ԳԻՏԱԿԱՆ. ԸՆԴՀԱՆՐԱԿԱՆ ՋԵՐՄԱՑՄԱՆ ՊԱՏՃԱՌՈՎ ՀԻՒՍԻՍԱՅԻՆ ԲԵՒԵՌԻՆ ՕԴԸ ԿՐՆԱՅ ՇԱՏ ԱՒԵԼԻ ՄԱՔՈՒՐ ԴԱՌՆԱԼ

Սեպտեմբերի կէսերուն ամերիկացի խումբ մը կլիմայագէտներու կողմէ կատարուած ուսումնասիրութիւններէն մէկը ցոյց տուած է, թէ ընդհանրական ջերմացումը իր յառաջացուցած անպատեհութիւններուն առընթեր, ունի նաեւ որոշ առաւելութիւններ, մասնաւորաբար` Հիւսիսային բեւեռին մէջ յառաջացած կլիմայական փոփոխութիւններուն մէջ: Մասնագէտները գտած են, թէ Հիւսիսային բեւեռին օդին որակը կրնայ բարելաւուիլ ընդհանրական ջերմացման պատճառով յառաջացած անձրեւներէն:

Ընդհանրական ջերմացման հետ առնչուած ուսումնասիրութիւններէն ձեռք ձգուած տուեալները ցոյց տուած են, թէ Հիւսիսային բեւեռին ջերմաստիճանները սկսած են շատ աւելի  արագօրէն բարձրանալ, քան` երկրագունդին մնացեալ մասերուն ջերմաստիճանները:

Մասնագէտները բացատրած են, թէ օդը ապականող նիւթերը ընդհանրապէս կը ճամբորդեն հարաւի մէջ ճարտարարուեստականօրէն զարգացած շրջաններէն դէպի Հիւսիսային բեւեռ եւ, այդպիսով, յաւելեալ կը բարձրացնեն բեւեռային կլիմային ջերմաստիճանները:

Նորագոյն ուսումնասիրութիւնը գլխաւորող ամերիկացի կլիմայագէտ Թիմոթի Կարեթ ըսած է, թէ կը նախատեսուի, որ ընդհանրական ջերմացման պատճառով հետզհետէ բարձրանան անձրեւին ընդհանրական տարողութիւնները: Մասնագէտ Կարեթ բացատրած է, թէ տեղատարափ անձրեւը մթնոլորտին ապականումը նուազեցնող ամէնէն ազդեցիկ միջոցն է` նկատի ունենալով, որ անձրեւին կաթիլները իրենց հետ կը վերցնեն օդը ապականող մասնիկներուն մեծամասնութիւնը: Հետեւաբար տարբեր շրջաններու ապականած մթնոլորտը կրնայ ամբողջութեամբ մաքրուիլ անձրեւներուն միջոցով` նոյնիսկ նախքան օդը ապականող նիւթերուն Հիւսիսային բեւեռ հասնիլը:

ԾԾՄԲԱՏԻ ՈՒ ՄՈՒՐԻ ՆՈՒԱԶԱԾ ՏԱՐՈՂՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

Նորագոյն ուսումնասիրութեան մէջ մասնագէտները մանրամասնօրէն քննարկած են վերջին տասնամեակին Ալասքայի ու Քանատայի բնակելի շրջաններուն օդին պարունակած մասնիկներուն առնչուած արձանագրութիւնները` ապացուցելու համար, որ անձրեւը կրնայ մաքրել օդը ապականող մասնիկները` նախքան այս վերջիններուն Հիւսիսային բեւեռ հասնիլը: Այսուհանդերձ, անոնք իրարու հետ բաղդատած են տարեկան նշեալ շրջաններուն օդին պարունակած միաթթուիտ բնածուխին (քարպոն մոնոքսայտ) եւ ծծմբատներուն (սալֆէյթ) ու մուրին տարողութիւնները:

Մասնագէտները գտած են, թէ միաթթուիտ բնածուխին տարողութիւնները գրեթէ նոյնը մնացած են` նկատի ունենալով, որ անձրեւը չէ կրցած միաթթուիտ բնածուխը վերցնել օդին մէջէն: Միւս կողմէ, սակայն, օդին մէջ եղող ծծմբատներուն ու մուրին տարողութիւնները տարուէ տարի նախատեսուածէն ա՛լ աւելի նուազած են, ինչ որ հետեւցնել տուած է, թէ անձրեւը կրցած է նշեալ նիւթերը վերցնել օդին մէջէն եւ վերոնշեալ շրջաններէն դէպի Հիւսիսային բեւեռ հասնող օդը հետզհետէ աւելի մաքուր եղած է:

Մասնագէտները յայտնած են, թէ նման երեւոյթ մը կրնայ որոշ չափով հակազդել Հիւսիսային բեւեռին ջերմացման` նկատի ունենալով, որ օդը ապականող նշեալ նիւթերը (գլխաւորաբար` մուրը) կը բարձրացնեն ջերմանոցային ազդեցութեան տարողութիւնը, որ ընդհանրական ջերմացման գլխաւոր ազդակը կը նկատուի:

ՄՈՒԹ ԳՈՅՆԻ ՍԱՌՈՅՑՆԵՐԸ`
ՇԱՏ ԱՒԵԼԻ ԱՐԱԳՕՐԷՆ ՀԱԼՈՂ

Մասնագէտները բացատրած են, թէ երբ ծծմբատները կը հասնին Հիւսիսային բեւեռ, ապա անոնք այնպիսի՛ փոփոխութեան կ՛ենթարկեն ամպերը, որ այս վերջինները բեւեռին մակերեսը կը ծածկեն վերմակի մը նման, որ չ՛արտօներ ջերմանոցային կազերուն տարածուիլը եւ, այդպիսով, կ՛արագացնէ բեւեռին ջերմացումը:

Մասնագէտները նշած են նաեւ, թէ մուրը Հիւսիսային բեւեռին սպիտակ սառոյցները կը վերածէ մութ գոյնի, ինչ որ կը մղէ, որպէսզի սառոյցները շատ աւելի մեծ տարողութեամբ ներծծեն արեւուն ճառագայթները եւ, այդպիսով, աւելի արագօրէն հալին:

Հետեւաբար, որքան Հիւսիսային բեւեռին մօտակայ շրջաններուն օդը մաքրուած ըլլայ զինք ապականող մասնիկներէն, այնքան կը դանդաղի Հիւսիսային բեւեռին մէջ յառաջացած կլիմայական փոփոխութիւններուն ընթացքը եւ կարելի կ՛ըլլայ շատ աւելի հակակշիռի տակ պահել հետզհետէ բարձրացող ջերմաստիճաններուն տարողութիւնը:

Թէեւ մասնագէտները վերոնշեալ երեւոյթները վարկածական նկատած են, միւս կողմէ, սակայն, անոնք հիմնաւորուած վարկած կոչած են զանոնք` նկատի ունենալով, որ անոնք հիմնուած են ուսումնասիրութիւններէ ձեռք ձգուած տուեալներու վրայ:

ԱՆՁՐԵՒԸ` Ո՛Չ ԱՅՆՔԱՆ ԱԼ ԳԼԽԱՒՈՐ
ԴԵՐԱԿԱՏԱՐՈՒԹԻՒՆ ՈՒՆԵՑՈՂ ԱԶԴԱԿ

Թէեւ կարգ մը մասնագէտներ հետաքրքրական գտած են վերոնշեալ ուսումնասիրութենէն ձեռք ձգուած տուեալները, սակայն ոմանք որոշ վերապահութիւն յայտնած են կարգ մը մանրամասնութիւններու կապակցաբար:

Այսպէս, օրինակ, միջավայրի մասնագէտ Ճոզեֆ Մըքքոնել կարեւոր նկատած է կատարուած յայտնաբերումները` նկատի ունենալով, որ մասնագէտներ տարիներ շարունակ փորձած են յստակացնել, թէ ինչպէ՛ս մթնոլորտը ապականող նիւթերուն օդին մէջէն տարբեր միջոցներով վերցուիլը ատեն մը ետք ազդած է ընդհանրական ջերմացման նուազեցման վրայ:

Այլ մասնագէտ մը` Ռիչըրտ Էլէյ հաւանական գտած է, թէ մուրը համեմատաբար նուազ ազդեցութիւն ունեցող ազդակ մըն է Հիւսիսային բեւեռին ջերմացման գործընթացին վրայ, եւ թէ` ընդհանրական ջերմացումը կրնայ ուշագրաւ կերպով մաքուր օդ յառաջացնել Հիւսիսային բեւեռին մէջ միայն ա՛յն ատեն, երբ մեծ քանակութեամբ եւ յաճախակիօրէն անձրեւ տեղայ անոր մօտակայ շրջաններուն մէջ:

 

ՏԱՐՕՐԻՆԱԿ ԿԵՐՏՈՒԱԾՔՈՎ ԲՆԱԾՈՒԽԻ
ՏԵՍԱԿ ՄԸ ԿՐՆԱՅ ՓՈԽԱԿԵՐՊՈՒԵԼՈՎ`
ԱԴԱՄԱՆԴԻ ՎԵՐԱԾՈՒԻԼ…

Հոկտեմբերի սկիզբը Միացեալ Նահանգներու մէջ խումբ մը մասնագէտներ յայտնաբերած են տարօրինակ կերտուածքով բնածուխ մը` օժտուած այնպիսի՛ յատկութեամբ, որ կարելի դարձուցած է զինք ունենալու ադամանդի նման կարծր կերտուածք մը, ինչպէս նաեւ որոշ փոփոխութիւն կրելով` վերածուելու կակուղ ու դիւրաւ ճզմուող կերտուածք ունեցող բնածուխի:

Նշեալ բնածուխը իր կերտուածքին մէջ փոփոխութիւն կրած է բարձր տարողութեամբ ճնշումի ազդեցութեան տակ:

Ծանօթ է արդէն, որ բնական ադամանդը այլափոխուած կերտուածք ունեցող բնածուխի մէկ տեսակն է, որ անփոփոխ կերպով կարծր է եւ կը գտնուի երկրագունդին խորերը: Այլ տեսակի այլափոխուած բնածուխներէն են` ուրուաքարը (կրեֆայթ), որ համեմատաբար կակուղ է, ինչպէս նաեւ` կաւը:

Ինչ կը վերաբերի մասնագէտներուն յայտնաբերած բնածուխին, ապա անիկա բաղկացած է ապակենման նիւթէ մը: Կարգ մը գործարաններ բնածուխի նշեալ տեսակը արդէն իսկ կը պատրաստեն երեսուն տարիէ ի վեր եւ զայն կ՛օգտագործեն քիմիագիտութեան ու ելեկտրոնագիտութեան մէջ գործածուող կարգ մը նիւթերու պատրաստութեան համար: Սակայն, ցարդ ո՛չ ոք ուսումնասիրած է, թէ ի՛նչ կրնայ պատահիլ բնածուխի նշեալ տեսակին, երբ բարձր տարողութեամբ ճնշում բանեցուի անոր վրայ:

Այսուհանդերձ, մասնագէտները տարրալուծարանին մէջ ստեղծուած բարձր ճնշումի ազդեցութեան տակ փորձած են փոխակերպել բնածուխի նշեալ տեսակը:

ԱԴԱՄԱՆԴ` ԺԱՄԱՆԱԿԱՒՈՐԱՊԷՍ

Նշեալ ուսումնասիրութեան մէջ մասնագէտները կեդրոնացած են տարբեր կերտուածք ունեցող բնածուխներու բաղկացուցիչ հիւլէներուն ունեցած շարուածքին ու անոնց միջեւ եղած կապերուն տեսակին վրայ:

Այսպէս, օրինակ, ադամանդին ունեցած կարծրութեան գաղտնիքը կը կայանայ անոր բնածուխի հիւլէներուն միջեւ եղող եռատարած կապերուն մէջ, որոնք կը յառաջացնեն տոկուն, բրգաձեւ ու կրկնուող բիւրեղաձեւ կերտուածք մը:

Միւս կողմէ, սակայն, ուրուաքարը կակուղ ու սահուն է, քանի որ անոր բնածուխի հիւլէներուն միջեւ եղող կապերը «տափակ» են եւ այդ պատճառով ալ կը յառաջացնեն իրարու վրայ կուտակուած հիւլէներու թերթիկներ, որոնք կը կազմեն կակուղ կերտուածք մը:

Ինչ կը վերաբերի ապակենման նիւթով մը պատրաստուած բնածուխի տեսակին, ապա անոր հիւլէներուն միջեւ եղած կապերը եւս գրեթէ ամբողջութեամբ տափակ են: Սակայն, երբ մասնագէտները բնածուխի նշեալ տեսակին վրայ բարձր տարողութեամբ ճնշում բանեցուցած են, ապա անոր հիւլէներուն տափակ կապերը ձեւափոխուելով` վերածուած են ադամանդի հիւլէներուն միջեւ եղող կապերուն նմանող եռատարած կապերուն եւ, այդպիսով, կազմուած է այնպիսի՛ բնածուխ մը, որ ունեցած է բիւրեղաձեւ ադամանդին կարծրութիւնը:

Իսկ երբ բանեցուած ճնշումին տարողութիւնը հետզհետէ նուազած է, ապա հետաքրքրականօրէն անհետացած են բնածուխի հիւլէներուն եռատարած կապերը եւ վերստին յայտնուած են տափակ կապերը եւ, այդպիսով, ադամանդի ձեւ ստացած բնածուխը անգամ մը եւս վերագտած է իր ապակենման կերտուածքը:

ՆՈՐ ՏԵՍԱԿԻ ՓԱՄՓՇՏԱՊԻՐԿ
ԲԱՃԿՈՆԱԿՆԵՐՈՒ ՊԱՏՐԱՍՏՈՒԹԻ՞ՒՆ

Վերոնշեալ փորձարկումները կատարող մասնագէտներէն` Հօ Քուանկ Մաօ ըսած է, թէ տակաւին շատ կանուխ է այդ փոխակերպելի բնածուխը առեւտրական նպատակներու ծառայեցնելու աշխատանքներուն նախաձեռնելու համար` նկատի ունենալով, որ ցարդ կատարուած փորձարկումները տեղի ունեցած են տարրալուծարանին մէջ միայն, ուր բնածուխին վրայ բանեցուած ճնշումին տարողութիւնները հակակշիռի տակ պահուած են:

Միւս կողմէ, սակայն, մասնագէտ Մաօ հետամուտ է ուսումնասիրելու, թէ ինչպէ՛ս կրնայ փոփոխութեան ենթարկուիլ բնածուխի այդ տեսակին կարծրութիւնը` արագօրէն բանեցուած ճնշումի ազդեցութեան տակ, ինչպէս որ կը ստեղծուի արագօրէն սուրացող փամփուշտի բախումէն: Ան նշած է, թէ նման ուսումնասիրութիւն մը կրնայ նպաստել նոր տեսակի փամփշտապիրկ բաճկոնակներու պատրաստութեան:

 

ԹԷ ԻՆՉՊԷ՛Ս ԿՐՆԱՆ ՀՍԿԱՅ ԱՐՋԱԿԱՏՈՒՆԵՐԸ
ՈՂՋ ՄՆԱԼ` ԳՐԵԹԷ ՄԻԱՅՆ ՀՆԴԿԵՂԷԳՆԵՐՈՎ ՍՆԱՆԵԼՈՎ

Հոկտեմբերի կէսերուն չինացի խումբ մը մասնագէտներ փորձած են գտնել, թէ ինչպէ՛ս կրնան հսկայ արջակատուները ապրիլ իննսունինը առ հարիւր համեմատութեամբ հնդկեղէգէ բաղկացած սննդականոնով մը, երբ ունին մսակերներու աղիքներ:

Նախապէս մասնագէտներ բացատրած են, թէ բուսակեր անասունները ունին համեմատաբար աւելի երկար աղիքներ, որոնք կը նպաստեն բոյսերուն պարունակած բնաթելերուն մարսողութեան, սակայն այս տուեալը գոյութիւն չունի արջակատուներուն մօտ:

2009-ին արջակատուներուն ծինային կերտուածքներուն վրայ կատարուած ուսումնասիրութիւն մը ցոյց տուած է, թէ անոնց մօտ կը բացակային ա՛յն ծիները, որոնք կը նպաստեն բոյսերուն խորշանիւթ կոչուած բնաթելերը կտրտող բնախմորներուն կազմութեան:

Վերոնշեալ զոյգ տուեալները մղած են, որպէսզի մասնագէտները ենթադրեն, թէ արջակատուներուն աղիքները կրնան պարունակել խորշանիւթով սնանող մանրէներ, որոնք որոշ դերակատարութիւն ունին անոնց մարսողական համակարգին մէջ: Սակայն, օրին արջակատուներուն աղիքներուն մէջ նման մանրէներ գտնելու փորձերը ապարդիւն դուրս եկած են:

ԱՐՋԱԿԱՏՈՒՆԵՐԸ ՄԻՍ Կ՛ՈՒՏԵՆ,
ՍԱԿԱՅՆ ՉԵՆ ՈՐՍԱՐ

Նորագոյն ուսումնասիրութեան մէջ մասնագէտները նկատի ունեցած են մօտաւորապէս տասնհինգ արջակատուներ եւ անոնց վրայ կատարուած համեմատաբար աւելի սերտուած փորձարկումները ցոյց տուած են, թէ անոնց աղիքները կը պարունակեն բուսակերներուն աղիքներուն մէջ գոյութիւն ունեցող մանրէներուն նմանող տասներեք տեսակի մանրէներ, որոնք կարողութիւնը ունին կտրտելու հնդկեղէգներուն պարունակած խորշանիւթը: Նշեալ մանրէներէն եօթն յատուկ են միայն արջակատուներուն` նկատի ունենալով, որ ցարդ անոնք յայտնուած են միայն արջակատուներուն աղիքներուն մէջ:

Մասնագէտները յայտնած են, թէ արջակատուները կը մարսեն օրական իրենց կերած հնդկեղէգին տասնեօթը առ հարիւր համեմատութիւնը միայն: Նշեալ երեւոյթը որոշ չափով կը բացատրէ, թէ ինչո՛ւ արջակատուները եղափոխուելով` ունեցած են աւելի դանդաղ ու ուժանիւթ պահպանող ապրելակերպ մը:

Մասնագէտները բացատրած են, թէ նախապէս արջակատուները մսակեր եղած են, սական, երբ մարդոց թիւը հետզհետէ աճած է, ապա անոնք մարդոցմէ հեռանալով` համեմատաբար բարձր վայրերու մէջ ապրած են եւ իրենք զիրենք վարժեցուցած են հնդկեղէգի սննդականոնին, որպէսզի որսի համար մրցակցութեան մէջ չմտնեն այլ մսակեր անասուններու հետ:

Մասնագէտները նշած են, թէ երբ միս հրամցուի արջակատուներուն, անոնք կ՛ուտեն զայն, սակայն իրենք անասուն չեն որսար` միս ուտելու համար:

 

Պատրաստեց՝ ՍԻՐՈՒՆ ՅՈՎՍԷՓԵԱՆ

Օգտագործուած աղբիւր՝
«ՆԵՇԸՆԸԼ ՃԻՈԿՐԱՖԻՔ»

 

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES