Երեսունմէկ Տարիներ Անց

Հ. Փ.

Կը լրանայ նաեւ երեսունմէկերորդ տարին, որ Համբիկ Սասունեան կ՛անցընէ բանտին մէջ:

1970-ական թուականներուն ծայր առած զինեալ ցուցական գործողութիւններու շարքին Լոս Անճելըսի մէջ թուրք հիւպատոսի ահաբեկումէն եւ անոր իբրեւ արդիւնք` Համբիկ Սասունեանի ցկեանս բանտարկութեան դատապարտումէն երեսունմէկ տարիներ անց ի՞նչ նկատառումներ կարելի է ընել, ի՞նչ իրավիճակ կարելի է տեսնել եւ ի՞նչ պահանջ ունենալ:

Փորձենք այս հարցադրումներուն պատասխանները գտնել Համբիկի տիպարն ու գործը լուսարձակի տակ առնելուն զուգահեռ:

Համբիկը մտաբերելով` չորս առանցքներ.

Մէկ` Իրականութիւնը

Երեսունմէկ տարիներ անց, այսօր իրականութիւնը տարբեր չէ:

Իրականութիւնը այն է, որ մարդկութիւնը տակաւին կարիքը ունի արդարութիւնը վերահաստատելու միտող Համբիկներու զոհաբերութեան:

Բոլորին աչքին առջեւ ցեղապաշտ եւ քստմնելի ոճրագործը կ՛արձակուի ազատ ու կը հերոսացուի. միլիոնէ աւելի մահկանացուներու սպանդը, հողերու եւ ինչքերու կողոպուտը կը մնան անպատիժ եւ «պատմականօրէն փաստելու անհրաժեշտութեան» ենթակայ. ազգային եւ կրօնական խտրականութիւնը ոչ միայն չի նահանջեր, այլեւ յառաջընթաց արձանագրելու նշոյլներ կ՛արձակէ. կայսերապաշտութիւնը փոքր երկիրներ եւ ժողովուրդներ «ազատելու» եւ «փրկելու» ընթացքին «քիչ» մըն ալ շահ կ՛ընէ (իրաւո՜ւնքն է, վարձատրութիւն), ի հարկին «քիչ» մըն ալ աւեր եւ մահ կը սփռէ (ազատութեան գի՜նը), ու միջազգային օրէնքներու համաձայն, «արդար» պատիժներ կը տեղացնէ աջ ու ձախ. անարժան եւ շահամոլ իշխանութիւններ իրենց ուժային լծակները աշխատցնելով` կը վերարտադրեն իրենք զիրենք, գրեթէ ամէն տեղ. Տնտեսական-ընկերային շահագործումը ամէն տեղ է, ուժի կիրարկումը եւ կամայականութիւնը` ամէնուր. Գաղափարախօսութիւննե՛ր նոյնիսկ կը շահագործուին` մատնուելով անհեթեթութեան. Զանգուածային լրատուութիւնը «առարկայական» ճշմարտութիւն տարածելու բարձր պարտականութիւնը իր ուսերուն առած` կը տանի… Ու կրնաք շարքը երկարել:

Իսկ Համբիկ Սասունեանը այս բոլորին կրնայ հետեւիլ բանտէն միայն:

Բայց չէ՞ որ ինք եւ իր նմանները այս բոլորը փոխելու համար է, որ առաջ կը նետուին… Իրենց հաւատքով եւ կամքով` իրաւացի են անշուշտ: Իրականութեան այսպիսին ըլլալը անդարմանելի պէտք չէ նկատել: Եթէ չենք հաւատար, որ կարելի է բարեփոխել, եթէ չենք հաւատար, որ շահագործումը կարելի է օր մը հասցնել նուազագոյնի, որ անհատաբար եւ հաւաքաբար կարելի է ապրիլ ինքնիշխան ու արժանապատիւ կերպով… ուրեմն կռուիլը իմաստ չունի:

Երկու` Ծրագիր Եւ Ռազմավարութիւն

Վերոյիշեալ աննախանձելի իրականութիւնը բարեփոխելու համար ծրագիրներ են պէտք:

Համբիկ Սասունեանի տիպարը ծնունդ էր ծրագրուած աշխատանքի մը, գործունէութեան մը:

Երեսունմէկ տարիներ առաջ Համբիկ մասնակից կը դառնար ազգային քաղաքական գործունէութեան մէկ յատուկ աշխատանքին, հայոց եւ Արեւմտահայաստանի դատի լուծումը հետապնդող զինեալ պայքարին: Սփիւռքը, ի մասնաւորի լիբանանահայութիւնը, ինքզինք պայքարի մէջ կը զգար: Անխուսափելի էր, որ այս իրողութիւնը, անկախ գործունէութեան քաղաքական արդիւնքէն, իր դրական արդիւնքը ունենար հասարակութեա՛ն վրայ: Բնականաբար պիտի քաղաքականանար երիտասարդութիւնը, եւ պահանջատիրութեան ոգին սնանէր անոր մէջ: Բնականաբար գաղութը ամրօրէն կապուած պիտի մնար իր հայկականութեան, եւ պիտի ապրէ՛ր, հաւաքաբար պիտի ապրէր, դէմ դնէր իրեն վիճակուած դանդաղօրէն յառաջացող մահուան:

Հաւաքականութեան անունով տարուող գործնական պայքար է պէտք, որպէսզի հասարակութեան մէջ զարգանայ հաւաքական մտածողութեան մշակոյթը ու գոնէ մասամբ ետ մղէ եսակեդրոն եւ անհատապաշտ ախորժակները:

Երեսունմէկ տարիներ անց, այսօր այս առումով ի՞նչ վիճակ կը պարզէ լիբանանահայութիւնը: Ի՞նչ ձեւով գաղութին պատասխանատու խաւը լծուած է իրականութիւնը բարեփոխելու աշխատանքին: Ո՞րն է այն քաղաքական, ազգային, մարդկային պայքարը, որուն մէջ ենք այսօր մենք հաւաքաբար: Ո՞րն է ուղին, ծրագիրը կամ ռազմավարութիւնը: Այսօր հասնող նոր սերունդը ունի՞ տեղ մը, ուր իր ազգային պատկանելիութիւնը փորձի եւ գործի դնէ: Օտարին եւ աշխարհին բացուելու մերօրեայ կարելիութիւններուն դիմաց «Հայ մնացէք»-ը բաւարա՞ր է իսկապէս: «Հայապահպանում»-ը իր այժմու դրուածքով եւ հասկացողութեամբ որքանո՞վ իրատեսական է: Վերջապէս, կարելի՞ է այս պահպանողականութեամբ եւ անշարժութեամբ դէմ դնել բնակա՛ն ընթացքին` ձուլումին:

Պէտք է գիտակցիլ մեր առջեւ դրուած սպառնալիքին, պէտք է գիտակցիլ, որ լիբանանահայ գաղութին վիճակը փայլուն չէ եւ աւելի պիտի խամրի, եթէ շարունակուի հաւաքական կրաւորականութիւնը:

Պէտք է նաեւ աւելցնել, թէ հայութիւնը զուրկ չէ խնդիրներէ եւ մարտահրաւէրներէ: Այսինքն պարագան այն չէ, թէ բոլոր հարցերը լուծուած են եւ աշխուժութեան յարմար հարթակ գոյութիւն չունի: Արժէ՞ դարձեալ յիշեցնել Ջաւախքը, արժէ՞ յիշեցնել Հայաստանի Հանրապետութեան դէպի անդունդ գացող վիճակը, արժէ՞ յիշեցնել Արեւմտահայաստանը իր նորանոր զարգացումներով: Վերջապէս, չկա՞յ որեւէ առանցք, որ մեզի համար կրնայ ըլլալ թէ՛ պարտականութիւն եւ թէ՛ նաեւ առիթ. Այո, հայօրէ՛ն ապրելու, հայօրէ՛ն գործելու առիթ, հա՛յ մնալու միջոց, որովհետեւ սփիւռքի մէջ հայ մնալը «կատարուած իրողութիւն» մը չէ պարզապէս:

Եթէ Համբիկ եւ իր ընկերները նուիրագործելու առիթը ունէին իրե՛նց ժամանակի գործունէութեան ճամբով, եթէ արցախեան պատերազմի ժամանակ ուրիշներ այն ունէին ա՛յդ ժամանակի յատուկ գործունէութեան ճամբով, ո՞րն է այսօրուան առիթը, ո՞ր մէկը պիտի ըլլայ գործունէութիւնը: Այդ է, որ պէտք է յստակացնել. այլապէս կը շարունակենք այսօրուան ձեւով. Ցեղասպանութեան միօրեայ յիշատակումով, թրքական արտադրութեան դէմ քարոզչութեամբ, որ հեքնականօրէն կ՛արժանանայ «հակաթուրք պայքար» բնորոշման, տարին անգամ մը համահայկական նուիրատուութեամբ, եւ այլ նմանօրինակ պահպանողական ու անհեռատես քայլերով: Կը շարունակենք բնական մաշումը:

Բնականաբար նոր գործունէութիւն մշակելը հեշտ եւ արագօրէն իրագործուող քայլ չէ. Անոր համար պէտք է տուեալ նիւթի անսպառ արծարծում, ներլիբանանեան, ներսփիւռքեան ու նաեւ համահայկական լուրջ խորհրդաժողովներ, որոնք պէտք է միտին մասնագիտականօրէն քննել սփիւռքի վիճակը, էութիւնն ու ճակատագիրը, եւ մշակել սփիւռքին յատուկ ռազմավարութիւն, ու յստակացնել, թէ որ՛ն է սփիւռքին ռազմավարական տեղն ու դերը համազգային պարունակին մէջ, եւ ըստ այնմ` ի՛նչ կրնայ ըլլալ իւրաքանչիւր գաղութինը: Այո՛, թերեւս սարսափելիօրէն բարդ, բայց եւ` անհրաժեշտ նիւթ մը, եթէ ոչ` առաջնահերթ:

Երեք` Բարոյականութիւն

Համբիկ Սասունեանը յիշելով` կարելի չէ չանդրադառնալ բարոյականութեան, գաղափարապաշտութեան, անշահախնդրութեան եւ նուիրումի արժէքներուն: Համբիկի տիպարէն քաղելիք մեր առաջի՛ն դասերը երեւի կը վերաբերին բարոյականութեան: Մանրամասն բացատրութեան չի կարօտիր այս կէտը: Կը բաւէ պատկերացնել տակաւին կեանքի շեմին կանգնած երիտասարդը, որ վտանքը անտեսելու ուժն ու կարգապահութիւնը կ՛ունենայ, կը կատարէ իրեն վստահուած պարտականութիւնը, եւ իբրեւ արդիւնք` կը նուիրէ իր տարիները` թերեւս ցկեանս… նահատակութենէն աւելի դաժան բան մը գուցէ:

Երեսունմէկ տարիներ կը բաժնեն մեզ այն անկեղծ պահերէն, երբ մարտիկը գիտակցաբար կրակի հետ կը խաղար: Երբ կը յաջողէր մէկդի դնել ի՜նչ հաճոյքներ արդեօք, ի՜նչ կապուածութիւններ, ի՜նչ երազներ…իր բարոյական մաքուր ուժով: Երեսունմէկ տարիներ անց, այսօր ի՞նչ կարելի է ըսել արդեօք մեր հասարակութեան մէջ բարոյականութեան գրաւած տեղին մասին: Ի՞նչ կ՛ըսէր այսօր այն երիտասարդ մարտիկը, եթէ գար դատելու մեզ:

Չորս` Գործ

Ի վերջոյ, Համբիկ Սասունեանի եւ իր ընկերներուն ըրածը օրինակ է գործի:

Կարելի է երեւակայել իր հոգեկան խանդավառութիւնը` գործէն առաջ, եւ բաւարարութիւնը` գործէն ետք, երբ իր մտածումները, հաւատքն ու գաղափարը վերջապէս գործի վերածելու առիթն ունեցաւ:

Մտածումը կայ սկիզբը, խօսքն ու գրիչը կը յայտնուին յետոյ, բայց գործն է ի վերջոյ այն, որ պիտի փոխէ իրականութիւնը. այն որ նոր իրականութիւններ պիտի հաստատէ:

Ռոստոմի ծննդեան ու մահուան ամիսն է նաեւ յունուարը…

Եզրափակենք:

Իրականութիւնը գեղեցիկ չէ: Ան կրնայ բարեփոխուիլ… եթէ զայն փոխելու ծրագիր եւ գործունէութիւն ունենանք. Անհրաժեշտ է բարոյականութեամբ եւ գաղափարով առաջնորդուիլ դէպի գործ:

***

Յ. Գ.- Պէտք է խոստովանիլ, թէ յօդուածագրութեան այս աշխատանքը լեղի է երբեմն, երբ կը զգաս, թէ տակաւին ի զօրու եւ տեղին է մէկ հին նշուածը անգամ մը եւս նշել…

Ընթերցանութեան քանի մը վայրկեաններ ու անկէ ետք` առօրեայ սովորական կեա՞նք դարձեալ…

Վերադարձ դէպի կրաւորականութիւն ու նոյնիսկ մեղսագործութիւ՞ն:

Իրականութեան վատթարացման շարունակութիւ՞ն:

Իսկ Համբիկ Սասունեանը մինչեւ օրս տակաւին իր ամէնօրեայ զոհողութիւնը կը տանի…

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )