Պատառիկներ` Տիգրանակերտցի Թերզեան Ընտանիքի Պատմութենէն Ու Հպարտութենէն

ՆՈՐԱ ԲԱՐՍԵՂԵԱՆ

Նստած` ձախէն աջ` Յովհաննէս, Կիրակոս, Յարութիւն. կանգնած` ձախէն աջ` Եզնիկ, Ողիտա եւ Վահան (իրենց հօրեղբօրորդին):

«Հիմա պիտի պատմեմ մեր դժուարութիւնները. մեր քաղաքի բոլոր շուկաները գիշերուան ժամը 8:00-ին սկսան վառիլ, 6 ժամու մէջ 1000 խանութ վառեցաւ, մեր ապրանքներէն մաս մը կորսուեցաւ, միւսները բերինք. հիմա տունը կը նստինք, գործ չկայ. կը սպասենք, որ Տէրը այցելութիւն ընէ ամբողջ ժողովուրդին: Պատերազմական պատրաստութիւններ ամիսէ մը սկսած են, չենք գիտեր` ի՛նչ պիտի ըլլայ…»:

17 սեպտեմբեր 1914-ին այսպէս կը գրէր Կիրակոս Թերզեան` Կիպրոս գտնուող իր որդիներէն Եզնիկ Թերզեանին, նկարագրելով Տիգրանակերտի մէջ տիրող կացութիւնը: Հինգ զաւակներու հայր Կիրակոս եղած է  Ս. Կիրակոս եկեղեցւոյ հիմնադիրներէն, անոր շինութեան համար մեծ գումարներ տրամադրած է. Տիգրանակերտի մէջ ան ունեցած է ձեռագործի աշխատանոց, նշանաւոր եղած է թէ՛ հայկական եւ թէ՛ թրքական շրջանակներու մէջ. լաւ բարեկամութիւններ մշակած է թուրքերուն հետ, որոնց նկատմամբ վստահութիւն ունեցած էր նախքան դէպքերը: Բայց եւ այնպէս, ան սուր հոտառութիւն ունենալով` կրցած է զգալ ու կռահել, որ թուրքերը բան մը կը ծրագրեն եւ դիւային արարք մը գործելու ընթացքի մէջ են: Այս մէկուն վկայութիւնն է 1914-ին անոր գրած նամակին վերոյիշեալ հատուածը, ինչպէս նաեւ` այլ նամակներ, որոնց մէջ միշտ ու միշտ կը հաստատէ, որ իրենց ճակատագիրը Աստուծոյ ձգուած է, եւ հայութեան վիճակը մնայուն վատթարացման մէջ է… Ան անմասն չի մնար հայոց ազատագրական պայքարներէն, այլ թուզի սակառներով մեծաքանակ զէնքի փոխադրութեան կը լծուի ու Արեւմտահայաստանի տարբեր ճակատներու մէջ կռուող ֆետայիներուն «թուզածածկ» զէնք ու զինամթերք կը մատակարարէ:

Կիրակոսին որդիները` Եզնիկ, Յարութիւն եւ Յովհաննէս, իւրաքանչիւրը ունեցած է իր ճակատագիրը եւ կերտած է ընտանիքին հպարտութիւն ներշնչող իր կեանքը: Բարձր ուսման կարեւորութեան հաւատացող Կիրակոս իր որդիները Լիբանան կը ղրկէ բարձրագոյն կրթութիւն ստանալու, ապա իրենց ձեռք բերած գիտութեամբ ազգին ծառայելու համար:

Յովհաննէս Թերզեան

Ընտանիքի անդրանիկ որդին` Յովհաննէս, որ  փոքր տարիքէն բոլորին ուշադրութիւնը կը գրաւէր իր ազգասիրութեամբ, կազմակերպուածութեամբ եւ կարգապահութեամբ, 1898-ին արդէն Լիբանան է` Պէյրութի ամերիկեան համալսարանի ուսանող. եօթը ուսումնական տարիներ անցընելէ ետք ան կը դառնայ բժիշկ` 1910-ին: Յատկանշական է, որ ան համալսարանին մէջ ո՛չ միայն փայլուն արդիւնքներ ձեռք բերած ուսանողի համբաւ վայելած է, այլ գլխաւոր հիմնադիրը եղած է Պէյրութի ամերիկեան համալսարանի Հայ ուսանողական միութեան` նպատակ ունենալով հայ տղաքն ու աղջիկները համախմբել եւ ներկայութիւն դարձնել համալսարանական կեանքին մէջ:

Բայց եւ այնպէս, ան Լիբանան չէր եկած հոս մնալու նպատակով, որովհետեւ հայրենիքը եւ անոր ծառայութեան լծուելու կանչը մնայուն կերպով կը հնչէին մտքին ու հոգիին մէջ: Հազիւ համալսարանը աւարտած` անյապաղ կը վերադառնայ իր ծննդավայրը` Տիգրանակերտ, եւ հոն կը լծուի եռանդուն ու բեղմնաւոր աշխատանքի` իբրեւ հմուտ բժիշկ եւ ազգային-հասարակական գործիչ: Կը լծուի նաեւ սերունդներու դաստիարակութեան աշխատանքին եւ կը հիմնէ յառաջդիմական դպրոց մը: 1914-ի օգոստոսին, երբ զօրաշարժ կը յայտարարուի, ինք եւս կը միանայ թրքական բանակին ու իբրեւ հազարապետ` Էրզրումի ճակատ կը ղրկուի: 1915-ի յունիսին, իրենց բանակը Էրզրումէն Երզնկայ նահանջած ատեն, տոքթ. Լութֆի Հալէպեանի հետ կը փորձեն ճամբան փոխել եւ Կովկասի սահմանը անցնիլ: Ճամբուն վրայ, մինչ անոնք կը փորձեն հիւանդանոցի մը մէջ մնայուն կերպով մահացող մանուկներուն հիւանդութեան պատճառը գիտնալ եւ դարման գտնել, կը հետապնդուին թրքական զինուորական խումբի մը կողմէ: Երբ թուրք զինուորներն ու հայ բժիշկները դէմ դիմաց կը կանգնին, թուրք հազարապետը կը պահանջէ, որ յանձնուին: Անոնց մերժումին հետ զանոնք սպաննելու որոշումը շատ արագ կը հնչէ ու նոյն արագութեամբ կը գործադրուի:

Իր կեանքի տարբեր հանգրուաններուն Յովհաննէս Թերզեան հանդիպումներ ունեցած է յեղափոխական տարբեր անձնաւորութիւններու հետ, սակայն յատկանշական է անոր հանդիպումը Սիմոն Զաւարեանի հետ: Կուսակցական լայնածաւալ գործունէութիւն տարած է, եղած է խստապահանջ զինուորական, տիրական ներկայութեամբ եւ վճռական նկարագիրով յարգանք ու կարգապահութիւն պարտադրած է հոն, ուր գտնուած է` իր ընտանեկան յարկէն սկսեալ մինչեւ մարտական ճակատներ եւ բժշկական ասպարէզ: Անոր մատներուն իրարու կպած ըլլալուն համար անոր տրուած է Չութ պարմախ ծածկանունը: Ընտանիքին պարծանքի առարկան էր ան եւ օրինակելի իր եղբայրներուն եւ քոյրերուն` Վարդուհիին եւ Ողիտային:

Կիրակոս Թերզեանի երկրորդ որդին` Յարութիւն, 1902-ին Պէյրութ գալով` Պէյրութի ամերիկեան համալսարանին մէջ կը մասնագիտանայ ուսողութեան եւ բնագիտութեան ճիւղին մէջ` ստանալով մագիստրոսի աստիճան: 1910-ին կը մեկնի Հիւսիսային Ամերիկա` Սիրաքիւզի համալսարան, ուր կը հետեւի մեքենական ճարտարագիտութեան-երկրաչափութեան ճիւղին: Երկար տարիներ կ՛աշխատի Ֆիլատելֆիոյ «Եունայթըտ կեզ իմփրուվմընթ» ընկերութեան մէջ` իբրեւ գլխաւոր երկրաչափ: Աշխատանքի բերումով կը մեկնի նաեւ Չինաստան: Գիտական տարբեր տեսակի աշխատութիւններու եւ հնարքներու հեղինակ կը դառնայ:

Ընտանիքին կրտսեր որդին` Եզնիկ, կրկին Լիբանան կու գայ ուսանելու նպատակով, կը հետեւի առեւտրական գիտութիւններու ճիւղին: Ուսանող երիտասարդը բնականաբար դէմ յանդիման կը գտնուի տնտեսական ծանր օրերու. ան տարբեր առիթներով իր զաւակներուն պատմած է, թէ Այն Զհալթայի մէջ հաստատուած Վատիկանի ներկայացուցիչին հայ խոհարարը` Ներսէս Յովնանեան, գաղտնօրէն ուտելիք կը հայթայթէր հայ տղոց, որոնք գրեթէ ամէն շաբաթավերջին «այցելութեան» կ՛երթային իրենց հոգատար բարեկամին:

Աւելի ուշ Եզնիկ Լիբանանէն կը տեղափոխուի Կիպրոս` հօրաքրոջ մօտ. հոն ան կ՛ամուսնանայ խորթ հօրաքրոջ աղջիկներէն մէկուն հետ: Կը դառնայ ուսուցիչ` անգլերէն լեզուի ու մարմնակրթութեան: Ապա կը մեկնի Անգլիա, աւելի ուշ` Սուտան. կը ստանձնէ անգլիական կառավարութեան գլխաւոր հաշուապահի պաշտօնը: Բ. Աշխարհամարտին Եզնիկ Թերզեանն է, որ անգլիական բանակի զինուորներու ամսականները կը վճարէ: Իբրեւ հայ` ան իր ազգին համար հպարտութիւն կը ներշնչէ օտար երկիրներու մէջ եւ օտար պետական կառոյցներու յարկին տակ իր վարած պաշտօններով ու վայելած յարգանքով:

«Թագաւորի շքանշան»-ը՝ տրուած Ե. Թերզեանի

Ի զուր չէ, որ 1953-ին Անգլիոյ Էլիզապէթ Բ. թագուհիին կողմէ հրապարակուած հրամանագիրով ան կ՛արժանանայ «Թագաւորի շքանշան»-ին` 1939-45 թուականներուն իր ծաւալած անկեղծ, հաւատարիմ, ժրաջան եւ ճշգրիտ գործունէութեան համար:

Աւելի ուշ Եզնիկ իր ընտանիքին հետ կը վերադառնայ ու վերջնական կերպով կը հաստատուի Լիբանան, ուր ազգային, կուսակցական եւ հասարակական կեանքին մէջ իր դրոշմը կը դնէ` մեծ ներդրում ու դերակատարութիւն ունենալով: 1950-ական թուականներու աւարտին ան Դաշնակցութեան Լիբանանի կառոյցի պատասխանատու դիրքերուն վրայ էր: Իբրեւ վկայութիւն` կողքի սիւնակներով կը հրատարակենք Եզնիկի մահուան առիթով անոր մօտիկներէն Եդուարդ Տարօնեանի ստորագրութիւնը կրող յուշագրութիւն-մահագրութիւնը:

1959-ին Ամերիկեան հիւանդանոցին մէջ Եզնիկ Թերզեան կը փակէ իր աչքերը` խոր սուգի մատնելով իր ընտանեկան պարագաները, կուսակցական ընկերներն ու բարեկամները:  1894-ին Տիգրանակերտի հարազատ հողին վրայ ծնած Եզնիկ Թերզեանին մարմինը 17 սեպտեմբերին կը յանձնուի Լիբանան տարագրութիւն խորհրդանշող հողին: Այս առիթով դամբանականներ կ՛արտասանեն` Կարօ Գէորգեան, Ատուր Գապագեան եւ տոքթ. Եղիկ Գոնեալեան, անոնք վեր կ՛առնեն Թերզեանին արժանիքները` իբրեւ մարդու, կուսակցականի, հանրային անշահախնդիր եւ նուիրեալ գործիչի:

Ուսումնական տենչով Տիգրանակերտէն Լիբանան, ապա տարբեր երկիրներ ուղղուած երեք տղոց ընտանիքը Հայոց ցեղասպանութեան ընթացքին Տիգրանակերտէն տեղահանուելով` կը քշուի Տէր Զօրի անապատները` Հալէպ տարուելու խոստումով: Սակայն ճամբուն ընթացքին բոլորն ալ կը սպաննուին եւ հորի մը մէջ կը լեցուին, ողջ կը մնայ միայն անոնց Ողիտա քոյրը, որուն կը գտնէ քիւրտ մը` 3 օր ետք, զայն դուրս կը բերէ հորէն ու իր տունը տանելով` անոր հետ կ՛ամուսնանայ: Բայց Ողիտան ճանչցող տղաք, գիտնալով անոր գտնուած վայրը, գիշեր մը հայերէն երգերով կը մօտենան անոր քիւրտ ամուսինին տան: Ողիտա կը յաջողի փախուստ տալ տունէն եւ միանալ հայ տղոց: Սակայն ան իր աչքերով տեսնելով իր ծնողներուն սպանդը` արդէն մտովին անհաւասարակշռուած դարձած էր: Ողիտայի միջնեկ եղբայրը` Յարութիւն, զայն առնելով իրեն հետ Միացեալ Նահանգներ կը տանի, հոն ան կ՛ամուսնանայ, սակայն երկար չ՛ապրիր: Կը մահանայ 42 տարեկանին:

Հայութեան եւ յատկապէս լիբանանահայութեան հպարտութիւն առթող պատմութիւն մը, վկայութիւն մը` այն մասին, որ Լիբանանի համալսարաններէն հայեր շրջանաւարտ եղած են բաւական հին ժամանակներէն:

***

Այս բոլորին մասին լսելը հաճելի, յուզումնալի եւ նոյն ատեն միտք խռովեցնող ըլլալու կողքին,  վստահաբար, որ հպարտալի է, մանաւանդ երբ դէմդ նստած ազնիւ ու բարեհամբոյր կինը` Եզնիկ Թերզեանի դուստրը, տիկին Արտան, հայուհիի յատուկ  խանդավառութեամբ, յիշողութեան պեղումներէն դուրս եկող մանրամասնութեամբ, հպարտութիւն ժայթքող աչքերով, գուրգուրոտ ու կարօտավառ արտայայտութիւններով եւ ոճով կը պատմէ իր մեծ հօր, հօր եւ հօրեղբայրներուն մասին: Հպարտութեամբ կը լիանաս` մտածելով, որ տակաւին Հայոց ցեղասպանութենէն շատ առաջ Արեւմտահայաստանի մէջ ապրող ծնողներ կը հաւատային բարձրագոյն կրթութեան. մինչ մարդիկ նոյնիսկ նախակրթարան չէին ուղարկեր իրենց զաւակները, հայ երիտասարդներ Տիգրանակերտէն հասած են մինչեւ Լիբանան, անկէ տարբեր երկիրներ` հայութեան անունը տարածելով ամէնուրեք եւ անոր նկատմամբ յարգանք պարտադրելով:

Բախտաւոր կը զգաս, որ այս անգամ պատմութիւնն ու հպարտութիւնը քեզ գտած են, մինչ մնայուն կերպով դուն նման դէպքերու շղթային օղակները գտնելու լծուած ես: Բախտաւորութիւն է ծանօթանալ կնոջ մը, որ տակաւին կառչած է ընտանեկան սրբազան արժէքներուն, գիտակից է անոնց կարեւորութեան եւ ձգտումն է նոր սերունդին եւս փոխանցել այս հպարտութիւնը, որուն կերտման համար զոհողութիւնները մեծ եղած են, որուն առթած ներշնչումով տակաւին սերունդներ պիտի դաստիարակուին ու շարունակեն երթը:

Նման պատմութիւններ պէտք է գրուին, փոխանցուին եւ իրենց պատգամները յղեն: Այս իմաստով ժառանգութեան եւ աւանդին հաւատարիմ ու անոնցմով լիցքաւորուած տիկին Արտայի նմաններուն ներդրումն ու նախաձեռնութիւնը կարեւոր է եւ օրինակելի:

Անցեալէն եկող արժէքներն են, որ մեզ պիտի առաջնորդեն դէպի արժէքաւոր ապագայ եւ նոր սերունդները մղեն արժէքներու բլուրի բարձրացման լծուելու:

 

 

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )