Ուխտագնացի Նօթեր (Ա.). Հողին Ուժը

ԵՍԱՅԻ ՀԱՒԱԹԵԱՆ

«Ա՜խ, էն երկրի հողին մատաղ, պիտի գնանք վաղ թէ ուշ,
Սիրով լինի, սրով լինի, պիտի գնանք վաղ թէ ուշ,
Արարատի գլխին դրօշ պիտի դնենք վաղ թէ ուշ,
Հերթով լինի, երթով լինի, պիտի գնանք վաղ թէ ուշ»:
ԳԱԳԻԿ ՆԱԶԱՐԵԱՆ

                                                                                                

Ինչո՞Ւ Ուշացած Ենք

Շաբաթէ մը ի վեր կը շրջինք պատմական մեր հողերուն վրայ` Արեւմտեան Հայաստան:

Այս հողերը, մերը  ըլլալով հանդերձ, մենք հոն չենք ապրիր, եւ այդ մէկը` հակառակ մեր կամքին: Խորքին մէջ մենք նոր միայն, գրեթէ հարիւր տարի ետք, առիթ կ՛ունենանք այցելելու  մեր երկիրը, որովհետեւ թուրքերը մեր ժողովուրդը ամբողջութեամբ կոտորելէ ետք, հողերը բռնագրաւելէ եւ ամէն տուն, խանութ, դպրոց, եկեղեցի ու վանք թալանելէ ետք, փոքր մնացորդացն ալ բռնի իսլամացնելէ ետք, ԱՐԳԻԼԵՑԻՆ ՀԱՅԵՐՈՒՆ ԱՅՑԵԼԵԼ ԻՐԵՆՑ ՀԱՅՐԵՆԻՔԸ:

Բնականաբար հայերէն մնացած էին միայն  անոնք, որոնք դժոխքէն` 1915-ի Հայոց ցեղասպանութենէն, աստուածային կարգադրութեամբ փրկուած էին: Մենք այդ հրաշքով փրկուածներուն թոռներէն էինք…

Աւելի՛ն. ամբողջ պատահածը «ԻԲՐ ԹԷ»-ի վերածելով` թուրքերը կը փորձեն նոր պատմութիւն ՇԻՆԵԼ` հայերէն գողնալով ՇԻՆԱՐԱՐ ըլլալու ժառանգական յատկանիշը, փոխելու համար իրենց նշանաւոր ԿՈՐԾԱՆԱՐԱՐ եւ ՋԱՐԴԱՐԱՐ յատկանիշները, զորս ժառանգած են իրենց պապերէն` սելճուքներէն, թաթարներէն եւ մոնկոլներէն:

Երկրաշարժը

Ճիշդ է, որ վերջերս պատահած երկրաշարժը վնաս պատճառած է Արեւմտեան Հայաստանի հայկական կոթողներէն ոմանց: Քանդուած տեսանք Վարագայ վանքին մուտքը, սակայն իսկական երկրաշարժը տեղի ունեցաւ մեր մէջ, երբ մէկ շաբաթով Երկիր այցելեցինք: Այս երկրաշարժը  կը շարունակէ ամբողջութեամբ ցնցել մեր ներաշխարհը` գլխիվայր շրջելով շատ մը ամուր կարծուած սկզբունքներ եւ համոզումներ…

Խորքին մէջ այս երկրաշարժին յետ ցնցումները կ՛արձագանգեն մեր հոգիներուն մէջ եւ մեր կեանքին մէջ ստեղծած են ամէնէն մեծ ցնցումը: Նոյնիսկ կարելի է մտածել ԱՐԵՒՄՏԵԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆ ԱՅՑԵԼԵԼԷ ԱՌԱՋԻ ԵՒ ԱՅՑԵԼՈՒԹԵՆԷՆ ԵՏՔԻ մասին:

Ուրեմն, այսպէս, մէկ շաբաթ մեր հողերուն վրայ շրջեցանք` ոչ որպէս տանուտէր, այլ` որպէս այցելու:

Բնականաբար այդ հողերուն վրայ ապրող այսօրուան բնակիչները երբեք չկրցան հասկնալ, թէ այս «թուրիսթները»` ճամբաներու, կամուրջներու, փլատակ կառոյցներու, գերեզմաններու դիմաց ինչո՞ւ կը նկարուին, երբ այնքան հրաշալի «թուրիսթական»  տեղեր կան այցելելու եւ նկարուելու…

Մեկնում

Տակաւին մութ է:

Երեւանի Կոմիտասի շրջանէն պիտի իջնենք Մատենադարանին մօտ, խմբուելու համար «ՆԱՐԵԿԱՎԱՆ ԹՈՒՐԶ» ընկերութեան  գրասենեակին դիմաց, ուրկէ ուխտաւորները քանի մը խումբերով պիտի մեկնին Արեւմտեան Հայաստան:

Փոթորկած են մեր հոգիները. ի վերջոյ կ՛երթայինք մեր ԵՐԿԻՐԸ տեսնելու:

Դժուար չեղաւ ինքնաշարժ մը ճարելը: Միացանք խմբուած ուխտաւորներուն` սպասելով, թէ ինչպէ՞ս պիտի բաժնուէինք խումբերու եւ տեղ գտնէինք 15 հոգինոց փոքր,  բայց հանգստաւէտ փոխադրակառքերուն մէջ:

Երեւանի թրքագիտութեան ամպիոնի դասախօս Աշոտն է, որ կը կարդայ անուանացանկերը իւրաքանչիւր խումբի: Ինքն ալ պիտի ընկերանայ մէկ խումբին` որպէս առաջնորդ:

Հայկական Խճանկար

Կարդացուեցան մեր խումբին անունները` բոլորս իրարու անծանօթ հայորդիներ:

Մեր խումբը 14 հոգի է: Մեզի հետ կան նաեւ վարորդը եւ առաջնորդը:

Ծանօթացնեմ:

Պոսթընէն Մարի եւ Լուիզա քոյրերն են` գործունեայ անդամներ ՀՕՄ-ի եւ Մարաշի հայրենակցական միութեան: Անոնք զաւակներն են 1921-ի Մարաշի ջարդերէն հրաշքով փրկուած  որբերու:

Ֆլորիտայէն Տիգրանն է իր կնոջ` Իլէյնին հետ, որ հայացած ամերիկուհի է: Տիգրանը Մարիին եւ Լուիզային եղբայրն է, միասին եկած են Երկիր երթալու համար: Անոնք նախկին լիբանանահայեր են` Պուրճ Համուտէն:

Լոս Անճելըսէն հայրենիք վերադարձած է Կարոն` արդէն եօթը տարիներէ ի վեր: Արմատները Կարսէն եւ Մուշէն են:

Տիկին Սիլվան եւ իր աղջիկը`  բժշկուհի Յասմիկը, Փեթերսպուրկէն են, արմատներով` Մուշէն եւ Արտահանէն:

Գայեանէն Արմաւիրէն է, իր պապերը` Վանէն եւ Ալաշկերտէն:

Վահանը Երեւանէն է,  արմատները` Կարսէն եւ Լոռիէն:

Մոսկուայէն  իրաւաբան Դաւիթն է,  որուն արմատները կ՛երթան Ղարաբաղ եւ Ջաւախք:

Բժշկուհի տիկին Անահիտը Երեւանէն է,  արմատները` Խնուսէն եւ Մոկսէն: Ծնողները Գիւմրիի որբանոցին մէջ ծանօթացած են իրարու:

Սոնիան բանաստեղծ եւ խոհագէտ է: Երեւան տեղափոխուած է Այնճարէն: Արմատները Մուսա Լերան Եողունօլուք գիւղէն եւ Հռոմկլայէն են:

Ես եւ Ցօղիկը Այնճարէն եկած ենք: Ցօղիկը արմատներով Մուսա Լերան

Եողունօլուք գիւղէն է, ես խտըրպեկցի, աւելի ճիշդը` վերի ազրցի:

Մեր առաջնորդ Մհերը թրքագէտ է, արմատները` Խոյէն:

Վարորդ Լեւոնը Աբովեան քաղաքէն է, արմատներով` մշեցի:

Ահաւասիկ` մեր ուխտաւորներու խումբը, որ ճամբայ ելաւ ԵՐԿԻՐը տեսնելու մէկ շաբթուան ընթացքին:

Իւրայատուկ հայկական խճանկար  մըն է մեր խումբը:

Տարբեր երկիրներէ եւ տարբեր արմատներ ունեցող հայեր, մէկ ընտանիք կազմած են հիմա: ԵՐԿՐԻ ԿԱՐՕՏԸ միացուցած է զիրենք, երթալու եւ տեսնելու իրենց երկիրը, իրենց պապերու գիւղերն ու քաղաքները, ուրկէ սեւ թուականի մը   կոտորուած եւ բռնի կերպով վռնտուած էին իրենց պապերը…

Ուրեմն, այսպէս, Երկիր կ՛երթանք իրարու անծանօթ հայերու խումբով մը:

Փորձենք նաեւ ընթերցողները փոխադրել մեզի հետ դէպի Երկիր, դէպի Արեւմտեան Հայաստան:

Խումբը արդէն Երեւանէն ճամբայ ելած է: Մեր առաջին կանգառը անկախ Հայաստանի երկրորդ քաղաք Գիւմրին է:

Երկուքին Քով Զերօ Մը Դրէք

Շատերը կը յիշեն Խորհրդային Միութեան ղեկավար Կորպաչովի այն յայտարարութիւնը, զոր ան կատարած էր Հայաստանի 1988-ի աւերիչ երկրաշարժէն ետք, Լենինական – Գիւմրի այցելութեան ընթացքին` «Երկու տարիէն ամէն բան վերականգնած պիտի ըլլայ …»:

Օրին սրամիտ գիւմրեցիները «երկուքին քով զերօ մը աւելցուցէք» ըսած էին` ըստ արժանւոյն գնահատելով փուլ եկող Խորհրդային Միութեան ղեկավարին խոստումը…

Դժբախտաբար յաւելեալ զերոն նոյնիսկ չէ կրցած ջնջել երկրաշարժին հետքերը: Երկրաշարժէն անցած են 24 տարիներ, բայց տակաւին անոր հետքերը կը գոյատեւեն:

Մաշած է քաղաքը ժամանակի ընթացքին`  փոխանակ զարգանալու եւ յառաջդիմելու: Ճամբաները մեծ մասամբ քանդուած են,  բնակչութեան թիւը զգալի անկում կրած է: Վաղեմի իր փայլքը կորսնցուցած է անկախ Հայաստանի երկրորդ քաղաքը:

Յայտնապէս միայն Երեւանն է, որ կը զարգանայ եւ կը փայլի, որուն համար հպարտ է իւրաքանչիւր հայ, ո՛ւր որ ալ գտնուի: Սակայն եթէ Գիւմրիէն հայրենակիցներ Երեւան այցելեն,  դժուար թէ վերադառնան…

ՀայաստանՏափաստանը

Խումբը շարժեցաւ դէպի հիւսիս, Աշոցքի շրջան,   Ջաւախքին սահմանակից:

Վրաստանի վրայով պիտի անցնէինք Արեւմտեան Հայաստան:

Կ՛ընթանանք լեռնային դաշտագետիններէ: Օդը աւելի կը ցրտէ եւ կը դառնայ չոր: Դաշտերը դեղին կը դառնան եւ շրջանը` ամայի:

Երբ կը հասնինք Աշոցքի դաշտերը,  պահ մը կը փոխադրուիմ Կոստան Զարեանի «Նաւը լերան վրայ» վէպին մէջ: Երբ կարդացած էի այս վէպը,  չէի կրցած երեւակայել Զարեանին նկարագրած Հայաստանը, բան մը, որ հիմա աչքով կը տեսնէի: ՀԱՅԱՍՏԱՆ-ՏԱՓԱՍՏԱՆԸ  այնքան հարազատ եւ հրաշալի նկարագրած էր Զարեանը, որ կարծես նկարած ըլլար Աշոցքի դաշտերը:

Եւ երեւակայել, որ այդ չոր,  դեղին եւ ամայի ճամբաներուն վրայ յանկարծ կը հանդիպիս առանձին աղջկան մը, որ քալելով, Զոյգաղբիւր գիւղի  դպրոց կ՛երթայ դասաւանդելու: Ուսուցչուհի Աննան է: Քանի մը քիլոմեթր ճամբան միասին կ՛անցնինք փոխադրակառքով` մինչեւ Զոյգաղբիւր գիւղ:

Աննան փոխադրակառքէն կ՛իջնէ դպրոցին դիմաց.

– Շնորհակալ եմ, հրամմեցէք, ժողովո՛ւրդ, ձեզ մեր հրաշալի պանիրով հիւրասիրենք:

Յաջողութիւն կը մաղթենք Աննային:

Ամէն մարդ լուռ է, բայց նաեւ հպարտ` ի տես այս  հայ ուսուցչուհիին, որ քալելով գիւղէ գիւղ կ՛երթայ դասաւանդելու, փոքր վարձատրութեամբ,  առանց դժգոհութեան, անվախօրէն, սրտով եւ հաւատքով: Ամէն մարդ գիտէ, որ մեր ժողովուրդը կրցած է գոյատեւել  դարերու ընթացքին Աննայի նման դաստիարակներու շնորհիւ…

ՀայաստանՎրաստան
Սահմանակէտ

Հիմա արդէն կը գտնուինք Բաւրայի սահմանակէտին վրայ: Շատ փոքր է սահմանակէտը: Սահմանապահ հայ զինուորները շատ հարազատ եւ քաղաքավար կերպով կը դիմաւորեն մեզ: Ուրախ ենք, որ հայերէնով կը հաղորդակցինք սահմանապահ զինուորներու հետ, բան մը, որ անսովոր է սփիւռքահայերուս  համար:

Վրաստանի սահմանակէտը աւելի ընդարձակ է: Նոր եւ հսկայ կառոյց մը  շինութեան ընթացքի մէջ է:

Զինուորը հայերէնով կը բարեւէ, որ զարմանալի չէ մեզի համար, որովհետեւ գիտենք, թէ սահմանին միւս կողմը հայրենի Ջաւախքն է,  հայաբնակ եւ հայկական` երկար դարերէ ի վեր:

Յայտնի է սակայն, որ վրացիները կ՛ուզեն ամուր սահման մը հաստատել:

Ջաւախքէն Անցնելով

Կ՛անցնինք Ջաւախքէն, լեռնային, անտառապատ, ոլոր-մոլոր ճամբաներով:

Շուրջ 135 քիլոմեթր ճամբայ ունինք անցնելիք  մինչեւ թրքական սահման: Ասիկա այն սահմաններէն է, որ «պատռել է հարկաւոր…», ինչպէս կ՛ըսէ Քրիստափոր Միքայէլեան: Պահ մը կանգ կ՛առնենք վրացիներու Թամար թագուհիի բերդին դիմաց, որ միջին դարու կառոյց է, Կուր եւ Փարվանա գետերու միացման կէտին վրայ:

Կ՛անցնինք Ախալքալաքի մայր փողոցներով:  Հայատառ արձանագրութիւնները խանութներուն վրայ բոլորին ուշադրութիւնը կը գրաւեն: Հայկական քաղաք է` իր եկեղեցիով,  դպրոցներով եւ շուկայով:

Կը շարունակենք առանց կանգ առնելու,   որովհետեւ ճանապարհը շատ երկար է դէպի Կարս, որ մեր առաջին հանգրուանը պիտի ըլլայ Երկրին մէջ:

Ախալցխայի մէջ կանգ կ՛առնենք ճաշելու համար: Հոս ալ հայերէն խօսեցաւ մատուցող աղջիկը: Բաւական թիւով հայեր կան քաղաքին մէջ, սակայն անոնց թիւը սկսած է նուազիլ  ժամանակի ընթացքին: Ախալցխայի բերդը  կանգուն է եւ կը հսկէ քաղաքին:

Արդէն հասած ենք  թրքական սահման` Վալէ, ուրկէ  մուտք պիտի գործենք Արտահանի շրջան:

Արտահանէն Դէպի Կարս

Կը սուրանք Արտահանի լեռներուն մէջէն: Խումբը աւելի ուշադիր կը հետեւի մեր անցած շրջաններու լեռներուն, որոնք կանաչապատ են եւ գեղեցիկ: Շրջանը գրեթէ անմարդաբնակ է: Կը հանդիպինք միայն զինուորական կեդրոններու եւ ամէն տեղ բարձրացած թրքական դրօշակներու:

Այս շրջանէն անցած է Պաքու-Ճէյհան քարիւղատարը, որուն համար լեռներ ճեղքուած են` անտառներու կուսութիւնը բռնաբարելով:

Կանգ կ՛առնենք 2550 մեթր բարձրութեան վրայ գտնուող լեռնանցքի մը վրայ` սառնորակ աղբիւրէ  մը ջուր խմելու համար: Հրաշալի ջուր էր, սակայն անճաշակ աղբիւր մը` չորս կողմը աղբերով լեցուն:

Ճամբուն վրայ կ՛անցնինք նաեւ Պաքու-Ճէյհան նաւթամուղի մղիչ կայանի մօտէն, որ խիստ հսկողութեան տակ է:

Դէպի Կարս տանող ճանապարհը բաւական երկար է: Շրջանը անմարդաբնակ է: Կը տեսնենք միայն հովիւներու տնակներ եւ անհամար կովեր ու ոչխարներ` ճամբու երկու կողմերուն վրայ: Այս երեւոյթը սովորական պիտի դառնար մեզի համար յառաջիկայ մէկ   շաբթուան ընթացքին, Արեւմտահայաստանի գրեթէ բոլոր շրջաններուն մէջ:

Շատ անգամ այդ անասունները բոլորովին ազատ կը պտտէին առանց հովիւներու…

Պիտի անցնինք շուրջ 155  քիլոմեթր ճանապարհ` մինչեւ Կարս:

Կ՛անցնինք Արփաչայ գետակին վրայէն, ուր ժամանակին պատանի Շիրազը կ՛երթար իր ընկերներով լողալու` գողցուած սոխ եւ հաց ուտելու…

Ճամբու ընթացքին հանդիպեցանք նաեւ հազարաւոր թիւով ագռաւներու երամի մը.   սարսափելիօրէն սեւ, դաժան եւ նեղացուցիչ պատկերի մը ականատես եղանք: Պահ մը մտածեցինք նոյնիսկ, որ այս մէկը գէշ նշան է, բարեբախտաբար այդպէս դուրս չեկաւ:

Մինչեւ Կարս ընդարձակ դաշտեր են, ընդհանրապէս` հացահատիկային ցանքատարածութիւններ: Շրջանը շատ ցուրտ ըլլալով` պտուղի  պարտէզներ չեն մշակուած:

Անսահման դաշտեր են, մինչ մենք կը կարծէինք, թէ մեր երկրի մեծ դաշտերը միայն Արարատեան, Շիրակի եւ Մշոյ դաշտերն էին…

Արդէն կէսօրէ ետք ժամը չորսը անցած է, կը մտնենք Կարս:

20 նոյեմբեր 2012
Այնճար

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (3)
  • Եսայի ջան, շնորհակալություն. վերհիշեցի յուրաքանչյուր մանրամասն և վերապրեցի այդ սրտառուչ պահերը:

  • David 9 years

    Եսայի, մեծ շնորհակալություն։ Միանում եմ Սոնյայի խոսքերին։ Շատ հետաքրքրական է…

  • Tatul 9 years

    «Ա՜խ, էն երկրի հողին մատաղ, պիտի գնանք վաղ թէ ուշ,
    Սիրով լինի, սրով լինի, պիտի գնանք վաղ թէ ուշ,
    Արարատի գլխին դրօշ պիտի դնենք վաղ թէ ուշ,
    Հերթով լինի, երթով լինի, պիտի գնանք վաղ թէ ուշ»:
    ԳԱԳԻԿ ՆԱԶԱՐԵԱՆ

  • Disqus ( )