Մեր Տկարութիւններէն…

ՄԻՀՐԱՆ ՔԻՒՐՏՕՂԼԵԱՆ

Մեր ճակատագիրը այնպիսին է, որ հակառակ յոռետեսութեան բազմաբնոյթ պատճառներու գոյութեան` «դատապարտուած» ենք լաւատես ըլլալու գալիք օրերու նկատմամբ: Այլապէս ի՞նչ… Ժխտականներու վրայ յամենալը եւ մեզի սպառնացող մեծ ու փոքր վտանգներու դիմաց յոռետես  ու շուար վիճակները ոչ միայն չեն բարելաւեր հայ կեանքը, այլ աւելի կը բարդացնեն կացութիւնը եւ մեզ կը զրկեն վտանգները դիմակալելու կարողութենէն:

Հաստատօրէն, ուրեմն, լաւատեսութիւնը այլընտրանք չունի:

Կեանքը, որ կը ծնի, արդէն իսկ իր մէջ կը կրէ մահուան սերմը: Կը նշանակէ, թէ բնութեան օրէնքով ամէն դրական երեւոյթ իր մէջ կը կրէ ժխտականին սաղմը: Եւ` հակադարձաբար: Մեզի կը մնայ, որ առաջին պարագային  կարենանք նախատեսել ժխտականը, որպէսզի կանխարգիլենք կամ նուազագոյնի հասցնենք անոր պատճառելիք վնասները: Իսկ երկրորդի պարագային, ժխտականին մէջ  ջանանք  գտնելու «դրական»-ին հաւանականութիւնը, որպէսզի հնարաւորինս փորձենք նպաստաւորուիլ անկէ: Ի զուր չէ դարերու փորձառութենէ բիւրեղացած ժողովրդային իմաստութիւնը, երբ  ասոյթի ձեւ առած` կ՛ըսէ` «Ամէն բարիքի անպայման կը հետեւի չարիք մը եւ ամէն չարիքէ միայն չարիք չէ, որ կը ծնի»:

Այս իմաստով, օրինակներով բացատրուելու համար երկու հաստատումներ արձանագրենք ու  անցնինք` առանց վերլուծումի:

Ա.- Հայաստանին համար շատ մեծ չարիք է ու միանգամայն ահաւոր վտանգ`  շարունակուող  արտագաղթը, զոր ցարդ կարելի չեղաւ զսպել ու անոր առաջքն առնել: Հայագաղութները այդ չարիքին  նուազագոյն օգուտի հաւանականութիւնը չտեսան ու  չնպաստաւորուեցան: Չկարողացան (կամ չկամեցան) արտագաղթող նորեկները համարկելու գաղութային կեանքին ու զանոնք ներառելու իրենց աշխուժութիւններուն մէջ: Չանդրադարձան, որ անոնք թարմացնող աւիշ ու նոր ներարկում մը պիտի  բերէին, որուն այնքան պէտքը ունի ամէն գաղութ:

Բ.- Ո՛չ նոր է եւ ո՛չ ալ անակնկալ Միջին Արեւելքի  անկայուն ու խախուտ կացութիւնը` ապահովական ու տնտեսական տեսակէտով: Ոեւէ անհատի համար յստակ էր ու է՛ շրջանի կացութեան սրումի հաւանականութիւնը  եւ անոր պատճառելիք մեծ հարուածը տեղի հայագաղութներուն, ամէն իմաստով: Նախընթացներն ալ ապրած ենք արդէն: Պէտք չէ՞ր, կարելի չէ՞ր արդեօք հնարաւորինս ենթակառոյցներ ծրագրելու, որպէսզի նման պարագայի մը, գաղութները պահպանելու քարոզչութեան եւ անոնց օժանդակելու արշաւին զուգահեռ, հաւանական հարուածէ որոշ չափով «օգուտ» քաղէինք` արտագաղթի նախատեսելի հոսանքը հունաւորելով դէպի Հայաստան եւ ներգաղթի շարժումի վերածելով ատիկա: Կայ տակաւին հին ու նոր կազմաքանդուած գաղութներու հարստութեանց ճակատագրի քննելի խնդիրը:

Խորունկ վերլուծումներու հարկ չկայ հաստատելու համար, որ ազգային ու կազմակերպական մեծ ու փոքր մեր նախաձեռնութիւնները ընդհանրապէս կը կատարուին հակազդեցութեան օրէնքով, պատահարներուն հակազդելու հրամայականով եւ ոչ թէ նախատեսութեամբ,  ծրագրումի աշխատելաոճով:

Ինչո՞ւ  արդեօք: Ահա՛ չարչարող հարցականը:

Յօդուածի մը սահմանը չ՛արտօներ տարածումը: Բաւարարուինք կեդրոնանալով  վերանայման կարօտ սրբագրելի երկու խնդիրներու վրայ միայն:

1.-  Կեդրոնացումով  գործելու  ոճը.

Հայ կեանքի ղեկավարման ծանր բեռը դրուած է տկար ուսերու վրայ: Հոս, «տկար» չէ գործածուած ղեկավար անձերու համար, այլ`  ղեկավարման դրութեան, սիստեմին համար: Հակառակ  «մշտանորոգ»,  բառի տեղի-անտեղի լոզունգային գործածութեան, մեր գործերը կը շարունակենք վարել հնացած-մաշած ու ամուլ եղանակով:

Հպանցիկ ակնարկով կը հաստատուի, որ հայ կեանքի ղեկավարումը կը կատարուի  կեդրոնացման դրութեամբ` պետական, եկեղեցական ու հանրային-հասարակական  բնագաւառներու մէջ:

Հայաստանի նախագահը իր անձին վրայ կեդրոնացուցած է  պետական գործերու ամբողջական պատասխանատուութեան իրաւունքը: Որով իրմէ կախեալ է հայրենիքի այսօրուան բախտը եւ վաղուան ճակատագիրը: Ազգային ժողով թէ կառավարութիւն` լծորդի եւ լրացուցիչ գործօնի դերին մէջն են, ո՛չ աւելին: Նոյն ձեւով կը գործէ Հայաստանեայց եկեղեցին: Փաստօրէն կաթողիկոսներու մօտ կեդրոնացած է հոգեւոր ու վարչական տնօրինումներու իրաւունքը:

Յարակից մարմիններն ու ժողովները արարողակարգային  ներկայութիւններ են պարզապէս եւ… գործնապէս:

Մեր նշած այս իրականութեան դէմ որեւէ թեզ չի դիմանար` առարկելով,  թէ բոլոր պետութիւններն ու եկեղեցիները ունին վճռական ձայնի իրաւունքով ղեկավար հաստատութիւն: Ուրեմն թէ` ինչո՞ւ տարօրինակ ու մերժելի ըլլայ  մերը… եւ այլն:

Նոյնպէս, կարելի չէ մխիթարական համարել պատկերը կուսակցութեանց թէ միութենական կազմակերպութեանց, որոնց պատասխանատու մարմինները թէեւ աշխատանքային բաժանումներու հիման վրայ յանձնախումբեր կը կազմեն, բայց եւ այնպէս հոն ալ տեսանելի են կեդրոնացումը, այդ յանձնախումբերը լիազօր իրաւունքներով պատուիրուած չըլլալնուն իրողութիւնը: Հետեւա՞նքը: Մարմինները կը սպառին ընթացիկ բազմապիսի հարցերու քննութեամբ, եւ բնականաբար կ՛անտեսուի ծրագրումի եւ հետեւողականութեան անհրաժեշտութիւնը, ինչպէս նաեւ անկարեւոր կը դառնան բացթողումներու, սեփական թերութիւններու ճանաչողութիւնն ու ինքնասրբագրումը:

Կեդրոնացած դրութեամբ աշխատելաոճի երկարաձգումը հետզհետէ կ՛առաջացնէ բացարձակ իշխանութեան մտայնութիւն եւ տարբերը մերժելու  հոգեբանութիւն: Ասիկա պետութեան մը գործերու ընթացքին վրայ թերեւս այնքան ալ խանգարիչ բարդութիւն չի ստեղծեր, քանի վճարովի է պաշտօնէութիւնը, կայ օրէնքի խստութիւն եւ օրինազանցներու համար` պատիժ: Նոյնն է պարագան եկեղեցիին, որ ունի հաւատքին ուժը եւ հաւատացեալներուն հնազանդութիւնը: Վտանգաւորը  այնպիսի կազմակերպութեանց համար է, որոնց կառուցային հենքը  հաստատուած է գիտակից յարգանքի վրայ, եւ որոնց անդամները ազնիւ զգացումներով, անշահախնդիր ու  կամաւոր աշխատանքի պատրաստակամութեամբ տրամադրուած անձեր են: Անոնք չեն կրնար երկար հանդուրժել ու տոկալ պարտադիր յարգանքի, երբ զրկուած կը մնան  սեփական կարողութիւնները արժեւորելու  հնարաւորութենէն, որով եւ` ներքին բաւարարութենէ: Բարացուցական է  անունի մը նկատմամբ  առարկութիւնը պատասխանատու ժողովականի մը. «Այդ անձի նշանակման համամիտ չեմ, որովհետեւ անիկա տեսակէտ  ունեցող մարդ է…»:

Կան պարագաներ, երբ նոյնիսկ կ՛անտեսուի երեւոյթ փրկելու ամէն փափկանկատութիւն ազգային եւ կուսակցական ղեկավարութիւնը պարզապէս կը նոյնացուի, կը կեդրոնացուի, փոխանակ նրբամտօրէն այս երկուքը իրարմէ զատորոշելու, անոնց  յարաբերութիւնները հաստատելու գործակցութեան, փոխադարձ յարգանքի ու փոխօգնութեան սկզբունքին վրայ:  Գործելու այսօրինակ ոճը ոչ միայն կը նօսրացնէ գործակիցներու շրջանակը, այլ հաւանաբար  պատճառներէն մէկը կ՛ըլլայ, որ ազգային կեանքէն հեռանան կամ անտարբեր դառնան այն ազգայինները, որոնք նկարագրի  թէ իրենց ըմբռնումներուն բերումով կը մերժեն կուսակցական կնքահայրութիւնը, ո՛ւր մնաց` ղեկավարութիւնը:

2.- Հակակշիռի  բացակայութիւն.

Ցաւոտ խնդիր մըն է նաեւ հակակշիռի բացակայութիւնը, որ շաղկապուած ըլլալով  կեդրոնացումին` մէկը միւսին պատճառ-հետեւանքը կարելի է համարել:

Հայաստանի «ժողովրդավարացում»-էն քսանամեակ մը ետք տակաւին չէ նուաճուած այն հանգրուանը, ուր ձեւաւորուէր  ազդու հանրային կարծիք, որ ներգործութիւն եւ հակակշիռ ունենար կառավարութեան գործունէութեան վրայ: Ասիկա հաստատում մըն է, որուն պատճառով իշխանութիւնը ինքզինք կը վերարտադրէ առաջին օրէն մինչեւ հիմա` հակառակ շարունակուող պաշտօններու չարաշահումին, ակնյայտօրէն իշխանաւորներու ապօրէն հարստացման, քաղաքացիներու իրաւունքներու անտեսման: Կը թուի, թէ ինքնարտադրման երեւոյթը տարածուած  է նաեւ գործող կուսակցութեանց վրայ: Երկրին մէջ խօսքի յարաբերական ազատութիւնը նոր նուաճում մը չէ: Անիկա որոշ չափով կար կլասնոստի եւ փերեսթրոյքայի օրերէն… Գլխաւոր խնդիրը քաղաքացիական հասարակութեան կամքի արտայայտութիւնն է, որ ժամանակին կը խափանուէր խստագոյն օրէնքներով, այսօր կը խափանուի նրբացած միջոցներով, պետական լծակներու օգտագործումով, խարդաւանանքով ու կաշառքով, ի հարկին` սպառնալիքով ու մարտի 1-եան սպանդով: ( Յիշենք, որ Լ. Տ. Պետրոսեան Բ. նստաշրջանի համար, հակառակ վերընտրուած չըլլալուն, բռնութեամբ նախագահ դարձաւ եւ այդպէս ըլլալը յայտարարուեցաւ նաեւ: Աւելցնենք, որ հետագային, 1998-ին  անոր պաշտօնանկութիւնը ներքին-պալատական յեղաշրջում էր եւ ոչ թէ ժողովրդային ճնշումի արդիւնք):

Հակակշռի բացակայութիւնը նաեւ տխուր իրականութիւն է սփիւռքի մէջ, ուր ոչ միայն «մարմինս տկար է, այլ նաեւ… հոգիս յօժար չէ»:

Լոյսի արագութեամբ յատկանշուող հաղորդակցութեան ներկայ միջոցներուն դիմաց, մեր ունեցածը հազիւ թէ կը ներկայացնէ… «Աղքատ Ղազարոսի» պատկերը: Հոս-հոն քանի մը թերթեր` վերապրումի հոգեվարքի մէջ. մատներով համրուող պարբերականներ. տեղ-տեղ ձայնասփիւռի կայաններ. հազուադէպօրէն` հեռատեսիլի ժամեր։ (Մարմինս տկար է): Կասկած չկայ, որ  այդ «տկար մարմնով» կը կատարուի երախտապարտ գործ: Մամուլը արձագանգը կը տարածէ գաղութային աշխուժութիւններուն եւ յօդուածագրութիւններով ընթերցողներուն ուշադրութիւնը կը կեդրոնացնէ ազգային, քաղաքական ու ընկերային խնդիրներու վրայ: Պարբերականները կը փորձեն վառ պահել գեղարուեստական գրականութեան կայծը, իսկ ձայնասփիւռը հայ երգի թրթռացումով կը յուզէ ունկնդիրները: Բայց այնպէս կը թուի, որ անոնք զրկուած են հանրային կեանքի վրայ հակակշիռ բանեցնելու փորձէն եւ ղեկավարութեան խոտորումներուն անդրադառնալու իրաւունքէն, որոնց գործադրումը  լիարժէք պիտի դարձնէր անոնց դերն ու առաքելութիւնը: Ընդհակառա՛կն, հակակշիռ բանեցնելու դերով հանրային կարծիք ձեւաւորելու փոխարէն, երբեմն,  բացայայտօրէն իրենց սրինգը կը լարեն զիրենք հովանաւորողներու թելադրած նուագին համար: Անոնց մօտ արտօնուած չեն տարբեր ու հակադիր տեսակէտներու արձագանգումը,  բախումը, որոնք  կը բիւրեղացնեն ընդունելի ուղղութիւնը: (Հոգիս յօժար չէ): Հասած ենք տեղ մը, ուր անգոյ է հանրային կարծիք ըսուածը, որ կը նկատուի մղիչը, նպատակներու իրագործման գլխաւոր լծակներէն մէկը, եթէ ոչ` գլխաւորը: Եթէ պատահի իսկ, որ համացանցային արդի միջոցներով կամ այլ ձեւերով կարելի ըլլայ կարծիք ձեւաւորել հանրային կեանքի գոյավիճակին կամ գործունէութեան  այս կամ այն ընթացքին դէմ, միեւնոյնն է: Անիկա պարզապէս պիտի անտեսուի, նոյնիսկ եթէ անոր դէմ արշաւանք չշղթայազերծուի: Ասիկա պատճառ-հետեւանքներէն մէկն է ղեկավարման փակ շրջանակի, որուն մէջ խրած ենք ու սպառած` մենք զմեզ: Արտաքին հակակշիռ չհանդուրժելու հոգեբանութիւնը հետզհետէ վերածուած է մտայնութեան, այն աստիճան, որ չքացուցած է նոյնիսկ ներքին հակակշիռը:  Հարցական է, թէ ի՛նչ արդիւնք կրնայ տալ անհակակշիռ ու փակ ղեկավարութեամբ որեւէ գործունէութիւն: Բայց անպայման անիկա ղեկավարութեան մօտ կը մատնէ անապահովութեան զգացում, ինքնավստահութեան պակաս, իսկ շրջապատին   կը պատճառէ հիասթափութիւն ու  անտարբերութիւն:

Յամենայն դէպս.

Հանրային կեանքի մասին որեւէ դատում վիճարկելի է անշուշտ եւ չի կրնար բացարձակին դրոշմը կրել: Այնպէս որ, մակերեսայնօրէն տեսնուած ու մտածուած եւ դիւրութեամբ արձանագրուած վերի նշումները, հակառակ իրենց պարզութեան ու անմեղ դրուածքին, խորքին մէջ թերեւս  կուտակած ունին մեզի անծանօթ բազմաթիւ այլ  բարդութիւններ ու հակադարձ ներգործութեան սերմեր: Բայց խնդիրն այն է, որ այս ու նման հարցեր համապարփակ ուսումնասիրութեան առարկայ կը դառնա՞ն:

Կը կասկածինք:

Տարօրինակ պիտի չըլլայ, որ ընթերցողը հարց տայ հիմա, թէ հայ կեանքին առնչուող բացասական այս մատնանշումներու շրջագծին մէջ ո՞ւր կը զետեղուի լաւատեսութիւնը, որուն շեշտը կար յօդուածի սկզբին:

Յայտնենք, որ լաւատեսութիւնը այդ մատնանշումներէն անդին կ՛երթայ եւ կ՛ընդգրկէ հայ կեանքի ողջ տարածքը` բոլոր ժամանակներու մէջ: Պահ մը թարմացնենք պատմական մեր յիշողութիւնը: Հակառակ հայրենիքի տկարութիւններուն, հաշուի առնելով նոյնպէս հայագաղութներուն սպառնացող բազմաբնոյթ վտանգները, հակառակ նոյնիսկ շարունակուող արտագաղթի մտահոգիչ ծաւալին, աւելի քան հազարամեակի մեր ազգին երէկի պատկերը չէ եղած նոյնքան փայլուն ու յուսատու, որքան որ այսօր է: Եւ` անբաղդատելիօրէն:

Ահա թէ ինչո՛ւ մեր լաւատեսութիւնը` գալիք օրերու նկատմամբ:

Զգո՛ւշ սակայն: Լաւատեսութիւնը չշփոթել իրատեսութեան հետ: Մանաւանդ` չմոռնալ ինքնաճանաչումի հրամայականը եւ ինքնասրբագրումի անհրաժեշտութիւնը:

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )