Գիրքն Ու Գրքարուեստը` Հայ Ժողովուրդի Կեանքէն Ներս

ԿԻՐԱԿՈՍ ԳՈՒՅՈՒՄՃԵԱՆ

Հայկական գրատպութեան 500-ամեակին եւ Երեւանը Գիրքի համաշխարհային մայրաքաղաք ճանչցուելուն զոյգ առիթներով գրուած այս յօդուածը հայերէն տարբերակն է հեղինակի այն յօդուածին, որ 2012 թուականի նոյեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներուն յաջորդաբար լոյս տեսաւ արաբական մամուլի երեք տարածուն օրկաններու մէջ` «Քապաս» (Քուէյթ), «Նահար» (Պէյրութ) եւ «Հայաթ» (Լոնտոն):

Պատահական չէ, այլ ճիշդ ու մտածուած քայլ մըն է, որուն համար շնորհակալ պէտք է ըլլալ նախաձեռնողներուն, որ Հայաստանը 2012-ին միաժամանակ տօնէ երկու նշանակալի առիթներ եւ աշխարհին ներկայանայ որպէս գիրքը սիրող պետութիւն ու ժողովուրդ եւ որպէս խօսքի արարման մեծ սիրահար:

Կիւթենպերկի նոր ոճով հայերէն տպագիր գիրքի ստեղծումը տեղի ունեցաւ ասկէ 500 տարիներ առաջ, որուն յոբելեանն է, որ կը տօնենք այս տարի: Հայերու նոր` կիւթենպերկեան եղանակով տպարաններ օգտագործելու գաղափարն ու գիրք տպելու գործին այնքան կանուխ փարիլը չի բացատրուիր այլ կերպ, եթէ ոչ` գիտութեան, մշակոյթի եւ կրօնագիտութեան հանդէպ անոնց ունեցած մեծ սիրով ու մարդկային բարձր սկզբունքները ժողովուրդին մէջ ընդհանրացնելու նախանձախնդրութեամբ: Տպագրութիւնը միջոց մըն է` պահպանելու մեր նախահայրերու աւանդած բարձր մշակոյթն ու մարդկային արժէքները, միջոց մըն է` պահպանելու մեր գիրն ու գրականութիւնը, որոնք ծնունդ առին հայ գիրերու գիւտէն` 405 թուականէն անմիջապէս ետք, եւ որ ժողովուրդը ձեռագիրներու միջոցով պահած, պահպանած ու գուրգուրանքով տէր կանգնած է երկար տարիներ, հակառակ քաղաքական եւ ապահովական դժնդակ պայմաններուն, որոնք պարտադրուեցան յաջորդող դարերու ընթացքին: Ի միջի այլոց յիշենք, որ հայ մշակոյթին կրած մեծագոյն կորուստը տեղի ունեցած է Բաղաբերդի մէջ, 1170 թուականին, երբ հրոսակ թշնամիներ այրեցին աւելի քան 10 հազար հայերէն ձեռագրեր ու  վերածեցին զանոնք մոխրակոյտի:

Հայաստանի մայրաքաղաք Երեւանը 2012 թուականին ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի կողմէ ընտրուած է Գիրքի համաշխարհային մայրաքաղաք: Յօդուածիս յառաջաբանին մէջ յիշուած թանկագին երկրորդ առիթն է այս, զոր կ՛ուզեմ ոգեկոչել դարձեա՛լ հայկական տպագրութեան 500-ամեակին կողքին:

Երեւանի մէջ կը գտնուի ձեռագիրներու փարթամ գրապահոց մը` Մատենադարանը, որ իր ճարտարապետական իւրատեսակ կառոյցով եւ գերիշխող դիրքով կը պարփակէ անգնահատելի արժէք ներկայացնող հազարաւոր ձեռագիր մատեաններ, մանրանկարներ, հնատիպ հրատարակութիւններ եւ վաւերաթուղթեր, որոնք ունին նիւթական եւ բարոյական մեծ արժէք: Հայերէնի կողքին, ան կը պարփակէ նաեւ ասորերէն, յունարէն, լատիներէն, արաբերէն, եբրայերէն, պարսկերէն, եթովպերէն եւ հնդկերէն ձեռագրեր` պատմական, բժշկագիտական, փիլիսոփայական, գրական, գիտական, աստղագիտական, քիմիական, երաժշտական, իրաւաբանական, թուաբանական եւ այլ բովանդակութիւններով, որոնք մեզի հասած են հեռաւոր դարերէն: Այնտեղ կան նաեւ իսլամական Քուրանի հազուագիւտ օրինակներ եւ այնպիսի ձեռագրեր` այն ժողովուրդներէն, որոնք կային անցեալին, բայց չկան այսօր: Որպէս վկայութիւն հայերու դարաւոր գրքասիրութեան` կրնանք յիշել հետեւեալ օրինակը. երբ արաբ նուաճողներ ասկէ մօտ 1400 տարի առաջ ի միջի այլոց նուաճեցին նաեւ Հայաստանը ու տեսան տեղւոյն գրադարանները, զարմանքով բացագանչեցին. «Հիմա մենք մտանք գիրքերու աշխարհը»:

Վերջապէս, գիրքն ու տպագրութիւնը մեծ դեր խաղցան հայ ժողովուրդի զարթօնքին ու մշակոյթի յառաջխաղացքին մէջ: Գիրքը նպաստեց անոր մտաւոր մակարդակի բարելաւման եւ այս մէկը պատճառ դարձաւ, որ աւելի եւս բարելաւուին անոր մշակութային ու մարդկային հմտութիւնները: Տեղին է նշել, թէ հայերէն առաջին տպագիր գիրքը լոյս տեսած է Իտալիոյ Վենետիկ քաղաքին մէջ, 1512 թուականին, տպագրութեան գիւտէն ընդամէնը վեց տասնամեակ ետք, բան մը, որ այդ օրերու չափանիշներով մրցանիշ կը համարուի: Ահաւասիկ ասկէ ետք է, որ հայկական տպագրութիւնը ընդհանրացաւ ու հանրամատչելի դարձաւ` փոխելով ժողովուրդի վերնախաւին ու նոյնիսկ ռամիկ մարդոց մտայնութիւնն ու մտածելակերպը եւ բարձրացուց գրականութեան տեղն ու արժէքը:

1512 թուականին տպուած հայերէն առաջին գիրքէն մինչեւ 1920 թուական ինկած ժամանակաշրջանին լոյս տեսած են 20 հազար անուն հայերէն գիրքեր, որոնցմէ շատերը համաշխարհային գրականութեան գոհարներ կը համարուին: Անոնցմէ շատերը տպուած են Հնդկաստանի Մատրաս քաղաքին, Հռոմի, Վիեննայի, Փարիզի, Նոր Ջուղայի, Ամսթերտամի, Ս. Փեթերսպուրկի, Պոլսոյ, Թիֆլիսի, Շուշիի եւ վերջապէս` Երեւանի մէջ:

Հայերը դարերէ ի վեր մեծ վաստակ ունին նաեւ արաբերէն եւ հայերէն լեզուներով գրելու եւ տպելու բնագաւառին մէջ, արաբական զանազան երկիրներու եւ քաղաքներու մէջ, ինչպէս` Երուսաղէմի, Հալէպի, Պէյրութի, Դամասկոսի ու Պաղտատի մէջ: Հալէպահայ Ռըզքալլահ Հասսունը (1825-1880) առաջինն էր, որ անձնական նախաձեռնութեամբ արաբերէն թերթ հրատարակեց` «Միրաաթ Ալահուալ» (իրավիճակներու հայելի) անունով, որ կը տպուէր Պոլսոյ մէջ, 1855-ին: Երուսաղէմի հայոց պատրիարքարանին տպարանը պատմական այդ հնամեայ քաղաքին մէջ հիմնուած առաջին տպարանն է, որ ցարդ կը շարունակէ գործել: Յիշենք, որ տպարանը ցարդ լոյս ընծայած է զանազան լեզուներով հազարաւոր գիրքեր ու թերթեր:

2012-ի երեւանեան հանդիսութիւններու ծիրին մէջ լուսարձակի տակ պիտի առնուին հայ գրատպութեան դարաւոր պատմութիւնն ու անգերազանցելի արժէքը, դիմագրաւած խոչընդոտներն ու դժուարութիւնները, քննարկումի նիւթ պիտի դառնան նաեւ հայ գրականութեան եւ մշակոյթի հետ առնչուող այլազան հարցեր:

Հայ գիրքը այսօր սփռուած է ամբողջ աշխարհի տարածքին, ինչպէս` Միացեալ Նահանգներու Քոնկրեսի գրադարանին, Վենետիկի, Ֆրանսայի, Ռումանիոյ, Պուլկարիոյ, Հոլանտայի, Գերմանիոյ եւ Դաշնակցային Ռուսիոյ գրադարաններուն մէջ: Միայն վերջինիս մշակութային մայրաքաղաք Փեթերսպուրկի մէջ կան 75 հազար հայերէն գիրքեր, որոնցմէ 93-ը հայերէն հին ձեռագիրներ են, եւ անոնցմէ շատերը զարդարուած են գեղեցիկ ու գունագեղ մանրանկարներով:

Մայրաքաղաք Երեւանի` 2012-ին Գիրքի միջազգային մայրաքաղաք հանդիսանալու եւ հայկական գրատպութեան 500-ամեակին առիթով աշխարհի տարածքին տեղի ունեցող այս հանդիսութիւնները ո՛չ միայն պատուաբեր ու հպարտութիւն առթող երեւոյթներ են հայոց համար, այլ հազուագիւտ առիթներ են մեր նորահաս սերունդներուն յիշեցնելու այն սուրբ աշխատանքը, զոր կատարած են մեր հանճարեղ ու պանծալի նախահայրերը գիրերու գիւտի առաջին օրերէն, Կիւթենպերկեան տպագրութենէն մինչեւ մեր համացանցային օրերը:

Քուէյթ
Դեկտեմբեր, 2012

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )