Մասունքներ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան Ժամանակակից Պատմութեան

ԿՈՐԻՒՆ ԱՐՔ. ՊԱՊԵԱՆ

Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոս
Սահակ
Բ. Խապայեանի Նամակները

Պրն. Հրաչի ինծի փոխանցած երրորդ թղթածրարը կը բովանդակէ Սահակ կաթողիկոսի գրիչին պատկանող թիւով ութ նամակներ եւ մէկ կոնդակ, որոնք բոլորն ալ իսկական օրինակներ են: Ժամանակագրականօրէն առաջին նամակը գրուած է Սիսէն, 1906-ին, իսկ վերջինը` Հալէպէն,  1930-ին: Այդ նամակներուն առաջին վեցը, գրուած` 1906-1911-ի միջեւ, առաջին անգամն է, որ երեւան կու գան, իսկ վերջին երեք գրութիւնները, որոնք կը կրեն 1928, 1929 եւ 1930 թուականները, անձամբ ստուգած ենք կաթողիկոսարանի արխիւատան մէջ, անոնց պատճէնները կը գտնուին Սահակ կաթողիկոսի` գուրգուրանքով պահած իր նամակներու պատճէններու հատորներուն մէջ: Անշուշտ յիշեալ պատճէնները, համեմատած` իսկական օրինակներու հետ, շատ աւելի նուազ ընթեռնելի վիճակի մէջ են:

Նախքան այս նամակներու բովանդակութեան եւ բնագիրներու ներկայ վիճակին անդրադառնալը` անհրաժեշտ է արագ ակնարկ մը նետել Սահակ կաթողիկոսի կենսագրութեան վրայ:

Սահակ Խապայեան եղաւ այն վերջին Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսը, որ իր օծումէն ետք տակաւին կը պահէր ութ դարերու անցեալ ունեցող իր Ս. Աթոռը, կիլիկեան թագաւորութեան մայրաքաղաք Սիսի մէջ:

Այստեղ կ՛ուզենք կարեւոր փակագիծ մը բանալ եւ առ այժմ լոկ յիշատակել, որ Սահակ կաթողիկոսի 1911 թուի 14 մայիսին Սիսէն, 11 յուլիսին Եոզկատէն, 14 օգոստոսին Ատանայէն եւ, վերջապէս, 28 սեպտեմբերին դարձեալ Սիսէն գրած նամակներուն տակը իր անուան (Սահակ կաթողիկոս Կիլիկիոյ) սկիզբը կը տեսնենք Հրժ. երեք տառերը, այսինքն` հրաժարեալ կաթողիկոս:

Անշուշտ մեզի համար նորութիւն էր տեսնել, որ Սահակ կաթողիկոս 1911-ի վերոյիշեալ ամիսներուն հրաժարական ներկայացուցած էր կաթողիկոսութենէ: Այս կապակցութեամբ հետեւեալ հակիրճ յիշատակութիւնը գտանք իր կենսագրութեան մէջ` խմբագրուած կաթողիկոսական ընդհ. փոխանորդ Պետրոս արք. Սարաճեանի կողմէ, Բաբգէն Ա. աթոռակից կաթողիկոսի «Պատմութիւն կաթողիկոսաց Կիլիկիոյ, 1445-էն մինչեւ մեր օրերը» հատորին մէջ (տեսնել` սիւնակ 909):

«Սահակ կաթողիկոս 1909 փետրուարին հրաժարական ղրկած էր, Կիրակոս եպս. Բէքմէզճեանի եւ Մկրտիչ կաթողիկոս Քէֆսիզեանի անուան արձանագրուած վանքապատկան կալուածներու իր անուան դարձուիլը պահանջելով եւ Թլանի ագարակին մէջ թուրք գաղթականներ հաստատելու կառավարական որոշումը արգիլել տալու համար, որոնց մէջ ի վերջոյ յաջողեցաւ, կալուածները իր անունին արձանագրուեցան եւ Թլանի համար եղած որոշումն ալ չգործադրուեցաւ: Ատանայի կոտորածէն գրեթէ տարի մը վերջը Սահակ կաթողիկոս իր հրաժարականը մոռցաւ…»:

Ատանայի կոտորածը տեղի ունեցաւ 1909-ի ապրիլին: Սահակ կաթողիկոս 1911-ի 28 սեպտեմբերին, Ատանայի կոտորածէն աւելի քան երկուք եւ կէս տարի ետք, ոչ թէ տակաւին չէր մոռցած իր հրաժարականը, այլ կը շարունակէր ստորագրել հրաժարեալ կաթողիկոս:

Մինչ այս խնդիրը աւելի ուսումնասիրելու ընթացքի մէջ էինք, կաթողիկոսարանի արխիւատան թղթածրարներուն մէջէն երեւան եկաւ արաբատառ թրքերէնով (օսմաներէն) հեռագիր մը. նաեւ անոր կից` նամակի պահարան մը, որուն վրայ ձախ կողմը վերը յստակօրէն տպագրուած է «Առաջնորդարան Հայոց Ատանայի» գլխագիր վերտառութիւնը. անոր տակը ձեռագրով գրուած է. «Սահակ կաթողիկոսի հրաժարած ըլլալու մասին հեռագիր» բացատրականը. իսկ հեռագիրը ուղղուած է «Արժանապատիւ տէր Յարութիւն քհնյ. տ. Մելքոնեանին, առաջնորդական փոխանորդ Այնթապի»:

Նկատի ունենալով, որ օսմաներէնին մենք անծանօթ ենք, առ այժմ կը բաւարարուինք արձանագրելով այսքանը: Երբ յիշեալ հեռագրին բովանդակութիւնը յստակ ըլլայ մեզի համար եւ կարենանք յաւելեալ տեղեկութիւններ ձեռք բերել, առանձին յօդուածով մը կ՛անդրադառնանք այս հարցին:

Ճիշդ է, որ անոր ապրած ժամանակաշրջանի ազգակործան աղէտները, կրած տառապանքներն ու ծանր հարուածները զինք դարձուցին որդեկորոյս ու արմատախիլ, վշտակիր ու թափառական հայրապետը` Ցեղասպանութեան ենթարկուած իր հօտի զաւակներուն մնացորդացին, միաժամանակ, սակայն, անոր աննկուն կամքը, լեռնակուտակ դժուարութեանց յաղթահարելու վճռակամութիւնը` վերականգնելու եւ վերահաստատելու Կիլիկեան Ս. Աթոռը Անթիլիասի մէջ, իր անունը ոսկի տառերով գրեցին Հայ եկեղեցւոյ պատմութեան սրբազան մատեանին մէջ:

Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան անփոխարինելի դերակատարութեան եւ սրբազան առաքելութեան հանդէպ անոր ունեցած անսասան հաւատքը գործի ու կեանքի վերածելու հզօր անհատականութիւնը անվարանօրէն զինք կը դասեն մեր եկեղեցւոյ 20-րդ դարու լուսապսակ սուրբերու շարքին:

Ան իր Աթոռին խորհրդանիշը եղող արծիւին նման, եղաւ Կիլիկիոյ Արծիւը, որ աւետարանի քաջ հովիւին օրինակով առաջնորդեց իր խնամքին յանձնուած «փոքրիկ հօտ»-ի զաւակները` մահուան հովիտէն դէպի յարութիւն եւ յաւիտենական կեանք:

Աւերուած ու մոխրացած, որբացած ու արմատախիլ եղած Կիլիկիոյ Ս. Աթոռը, շնորհիւ Սահակ կաթողիկոսին (որ երբեմն կը ստորագրէր` Կաթողիկոս Աւերակաց) եւ իր գործակիցներուն անխոնջ ճիգերով, շնորհիւ անոնց` Անթիլիասի մէջ դրած ամուր հիմքերուն, ինչպէս նաեւ անոր յաջորդած` նոյն տեսլականով առաջնորդուած կաթողիկոսներու ազգանուէր ջանքերով, Անթիլիասը արդէն տասնամեակներէ ի վեր դարձած է նոր օրերու յոյսի փարոս` նոր Կիլիկիոյ հզօր ոգին: Արդարեւ, Անթիլիասը, աւելի քան երբեք, այս օրերուն դարձած է, իր նպատակասլաց գործունէութեամբ, կրօնական միջազգային համբաւով ու նաեւ քաղաքական իւրայատուկ կարեւորութեամբ, իր հոգեւոր, կրթական, մշակութային եւ բարեսիրական հաստատութիւններով կաթողիկոսական այն Աթոռը, որուն ներկայ շնորհազարդ հայրապետով` ՆՍՕՏՏ Արամ Ա. կաթողիկոսով, կը պարծենան հայ եկեղեցւոյ զաւակները աշխարհի չորս ծագերուն:

Վերադառնալով Սահակ կաթողիկոսին կենսագրութեան, անոր կեանքին ու գործունէութեան ամբողջական պատկերը ունենալու համար, բացի իր նամակներէն, որոնց արդէն ակնարկեցինք մեր ներածականին մէջ, ունինք երկու հիմնական աղբիւրներ: Առաջին` Բաբգէն աթոռակից կաթողիկոսի «Պատմութիւն կաթողիկոսաց Կիլիկիոյ, 1441-էն մինչեւ մեր օրերը» հատորը, երկրորդ` Բիւզանդ Եղիայեանի` «Ժամանակակից պատմութիւն կաթողիկոսութեան հայոց Կիլիկիոյ, 1914-1972» ընդարձակ եւ համապարփակ աշխատասիրութիւնը:

Հարկ է այստեղ ընդգծել, որ Բաբգէն կաթողիկոս իր մահէն առաջ «Կիլիկիոյ կաթողիկոսաց պատմութիւն»-ը հասցուցած էր մինչեւ Քէֆսիզեան Մկրտիչ կաթողիկոս, իսկ բաւական նիւթեր հաւաքած եւ նոթեր սեւագրած էր Սահակ կաթողիկոսի մասին… Իր կիսատ մնացած այս գործը, ըստ կարելւոյն, շարունակել եւ լրացնել պարտք սեպելով` կաթողիկոսական ընդհ. փոխանորդ Պետրոս արք. Սարաճեան յանձն առաւ խմբագրել Սահակ կաթողիկոսին «Պատմութիւն»-ը` պատրաստ նիւթերն օգտագործելով եւ իր սեփական ծանօթութիւններն ալ միացնելով…»: (Տեսնել յիշեալ հատորի, ԼԸ., Սահակ Բ. Խապայեան, սիւնակներ, 773-1116):

Սահակ կաթողիկոս ծնած է Խարբերդի Եղէգի գիւղը, 1849-ին: Զաւակն էր Մահտեսի Կարապետի եւ Գոհարի: Աւազանի անունն էր` Գաբրիէլ, փաղաքշական կոչումով ծանօթ` որպէս Գաբօ: Տակաւին փոքր տարիքէն եղած է եկեղեցասէր, միշտ մասնակցած է առաւօտեան եւ երեկոյեան ժամերգութեանց` գիւղի եկեղեցւոյ մէջ:

Հայ եկեղեցւոյ ծառայութեան եւ նուիրումի այս բացառիկ դէմքը միշտ ալ մնաց համեստ բնաւորութեան տէր, խոնարհ անձնաւորութիւն մը:

Այս կապակցութեամբ, քաղելով Բ. Եղիայեանի գրքէն` այստեղ կը մէջբերենք Սահակ կաթողիկոսի` Բաբգէն սրբազանին (այդ օրերուն` տակաւին եպիսկոպոս) ուղղած նամակէն հատուած մը: Հարցը կը վերաբերի 1924-ի աշնան Բաբգէն եպիսկոպոսի Երուսաղէմէն կատարած գրաւոր խնդրանքին` ունենալու Սահակ կաթողիկոսին կենսագրութիւնը, զայն ներառելու համար պատրաստութեան ընթացքի մէջ եղող իր «Պատմութիւն կաթողիկոսաց Կիլիկիոյ» գրքին մէջ:

Սահակ կաթողիկոս մասամբ հեգնականօրէն եւ մասամբ սրտցաւօրէն կը պատասխանէ, «Կեանք չենք ունեցեր, որ կենսագրութիւն ունենանք». այսուհանդերձ, մտերմիկ ոճով իր կենսագրութիւնը կը ներկայացնէ հետեւեալ կերպով.¬

«Կ՛ուզէք, կը հարցնէք մեր կենսագրութիւնը… Կեանք չենք ունեցեր, որ կենսագրութիւն ունենանք…: 1867-ին երջանկայիշատակ Եսայի պատրիարքի օրով Երուսաղէմ տարուած եմ յաշակերտութիւն, 1869-ին սարկաւագ ձեռնադրուեցանք երկու ընկերներով. Պոլիս ղրկուեցանք` Երուսաղիմատան մէջ ուսանելու համար` ուսուցչութեամբ Յակոբ Ոսկանի եւ Խօճա Ռեթէոսի… 1872-ին Երուսաղէմ վերադարձանք, 1877 Յուլիս 3-ին վարդապետ ձեռնադրուեցանք հինգ ընկերներով: Մինչեւ 1881 Ժառանգաւորաց Վարժարանի մէջ ուսուցչական, տեսչական, վանքին մէջ Տնօրէն Ժողովոյ անդամակցութեան պաշտօններով պարապեցանք, 1881-ին Մամբրէ Վրդ. Մարկոսեանի հետ  Ռուսաստան նուիրակ գացինք… երջանկայիշատակ Գէորգ Դ.¬ի տնօրինութեամբ: Ամբողջ տարի մը Տփխիսի մէջ քարոզչութիւն ըրինք, ապա Բարձրագոյն Սինոդի արտօնագրով մեր բուն պաշտօնին սկսանք` այցելելով հայաբնակ գիւղերը Արեւելահայաստանի… այցելելով Գորի, Քութայիս, Գանձակ, Ղարաբաղ, մէկ վայրէն միւսը, եւ Զանգեզուր, Ղափան, Թիլ-Քալաք, եւայլն, յիսուն վայրեր, եւ թուք ու մուրով յաջողեցանք 25.000 ռուբլի հաւաքել ի նպաստ Ս. Էջմիածնի… Ապա Երուսաղէմ կոչուեցանք իբրեւ լուսարարապետ ընտրուած… Չեմ կրնար մոռնալ, երբ Պոլիս հանդիպեցանք, անմահանուն Խրիմեան Հայրիկի մէկ անուշ կատակը. խօսքը մեզ ուղղելով ըսաւ.¬ Սիրեմ քեզ, Խապայեան, գիրքն ու գրիչը առին ձեռքէդ ու կանթեղներու չուանը տուին… Այդպէս մնացինք լուսարարապետ… 1886-ին եպիսկոպոս ձեռնադրուեցանք, մինչեւ ազգին կամքին հնազանդելով 1903-ին Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան փշոտ Աթոռին կանչուեցանք» (էջ 313):

Վերջին հաստատում մը եւս: Գրիգոր Շահինեան «Թղթակցութիւն Սահակ Բ. եւ Բաբգէն Ա. կաթողիկոսներու» իր գրքին նախաբանին մէջ խօսելով յիշեալներու նամակներուն ընդմէջէն բացայայտուող նկարագրային գիծերուն մասին` կ՛ըսէ.-

«Շատ մը կողմերով իրարու նման այս բարձրաստիճան հոգեւորականները նկարագրային տարբերութիւններ ունին իրարմէ: Սահակ Կաթողիկոս ներողամիտ է ու հանդուրժող, որոշ չափով սկեպտիկ նաեւ ու անտարբեր` կարգ մը երեւոյթներու հանդէպ: Բաբգէն եպիսկոպոս պատուախնդիր է  եւ արժանապատուութեան զօրաւոր զգացումի տէր: … Երկուքն ալ ծրագրող են ու գործադրող միաժամանակ, բայց Սահակ կաթողիկոս աւելի տեսլականի ոլորտներուն մէջ դեր կը խաղայ, Բաբգէն եպիսկոպոս գործնական կազմակերպումի» (էջ 16-17):

Այսքանը բաւարար համարելով Սահակ կաթողիկոսի անձին ու գործին ծանօթանալու համար այժմ անցնինք անոր գրիչին պատկանող թիւով ինն գրութեանց, որոնք կը գտնուին, ինչպէս յայտնեցինք վերը, մեզի յանձնուած երրորդ թղթածրարին մէջ:

 

(Շար. 3)

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )