ՀԻՆԸ ՆՈՐՈՎ ԳԻՐԿԸՆԴԽԱՌՆ

Հիներու փնտռտուքի անձնատուր, յաճախակի այցելութիւններ կու տամ Գատըգիւղի հնավաճառներուն, որոնք նաւամատոյցի մօտակայ փողոցներու երկար շարքերով իրերամերձ խանութներուն մէջ հնեղէններ կը վաճառեն: Կը նախընտրեմ երթալ այդ թաղը եւ հնութիւններ որոնել այնտեղ, պարզ այն պատճառով, որ անցեալին այս թաղամասը եղած է հայահոծ` ամիրայական թաղ. ազգային կեանքի նուիրուած մշակութասէր նշանաւոր հայեր բնակած են այնտեղ. եթէ բախտս բերէ, կրնամ այդ թաղի խանութներէն մեր հիներէն ժառանգուած եւ մեր նորերուն կողմէ անպէտ նկատուած ու վաճառուած` ինծի համար հետաքրքրական թողօններ գտնել ու գնել:

Այդպէս է, որ մօտաւորապէս 6 – 7 տարի առաջ, օր մը, Գատըգիւղի հնավաճառներէն մէկուն մօտ գտայ հայու մը տունէն եկած տրցակներով լուսանկարներ, մօտաւորապէս` 50 հատ, հայերէն արձանագրութիւններով: Լուսանկարները կը մատնէին, որ ատենօք բազմանդամ եւ բարեկեցիկ ընտանիք մը եղած էր ինծի անծանօթ այդ ընտանիքը, ունեցած էր ընկերային բարձր դիրք, հեղինակութիւն եւ փարթամ կեանք: Այդ բարեմասնութիւնները չէին սակայն, որ կարթած էին զիս եւ պատճառ դարձած, որ ես գնեմ այդ նկարները: Որպէս սկզբունք եւ սրտի պարտք` ես պատրաստ էի գնելու, հարուստի կամ աղքատի, հայապատկան բոլոր թողօնները: Արժանապատուութեան հարց կ՛ընէի եւ չէի արտօներ, որ փողոցներու մէջ քաշկռտուէին մասունքներ մեր անցեալէն: Ուստի սակարկութիւն մը ըրի եւ բոլոր նկարները տոպրակով միասին գնեցի:

Երբ տուն տարի, ուշադրութեամբ քննեցի զանոնք եւ տեսայ, որ ընտանիքին նահապետը կը կոչուէր Վահան Գորեան (Գորեան ր-ով գրուած, փոխանակ ռ-ի): Այս ազգանունը ծանօթ էր ինծի: Մեր ընտանեկան բարեկամներէն Շնորհքեան ընտանիքը հեռաւոր ազգականութիւն ունէր Գորեան ընտանիքին հետ: Գիտէի, որ այս ընտանիքը բնակած էր Գատըգիւղ: Գիտէի նաեւ այս ընտանիքի Գնալըի տան հասցէն: Կ՛ըսուէր, որ այն օրերուն, երբ Գնալըն «Հայ կղզի» կը կոչուէր եւ Աքասիա փողոցն ալ` Աղասի փողոց. այս ընտանիքը եղած էր կղզիի նախկին բնակիչներէն եւ այդ տունը գնած էր նոյն փողոցի շարունակութեան վրայ, կղզիի առաջին նաւամատոյցին վերեւ:

Հաստատած էի, որ այդ լայնանիստ տունը 1860-ական թուականներուն կառուցուած էր կղզիի առաջին բնակիչներէն Հայրապետ Կիւրճեանի կողմէ, որ այժմու Ճիւմպիւշեան ընտանիքի մօրենական կողմէ պապը կ՛ըլլար:

Լսած էի նաեւ որ Փարիզ կ՛ապրէր Գորեաններու ընտանիքէն անձ մը, որ այս տան ժառանգորդն էր, եւ որ մահացած էր առանց կարենալ կարգադրութիւն մը ընելու, որպէսզի Գնալըի իրեն ժառանգ մնացած փայտաշէն տունը փոխանցուի վաղեմի գնալըաբնակ Շնորհքեաններուն:

Մէկ առ մէկ աչքէ անցուցի լուսանկարները եւ ծանօթացայ ընտանիքի անդամներու անուններուն:

Առաջին հերթին` ինծի համար շատ հետաքրքրական էր ամուսնութեան հրաւիրագիր մը, որով կը ծանուցուէր, որ այրի տիկին Մարթա Ս. Գորեանի դուստրը` Հայկանուշ Գորեան եւ այրի տիկին Մարիձա Հեքիմեանի որդին` Սարգիս Հեքիմեան Ս. պսակի պիտի արժանանային 17 փետրուար 1911, հինգշաբթի, ցերեկուան ժամը 2:00-ին, Գատըգիւղ Ճաֆեր Աղա թաղի, Ռիզա Փաշա Գարագոլ փողոցի Գորեաններու բնակարանին մէջ:

Հրաւիրագիրին կեդրոնը տպուած էին Ս. եւ Հ. տառերը` ընդելուզեալ ձեւով, որպէս սկզբնատառերը հարսին եւ փեսային անուան:

Հրաւիրագիր մը ահա, որ կու գար 1911 թուականէն, եւ ճիշդ ու ճիշդ դար մը վերջ, այսօր, 2011-ին, բախտի աննախատեսելի տնօրինութեամբ լոյս կ՛ընծայուէր վերստին, տրտմանուշ յուշեր արթնցնելով մտքերու մէջ եւ արձագանգներ բերելով անցեալէն: Կասկած չկայ, որ այդ հրաւիրագրին տէրերը, եւ եթէ ունեցած էին` յաջորդ սերունդը, չկային այսօր, բայց կային իրենցմէ գրաւոր փաստեր, թողօններ, որոնք բախտին քմայքով կարելի եղած էր պատմութեան ընդերքէն յանկարծ դուրս բերել եւ կեանքի կոչել:

Հրաւիրագրին մէջ ամէնէն հետաքրքրականն այն էր, որ Ս. պսակի արարողութիւնը կը կատարուէր Գորեանի բնակարանին մէջ, ո՛չ թէ եկեղեցիի մը կամարներուն ներքեւ: Ասիկա այն կասկածը կրնար ներշնչել մեզի, թէ այս հրաւէրը ապահովաբար եկեղեցական Ս. պսակին յաջորդող խնճոյքի հաւաքոյթին համար էր: Մինչդեռ չէր…: Այդ թուականներուն Ս. պսակները առհասարակ կ՛օրհնուէին տուներու մէջ` հանդիսադիր կուսակրօն հոգեւորականներու բացակայութեամբ, քանի որ սովոր չէր որ կուսակրօն հոգեւորականներ մասնակցէին Ս. պսակի խորհրդակատարութեան:

Գալով պատկերներուն` այդ պատկերները հետաքրքրական եւ կարեւոր էին ո՛չ միայն անոր համար, որ կը ցոլացնէին այդ շրջանի տարազները, այլ կարեւոր էին մասնաւորաբար նշանաւոր լուսանկարիչներու կնիքներուն համար: Լուսանկարիչներ, որոնք այդ օրերուն, ինչպէս բոլոր արհեստներու եւ արուեստներու մէջ, ջախջախիչ մեծամասնութեամբ հայ, նաեւ յոյն էին: Իսկ մահմետականները, խրտչելով պահպանողական շրջանակներու կողմէ նկարներու հանդէպ ցուցաբերուած հակազդեցութենէն, լուսանկարչութեամբ չէին զբաղեր: Չէին զբաղեր նաեւ հրեաները:

Մենաշնորհեալ նշանաւոր լուսանկարիչներ էին օրինակ` Ապտուլլահ եղբայրները, որոնք Թուրքիոյ մէջ լուսանկարչութեան արուեստի հիմնադիրները հանդիսացան եւ «Օսմանեան պալատի լուսանկարիչներ» պատուանունին արժանացան: Ապտուլլահ եղբայրները, Վիգէն, Յովսէփ եւ Գէորգ Ապտուլլահեան, Փարիզի մէջ լուսանկարչութեան արուեստի նրբութիւններուն տիրապետելէ ետք, 1858-ին Բերա, Թիւնելի մօտ բացին օսմանեան շրջանի առաջին լուսանկարչատունը, 1863-ին: Նկարեցին Ապտիւլ Ազիզ, նաեւ հետագային Ապտիւլ Համիտ Բ. սուլթանները, որոնց կողմէ «կայսերական լուսանկարիչներ» պատուանունին արժանացան, «պալատի լուսանկարիչներ» հռչակուեցան եւ «Ապտուլլահ եղբայրներ» կամ ֆրանսերէն «Ապտուլլահ Ֆրեր» անուամբ յաջողեցան իրենց անունը ոսկեայ տառերով արձանագրել տալ պատմութեան տարեգրութեան մէջ: Անո՛նց միայն արտօնութիւն տրուած էր իրենց լուսանկարչատան մէջ կախելու թագաւորական կնիքով ծանուցողական փաստագիր մը: Ապտուլլահ եղբայրներն էին, որ 40 տարի շարունակ Պոլսոյ մէջ լուսանկարեցին նշանաւոր անձեր եւ տեսարաններ, ականատես եղան քաղաքական, ընկերային, պատմական եւ մշակութային իրադարձութիւններու եւ զանոնք պատմութեան փոխանցեցին: Անո՛նք էին, որ հետագային Եգիպտոսի աւագ եպարքոս Թէվֆիք փաշայի հրաւէրով` Եգիպտոսի մէջ իրենց անունով մասնաճիւղ մը բացին, իրենց համբաւը տարածելով երկրի սահմաններէն դուրս: Անոնց նկարչական գործիքին շնորհիւ էր, որ պատմութեան սեփականութիւնը դարձան այդ օրերու Բրիտանիոյ թագաւորը, Գերմանիոյ, Աւստրիոյ-Հունգարիոյ կայսերը եւ պետական նշանաւոր բազմաթիւ դէմքեր:

Եւ քանի որ այդ թուականներուն Անատոլուի բազմաթիւ քաղաքներն ու գիւղերը հայաբնակ էին, այդ վայրերէն բազմաթիւ հայ ընտանիքներ իրենց զաւակները Պոլիս, Ապտուլլահ եղբայրներու մօտ կը ղրկէին, որպէսզի անոնք մասնագիտութիւն ձեռք բերէին լուսանկարչութեան կալուածէն ներս: Ա՛յդ էր պատճառը, որ այդ օրերուն հասած էին վարպետ հայ լուսանկարիչներ եւ լուսանկարչութեան արուեստի մենաշնորհը կը գտնուէր հայերու ձեռքին մէջ:

Ուրեմն Գորեան ընտանիքի այդ լուսանկարներուն մէջ ինծի համար ամէնէն հետաքրքրականներն էին պալատի լուսանկարիչներ Ապտուլլահ եղբայրներու կնիքով դրոշմուած նկարները:

Հին շրջանի պատկերներու ուսումնասիրութեամբ, գիտէի, որ նշանաւոր լուսանկարիչներ էին նաեւ Ռաֆայէլ Խնդամեանը` Գատըգիւղի մէջ, Ա. Գափամաճեանը` Գումգաբուի մէջ, Պօղոս Թարքուլեանը, Ա. Ե. Գաբրիէլեանը, Օննիկ Տիրատուրեանը, Կ. Բապուճեանը, Գարագաշ եղբայրները` Բերայի մէջ: Իսկ յոյն լուսանկարիչներու մէջ ամէնէն նշանաւորը եղած էր` Վասիլ Գարկոփուլոսը, որ 1850-ին լուսանկարչատուն մը բացած էր Բերայի մէջ: Նշանաւոր յոյն լուսանկարիչներ եղած էին նաեւ Գոսթաքի Վափիատիս` Պահչէ Գաբուի, Նիքոլայ Անտրիօմենոս  նախ Պէյազըտի ապա Բերայի, Բառնաս, Սեպահ Ժօայիէ Բերայի, Վաֆիատիս` Սիրքեճիի մէջ եւ այլն:

Փաստեր` ահաւասիկ, որոնք ցոյց կու տան, թէ անցեալի այդ օրերուն, արհեստի եւ արուեստի բոլոր բնագաւառներէ ներս անխտիր, տիրական դէմքեր էին քրիստոնեաները, որոնք հաւատարմօրէն եւ անձնուրացութեամբ ծառայեցին այս երկրի բարգաւաճման եւ զարգացման: Հիմա որ դերերը փոխուած են հակադիր կերպով, եւ ազգային ենթահողի վրայ ու քաղաքակրթական կեանքէ ներս ամէն ուղղութեամբ ջլատուած են մեր ուժերը, կը տարուինք երանութեամբ նայելու անցեալի օրերուն, եւ ափսոսալու` մեր նիւթական եւ բարոյական անհամար կորուստները:

Մէկ առ մէկ աչքէ անցընելով Գորեան ընտանիքի նկարները, որոնց գրեթէ բոլորն ալ կը կրեն քսաներորդ դարու առաջին տասնամեակի մերձակայ թուականներ, կը փափաքիմ այստեղ յիշել այդ ընտանիքի ազգականներուն եւ բարեկամներուն անունները` արտագրելով զանոնք նկարներու ետեւը գրուած արձանագրութիւններէն: Արշամ Յ. Ամիրեան, Թագուհի Աբրահամեան, Սեդրակ էֆ. Տէրվիշեանի որդի Սիմոն Տէրվիշեան (պուրսացի), Յակոբ էֆ. Գորեան, տոքթ. Փիեռ Թաշոյեան, Ռ. Ստեփանեան (ատաբազարցի), Գէորգ Քէշիշեան, Սարգիս Հեքիմեան եւ Բ. Բարսեղեան: Անուններ ահաւասիկ, որոնք արձանագրուած են նկարներու ետեւ, մեսրոպեան տառերով եւ գեղագրութեամբ:

Նկարներու այս հաւաքածոյին մէջ կայ հատ մը, որ մեզ կը տանի ոչ այնքան հեռու անցեալ եւ յուշեր կ՛արթնցնէ մտքերու մէջ: Ատիկա 1927-ին, Ֆրանսայի Մարսէյ քաղաքէն, «Բ. Էսաեան Կօշկակարատուն» վերտառութեամբ եւ Բ. Բարսեղեան ստորագրութեամբ Գորեան ընտանիքին ղրկուած նկարն է: Նկար մը, որ ունի յատկանշական թուական` 1927: Հազիւ տասնամեակ մը անցած է այն ազգակործան աղէտին վրայէն, որ վիճակուեցաւ մեր ժողովուրդին եւ մեր աքսորական ժողովուրդի բեկորները ճակատագրի փոթորիկէն հալածական` ակամայ փրթան իրենց ծննդավայրէն, աստանդական եղան եւ օտար երկինքներու տակ, դժուարին պայմաններու մէջ, հնարքներ որոնեցին իրենց կեանքը շարունակելու համար:

Այս պատկերը ահաւասիկ, խօսուն փաստ մըն է այդ մասին: Սիրտեր կոտտացնող, տխուր, բայց միաժամանակ մխիթարական փաստ մը` մեր ժողովուրդի աշխատասիրութիւնը, կամքը, ապրելու տենչանքը, անմահութեան ձգտող երազը, մասնաւորաբար` կենցաղային եւ քաղաքակրթական ընտիր յատկանիշները ցոլացնող:

Լուսանկարին մէջ արձանացած` 14 հայորդիներ մեծ ու պզտիկ, կը նային մեզի` կարի մեքենային, կօշկակարի սալին դիմաց, կօշիկներ, հերիւններ, կաշիներ, մուրճեր ի ձեռին, անցեա՛լը յիշեցնելով: Անցեալ մը` արիւնով գրուած, խորհրդասքող, անբարբառ: Մե՛նք ալ կը նայինք անոնց, մեր այդ դժբախտ սերունդի մնացորդներուն, եւ մեր սեփական անցեալը կը յիշենք անոնց մէջէն: Անոնք, որոնք այդ լուսանկարէն կը նային մեզի, ապահովաբար բոլորն ալ անդենականի բնակիչներ են ներկայիս, անոնք երկինքէն կը դիտեն մեզ հեգնանքով, այս վաղանցուկ աշխարհի ունայնութիւնը շեփորելով:

Յիշատակելով բոլոր այս  ինծի անծանօթ ազգակիցներս` յարգանքով ու երախտագիտութեամբ կը խոնարհիմ անոնց խնկելի յիշատակին առջեւ:

ՄԱՔՐՈՒՀԻ ՅԱԿՈԲԵԱՆ

(Շար. 3)

Share this Article
CATEGORIES