`  ճառընտիր, տարեգիրք, գանձարան, շարական, ճաշոց, յայսմաւուրք, տօնացոյց, խորհրդատետր, ձմրան հատոր (քարոզագիրք), «Աւետարան մանկութեան» (Յիսուսի), «Առակք աւետարանականք», «Գիրք քարոզից», «Պատմութիւն համառօտ թագաւորացն օսմանցոց», «Գիրք սահմանաց»(՞):

Աւետարաններու պարագային` առաջին չորս հնագոյնները կը սկսին 12-րդ դարէն, մնացեալները` 16 հատ, 15-րդ դարէն սկսեալ մինչեւ 18-րդ դարու գրչագրութիւններ են: Ոմանք ունին թէ՛ գրութեան եւ թէ՛ քանիցս նորոգուած ըլլալու թուականները, նոյնպէս` գրութեան վայրերը: Այդ վայրերէն են` Մելտենի (Մելիտինէ՞), Կ. Պոլիս, Արաբկիր, Եւդոկիա. իսկ 1659-էն մինչեւ 1674-ի միջեւ թիւով հինգ ձեռագիրներ գրուած են ի Զէյթուն: Յիշուած են պատուիրատուի կամ ստացողի, գրիչի եւ ծաղկողի անունները: Նկարագրուած է ձեռագրի վիճակը, լաւ պահպանուած կամ խոնաւութենէն փտած, կազմը` տախտակէ կաշեկազմ, տառատեսակը` բոլորագիր, թուղթին տեսակը եւ չափերը եւ այլն:

Այս աւետարանները մեծաւ մասամբ կա՛մ պատուէրով գրուած են եւ կա՛մ գնուած են Այնթապի Ս. Աստուածածին Եկեղեցւոյ նուիրելու նպատակով: Օրինակ, ոմն մահտեսի Ներսէս, որ Եւդոկիա գրուած աւետարանին ստացողն է 17-րդ դարուն, ստանալէ ետք իր աւետարանը, «տարեալ ի բնիկ քաղաքն իւր յԱյնթապ, ետ յիշատակ ի դուռն Սուրբ Աստուածածնի»:

Յատկանշական է, որ 1659-ին եւ 1674-ին գրուած վերջին երկու աւետարանները, որոնք Բաբգէն եպիսկոպոսի ցանկին վրայ կը գրաւեն 19-րդ եւ 20-րդ տեղերը, բացառաբար գրուած են մագաղաթի վրայ, մանր բոլորագիր: Անոնց մասին Բաբգէն սրբազան, իր կազմած ցանկին վերջաւորութեան աւելցուցած է հետեւեալ տողերը.¬

«Այս վերջին երկու արծաթապատ աւետարանները վերջէն եկան Այնթապէն, ամերիկեցոց(՞)* միջոցով, որոնց մօտ ի պահ դրուած էին եւ արժ. տ. Ներսէս քհնյ. Թավուքճեան յանձնեց ինձ 1923 մարտ 1, Եշ. երեկոյ». այսինքն, իր «Ձեռագրաց ցանկ»-ը կազմելէն մէկ ամիս յետոյ:

Բաբգէն եպիսկոպոսի թէ՛ այստեղ եւ թէ՛ «Ձեռագիրք Ս. Աստուածածին Եկեղեցւոյն» բացատրական արձանագրութեան մէջ յիշուած տէր Ներսէս Ա. քհնյ. Թավուքճեանի կենսագրութեան համար տեսնել, տ. Յուսիկ Ա. քհնյ. Սեդրակեան, «Վարք քահանայից Բերիոյ թեմին», 1850-2005 (Հալէպ, 2005), էջ 83-92: Ի դէպ հանրածանօթ աստուածաբան, Երուսաղէմի միաբան Տիրան արք. Ներսոյեան զաւակն է նոյն այս տ. Ներսէս քհնյ. Թավուքճեանին, որ դժբախտաբար ողբերգական վախճան մը ունեցած է Հալէպի մէջ` անարդարօրէն զոհ երթալով` անձնական քննախնդրութեամբ լեցուած ստոր հայորդիի մը ատրճանակի գնդակին:

Յատկանշելի է, որ տէր հօր վախճանումէն ետք անոր ընտանիքի անդամները իրենց Թավուքճեան մականունը փոխած են Ներսոյեանի: Այդ պատճառով Տիրան արքեպիսկոպոս կը կոչուի Ներսոյեան:

Առ ի գիտութիւն` նաեւ յայտնենք, որ վերոյիշեալ արձանագրութեան մէջ նշուած, մեծապէս յարգուած բազմերախտ երկու այնթապցի քահանայ հայրերու` տ. Գարեգին Ա. քհնյ. Պողարեանի (1867-1946) եւ տ. Ներսէս Ա. քհնյ. Պապայեանի (1887-1956) մասին ընդարձակ կենսագրական տեղեկութիւններ կարելի է գտնել տէր Յուսիկի նոյն գրքին մէջ, առաջինի համար, էջ 61-69, իսկ երկրորդին` էջ 144-151:

Վերջապէս նաեւ յիշենք, որ Նորայր արք. Պողարեան (դարձեալ անդամ Երուսաղէմի Ս. Յակոբայ միաբանութեան), տ. Գարեգին Ա. քհնյ. Պողարեանի զաւակն էր: Ան որպէս բանասէր եւ գրող` իր կոթողային աշխատասիրութիւններով մեծ ծառայութիւն մատուցած է յատկապէս Երուսաղէմի պատրիարքութեան եւ առհասարակ հայ մշակոյթին:

Վերադառնալով Բաբգէն եպիսկոպոսին կազմած երկրորդ ցանկին` ան «Այլ եւ այլք ձեռագիրք» խորագրին տակ ներկայացուցած է թիւով 18 ձեռագիր, որոնցմէ հնագոյնի թուականն է 1384, իսկ վերջինները 18-րդ եւ 19-րդ դարու գրչագրութիւններ են:

Անոնք գրուած են ի Զէյթուն, Թոքաթ, Սիս եւ այլն: Վերոյիշեալ աւետարաններու նման, ասոնք ալ մեծաւ մասամբ նուիրուած են բարերարներու կողմէ: Ինչպէս աւետարաններու պարագային նշեցինք, ասոնք եւս նոյն բծախնդրութեամբ եւ մանրամասնօրէն նկարագրուած եւ ցուցակագրուած են Բաբգէն եպիսկոպոսի կողմէ:

Չենք ուզեր աւելի ծանրանալ այս ցանկերուն վրայ, միայն կը յուսանք, որ այդ բոլոր ձեռագրերուն եւ տպագրուած հին ու նոր գիրքերուն ձեռամբ Բաբգէն եպիսկոպոսի Երուսաղէմ փոխադրուելէն եւ Սուրբ Յակոբայ մատենադարանին յանձնուելէն ետք, այսօր ալ, ի յիշատակ Այնթապի Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ, ապահով կը պահուին այնտեղ, որպէս հոգեւոր եւ մշակութային ժառանգ` գալիք սերունդներուն:

(Շար. 2)

* Առաջին քանի մը տառերը կը կարդացուին, Ամերի… (Ամերիկեցոց՞). մնացեալ տառերը, գէթ մեզի համար անընթեռնելի են:

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )