Արուեստի Աշխարհէն Ճէյն Օսթընի Երկրպագուները Կը Նշեն «Փրայտ Էնտ Փրեճուտիս» Վէպին 200-ամեակը

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

Դարաշրջանի տարազները յատկանշական տեղ ունին Ճէյն Օսթընի երկրպագուներուն կազմակերպած ձեռնարկներուն մէջ:

ԱՆՈՐ ԱՌԱՋԻՆ ՏՈՂԸ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ՄԷՋ ԱՄԷՆԷՆ ԱՒԵԼԻ ԾԱՆՕԹ  ԱՌԱՋԻՆ ՏՈՂԵՐԷՆ Է: ԴԵՐԱՍԱՆ ՔՈԼԻՆ ՖԸՐԹ ՀԱՆԴԻՍԱՏԵՍՆԵՐՈՒՆ ՍԻՐՏԵՐԸ ԳՐԱՒԱԾ Է` ԳԼԽԱՒՈՐ ՀԵՐՈՍԻՆ ԴԵՐԸ ԿԱՏԱՐԵԼՈՎ ՀԱՄԱՆՈՒՆ ԺԱՊԱՒԷՆԻՆ ՄԷՋ: ՎԷՊԻՆ ԴԻՊԱՇԱՐԷՆ ԾՆՈՒՆԴ ԱՌԱԾ Է ՆՈՅՆԻՍԿ ԶՈՄՊԻՆԵՐՈՒ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ՄԸ: ԻՍԿ ԱՅՍ ՕՐԵՐՈՒՆ ԱՆԻԿԱ ԿԸ ԹԵՒԱԿՈԽԷ ԻՐ ՊԱՏԿԱՌԵԼԻ 200-ԱՄԵԱԿԸ` ԾՆՈՒՆԴ ՏԱԼՈՎ ԻՐԵՆ ՅԱՏՈՒԿ «ՃԱՐՏԱՐԱՐՈՒԵՍՏԻ» ՄԸ: «ՊԻ. ՊԻ. ՍԻ.» ԿԸ ՆԿԱՐԱԳՐԷ ԲՐԻՏԱՆԱՑԻ ԳՐԱԳԷՏԻՆ ՀՌՉԱԿԱՒՈՐ ԳՈՐԾԻՆ ԿՏՐԱԾ ՃԱՆԱՊԱՐՀԸ ԵՒ ԿԸ ՊԵՂԷ ԱՆՈՐ ՅԱՐԱՏԵՒՈՒԹԵԱՆ ԳԱՂՏՆԻՔԸ, ՈՐ ՅԱՅՏՆԱՊԷՍ ԿԸ ՊԱՐՈՒՆԱԿԷ ՍԵՐՈՒՆԴԷ ՍԵՐՈՒՆԴ ԸՆԴՄԻՇՏ ՎԵՐԱԹԱՐՄԱՆԱԼՈՒ ԿԱԽԱՐԴԱԿԱՆ ՅԱՏԿԱՆԻՇ ՄԸ:

Տիեզերական ընդունուած ճշմարտութիւն է, թէ «Փրայտ էնտ փրեճուտիս» վէպին 200-ամեակին զուգահեռ պիտի բազմանան Ճէյն Օսթընի նուիրուած ձեռնարկները, անոր առնչուող վաճառելի արտադրութիւնները, ինչպէս նաեւ` այն յօդուածները, որոնց հեղինակները առանց ամչնալու պիտի բռնագրաւեն անոր առաջին տողը, որ կ՛ըսէ.

«Տիեզերական ընդունուած ճշմարտութիւն է, թէ ամուրի մարդ մը, որ բաւական հարուստ է, անպայման որ կարիքը պիտի զգայ ամուսնանալու եւ կին մը ունենալու»:

Մերօրեայ «Վաճառանիշ» Մը

Վէպին 200-ամեակին առիթով այս շաբթուան սկիզբը ընթերցանութեան արշաւ մը տեղի ունեցաւ Պաթի Ճէյն Օսթըն կեդրոնին մէջ, որ ձեռնարկած էր համացանցի վրայ 11 ժամ տեւողութեամբ փնտռտուքի մը` գտնելու համար միջազգային աստղ մը, որ կարդար առաջին գլուխը:

Այնուհետեւ, մասնագէտներ, գրագէտներ եւ երկրպագուներ համացանցի վրայ 12 ժամ կենդանի սփռումով կարդացին վէպը: Աւստրալիոյ եւ Հիւսիսային Ամերիկայի մէջ Ճէյն Օսթընի միութիւններ հետեւեցան անոնց օրինակին: Ճէյն Օսթընի միութիւններ գոյութիւն ունին նաեւ Ճափոնի, Հոլանտայի եւ Պրազիլի մէջ:

«Ասիկա աշխարհատարած ճարտարարուեստ մըն է,- կ՛ըսէ Ճէյն Օսթըն կեդրոնի բանբեր Տէյվիտ Լասմըն:- Օսթըն միշտ ալ ունեցած է զինք լսողներ: Սակայն 1995-ին «Պի. Պի. Սի.»-ի պատկերասփռած «Փրայտ Էնտ փրեճուտիս» ժապաւէններու շարքը եղաւ անկիւնադարձ մը, որ Ճէյն Օսթընը վերածեց համաշխարհային աստղի»:

«Օսթընի ճարտարարուեստին կորիզը կը կազմեն անոր 6 գիրքերը, սակայն ան ինքնին վաճառանիշ մըն է, որմէ կարելի չէ խուսափիլ»:

Ճէյն Օսթըն կեդրոնը կ՛ընդունի տարին շուրջ 60 հազար այցելու. 80 առ հարիւրը` կիներ: Դարաշրջանի տարազներով ներկայանալը մաս կը կազմէ Ճէյն Օսթընի նուիրուած տարեկան փառատօնին, որ տեղի կ՛ունենայ Պաթի մէջ, ուր հեղինակը ապրած է 1801-1806:

«Պաթի մէջ պահպանուած է այդ ժամանակներու ճարտարապետութեան մեծ մասը: Հետեւաբար աշխարհի տարբեր կողմերէն մարդիկ այստեղ կու գան դարաշրջանի յատուկ տարազներ հագնելու համար, քալելու` այն ճամբաներէն, ուրկէ Օսթըն քալած էր, եւ տեսնելու այն շէնքերը, զորս տեսած էր ան», կ՛ըսէ Լասմըն:

«Այցելուները ջախջախիչ մեծամասնութեամբ կը պատկանին իգական սեռին: Երբեմն կը հանդիպինք յաճախ զինուորական տարազով անոնց ամուսիններուն եւ ընկերակիցներուն, որոնք կու գան դժգոհելով եւ աղմկելով, սակայն կը թուի, թէ վերջաւորութեան հաճելի ժամանակ կ՛անցընեն»:

«Սիրեցեալ Զաւակ»-ը

Առաջին անգամ 1813-ին Թոմըս Իկըրթընի կողմէ հրատարակուած «Փրայտ էնտ փրեճուտիս»-ը Ճէյն Օսթընի երկրորդ վէպն էր, զոր ան նկարագրած է իբրեւ իր «սեփական սիրեցեալ զաւակը»:

Թէեւ ներկայիս վէպը հեղինակի իրաւունքէ զերծ է եւ ելեկտրոնային գիրքեր կարդացողներու համար ձրի տրամադրուած է համացանցի վրայ, սակայն Էլիզապեթ Պենեթի եւ միսթըր Տարսիի յարաբերութեան վրայ կեդրոնացած իր նիւթով` անիկա ամէն տարի մինչեւ 50 հազար օրինակի վաճառք կ՛արձանագրէ Բրիտանիոյ մէջ:

«Վէպը առաջին վայրկեանէն յաջողութիւն չէր արձանագրած, ինչպէս պիտի ակնկալէինք: Երրորդ հրատարակութիւնը մնացորդի գինով վաճառուած էր», կ՛ըսէ Ճէյն Օսթընի գործերը պարփակող Քէյմպրիճի 9 հրատարակութիւններուն ընդհանուր խմբագիրը` Ժանեթ Թոտ:

«Օսթընի վէպերէն միակն է «Փրայտ էնտ փրեճուտիս»-ը, ուր հարազատօրէն կը հիւսուի ժողովրդային վիպերգական պատմութիւնը աղջկան մը, որ կը յաջողի գրաւել բարձր խաւի պատկանող հարուստ տղամարդու մը սիրտը, եւ մեծամիտ տղամարդ մը ծունկի կու գայ սիրոյ առջեւ»:

«Յար եւ նման է վիպերգական այն պատմութիւններուն, որոնց կը հանդիպինք Տաֆնէ տիւ Մորիէի եւ Միլզ էնտ Պունի հրատարակութիւններուն մէջ: Ուրիշ ոչ մէկ տեղ կը հանդիպինք նման պատմութիւններու յաջող ներկայացումին: Ոչ իսկ Օսթընի որեւէ մէկ այլ գործին մէջ», կ՛աւելցնէ ան:

Թոտ «Փրայտ էնտ փրեճուտիս»-ի 200-ամեակին առիթով Քէյմպրիճի համալսարանին Լիւսի Քաւընտիշ քոլեճին մէջ կազմակերպած է համագումար մը, որ տեղի պիտի ունենայ յունիսին: Թոտ այս վէպը կը նկարագրէ իբրեւ Օսթընի միւս գործերէն «շատ աւելի արեւաշող» վէպ մը: «Անիկա շատ պարզ է, նաեւ` շատ բարդ: Նման հաստատում մը կարելի է կատարել միայն սակաւաթիւ գիրքերու մասին»:

Համագումարը պիտի պեղէ վէպին սկզբնական պատմական պարունակը, ինչպէս նաեւ` ժապաւէնի այն անհամար պատշաճեցումներն ու գրական արտադրութիւնները, որոնք ներշնչուած են անկէ:

Քոլին Ֆըրթ` միսթըր Տարսիի դերով եւ Ճենիֆըր Էլ` Էլիզապեթ Պենեթի դերով, «Պի. Պի. Սի.»-ի 1995-ին պատկերասփռած «Փրայտ էնտ փրեճուտիս» շարունակական ժապաւէններու շարքին մէջ:

«Պի. Պի. Սի.»-ի 1995-ին պատկերասփռած «Փրայտ էնտ փրեճուտիս» շարունակական ժապաւէններու շարքէն ետք, որուն մէջ Քոլին Ֆըրթ կը մարմնաւորէր միսթըր Տարսիի դերը եւ Ճենիֆըր Էլ` Էլիզապեթ Պենեթի, 2005-ին շարժապատկերի սրահներու մէջ ցուցադրուեցաւ «Փրայտ էնտ փրեճուտիս»-ի վերաթարմացած մէկ տարբերակը` բեմադրութեամբ Ճօ Ռայթի, դերակատարութեամբ Մեթիու ՄքՖատիընի եւ Քիրա Նայթթլիի: Ժապաւէնը աւելի քան 76 միլիոն փաունտի վաճառք արձանագրեց աշխարհի տարածքին:

Ֆըրթ 2001-ին դարձեալ մարմնաւորեց Տարսիի տիպարը` «Պրիճիթ Ճոնզ՛զ տայըրի» ժապաւէնին մէջ, որ մօտաւոր կերպով հիմնուած էր Օսթընի վէպին պատմութեան վրայ: Միւս կողմէ` Կուրինտըր Չատհայի 2004-ին բեմադրած տարբերակը վէպը տեղադրեց հնդկական շարժապատկերի աշխարհին մէջ:

Աւելի հին պատշաճեցումներ են 1940-ին պատրաստուած ժապաւէն մը` «Պրէյվ նիւ ուըրլտ» վէպի հեղինակ Ալտըս Հաքսլիի գրիչով, եւ որուն մէջ Կրիր Կարսըն կատարած է Էլիզապեթի դերը, իսկ Լորանս Օլիվիէ` Տարսիի:

Կիներու Իրաւունքներու
Պաշտպանութեան
«Նախատիպը»

Սաութեմփթընի համալսարանէն Շելի Քոպ կ՛ըսէ, թէ ակադեմական կարգ մը վէճերու գլխաւոր նիւթը այն է, թէ ինչպէ՛ս Ճէյն Օսթընի վէպերուն պատշաճեցումները կ՛առնչուին կիներու իրաւունքներու պաշտպանութեան ժամանակակից գաղափարներու հետ:

«Օսթընի վէպերուն մէջ կիներու իրաւունքներու պաշտպանութեան նիւթին առնչութեամբ վիճարկութիւնը սկիզբ առած է 1970-ական տարիներու վերջերուն: Ժամանակակից պատշաճեցումներ հետեւողական կերպով մտածել կու տան, թէ Օսթըն կիներու իրաւունքներու պաշտպանի նախատիպն էր», կ՛ըսէ Քոպ, որ այս նիւթին մասին պիտի խօսի Հեմփշըրի Չուան Հաուս գրադարանին մէջ, փետրուար 9-ին, ««Փրայտ էնտ փրեճուտիս»-ի ուսումնասիրութեան օրուան» առիթով:

«Պատշաճեցումը միշտ հետաքրքրական է, որովհետեւ միշտ կը հակազդէ վէպին բնագիրին եւ իրերը հասկնալու այսօրուան մեր մօտեցումին», կ՛աւելցնէ ան:

Երբ «Պի. Պի. Սի.»-ի պատկերասփիւռի շարունակական ժապաւէններուն մէջ Քոլին Ֆըրթի մարմնաւորած միսթըր Տարսին դուրս կու գայ լիճէն, պահը այնպիսի լուսարձակի տակ կ՛առնուի, որ կ՛անդրադառնանք, թէ պատշաճեցումը կատարուած է իգական սեռի հանդիսատեսներուն համար, կ՛ըսէ Քոպ:

Բոլորին ուշադրութիւնը գրաւած պահ մըն է ասիկա: Յայտնապէս Քոլին Ֆըրթի մարմնաւորած Տարսիի կերպարը ստեղծուած է իգական սեռի ակնդիրներուն կողմէ դիտուելու եւ զանոնք հմայելու նպատակով: «Պրիճիթ Ճոնզ՛զ տայըրի» ժապաւէնին մէջ այս տեսարանը արդէն մաշած կը թուի, իսկ «Այ. Թի. Վի.»-ի պատկերասփռած «Լոսթ ին Օսթըն» ժապաւէններու շարքին մէջ անիկա արդէն յետարդի ժամանակներու կատակի մը վերածուած է:

Մերօրեայ Պատշաճեցումներ

«Փրայտ էնտ փրեճուտիս»-ի պատմութենէն ծնունդ առած նորութիւն մըն է Փի. Տի. Ճէյմսի «Տեթ քամզ թու Փեմպըրլի» գիրքը, որ լոյս տեսաւ 2011-ին. անիկա շարունակութիւն մըն է, որ Էլիզապեթ Պենեթը եւ միսթըր Տարսին կը տեղադրէ խորհրդաւոր ոճիրի մը մթնոլորտին մէջ: Այլ նորութիւն մըն է Սեթ Կրահամ-Սմիթի 2009-ին լոյս տեսած գրական «խառնակոյտը»` «Փրայտ էնտ փրեճուտիս էնտ զոմպիզ»:

Եթէ Ճէյն Օսթըն կարդար այս գիրքին առաջին տողը ոչ միայն պիտի դառնար իր գերեզմանին մէջ, այլ ձեռքերը լայն բացած` դուրս պիտի սողար գերեզմանէն. «Տիեզերական ընդունուած ճշմարտութիւն է, թէ խելքը գլուխը զոմպի մը անպայման որ կարիքը պիտի զգայ յաւելեալ խելքի», կ՛ըսէ գիրքին առաջին տողը:

Իսկ վերջերս Սանտենսի շարժապատկերի փառատօնին տեղի ունեցաւ առաջին ցուցադրութիւնը «Օսթընլենտ» ժապաւէնին: Անիկա կը պատմէ Ճէյն Օսթընի երկրպագուի մը մասին, որ կը պահէ Քոլին Ֆըրթի բնական չափի նկարը եւ իր ամբողջ կեանքին խնայողութիւնը կը ծախսէ` այցելելու համար Ճէյմս Օսթընի բնաբաններով կառուցուած զբօսայգին` Բրիտանիոյ մէջ:

Ճերուշա Հեսի բեմադրած այս ժապաւէնին դերակատարները, ինչպէս նաեւ` նկարահանողները, մեծ մասամբ բրիտանացի են: Ժապաւէնը նկարահանուած է Բրիտանիոյ մէջ: Արտադրիչը` Սթեֆընի Մայըր, հեղինակն է «Թուալայթ» ժապաւէնին եւ բաւական ծանօթ է համակուած երկրպագուներու երեւոյթին:

Անցեալ տարի սկիզբ առաւ «Փրայտ էնտ փրեճուտիս»-ի արդիականացած մէկ պատշաճեցումը` «Տը Լիզի Պենեթ տայըրիզ» ժապաւէններու շարքը, որ կը ներկայացուի տեսերիզի պլոկներու եւ համացանցի վրայ ընկերային կապեր հաստատող ցանցերու միջոցով:

Աշլի Քլեմընթց կը մարմնաւորէ «Տը Լիզի Պենեթ տայըրիզ» ժապաւէններու շարքին գլխաւոր տիպարին դերը:

Լիզի Պենեթի տիպարը զանգուածային հաղորդակցութեան 24 տարեկան ուսանող մըն է: Այս դերը կը մարմնաւորէ Աշլի Քլեմընթց: Այլ տիպարներու շարքին են քոլեճի ուսանողներ` Պինկ Լի եւ Ուլիըմ Տարսի: Արդէն 80 յայտագիրներ սփռուած են եւ պատմութիւնը կը շարունակուի:

«Միշտ Նոր Բան Կայ Ըսելիք»

«Փրայտ էնտ փրեճուտիս»-ի 200-ամեակի այլ ձեռնարկներու շարքին է ցուցահանդէս մը, որ տեղի պիտի ունենայ Ճէյն Օսթընի տուն-թանգարանին մէջ (Չուան): Հոն պիտի ցուցադրուի այն նամակը, որ Ճէյն գրած է իր քրոջը` Քասանտրայի, ստանալէ ետք վէպին առաջին օրինակը:

«Պի. Պի. Սի.» պիտի վերակենդանացնէ Բրիտանիոյ փոխարքայութեան ժամանակաշրջանի (1811-1820) պարահանդէս մը` Զատկուան տօնին առիթով: «Հեւինկ է պոլ» վերնագիրով պատկերասփիւռի յայտագիրը պիտի ներկայացնէ Օսթընի ապրած աշխարհին ընկերային պատմութիւնը եւ ցոյց պիտի տայ, թէ ընկերային իրադարձութիւնները ինչպէ՛ս առիթ կու տային կիներուն` գտնելու ամուսին մը:

Իսկ Հըրթֆորտշըրի համալսարանը 11-13 յուլիսին պիտի հիւրընկալէ «Օսթընի վայրերը» վերնագիրով համագումար մը` քննելու համար, թէ Ճէյն Օսթընի երեւակայական պատմութիւնները ինչպէ՛ս կ՛առնչուին իրենց բնապատկերին:

Երբ այսքան բազմաթիւ մարզեր պեղուած են, արդեօք ամէն ինչ գիտե՞նք Ճէյն Օսթընի մասին:

«Օսթըն Շէյքսփիրի կը նմանի, այն առումով, որ միշտ նոր բան կայ ըսելիք անոր մասին», կ՛ըսէ Քոպ:

«Իւրաքանչիւր սերունդ իր ձեւով կը մեկնաբանէ զայն եւ կը հակազդէ: Եւ որովհետեւ քիչ բան գիտենք Ճէյն Օսթընի կեանքին մասին, միշտ կը փորձենք գիտնալ, թէ ճիշդ ինչպիսի՛ անձ մըն էր ան: Այս խորհրդաւոր տարրը միշտ յառաջ կը մղէ մեզ` պեղելու զայն»:

Իսկ Քոտի համաձայն, Ճէյն Օսթընի գործերուն յարատեւութեան գաղտնիքներէն մէկը այն է, թէ` «ան չէ գրած այնպիսի անձերու համար, որոնք մտածելու կարողութիւն չունին»:

«Չեմ կարծեր, որ պիտի ուզէր գրել այնպիսի գիրք մը, որ մարդիկ պարզապէս փոխ առնէին գրադարանէն, ապա վերադարձնէին, կամ գնէին թղթակազմ գիրք մը եւ կարդալէ ետք թափէին: Ան կ՛ուզէր գրել այնպիսի գիրքեր, որոնք արժէք պիտի ներկայացնէին, որպէսզի մարդիկ պահէին զանոնք եւ կարդային»:

Ճէյն Օսթըն

Ծնած է 16 դեկտեմբեր 1775-ին, Հեմփշըրի Սթիվընթըն գիւղին մէջ:

Մէկն էր սերտ ընտանիքի մը ութ զաւակներէն:

Ընտանիքը 1801-ին տեղափոխուած  է Պաթ:

Հօրը մահէն ետք ընտանիքին հետ տեղափոխուած է քանի մը անգամ եւ ի վերջոյ կայք հաստատած է Հեմփշըրի Չուան գիւղին մէջ:

Եղբայրը` Հենրի բանակցած է հրատարակիչի մը հետ, որպէսզի հրատարակէ իր առաջին վէպը` «Սենս էնտ սենսիպիլիթի»:

Օսթըն իր յաջորդ գիրքը նկարագրած է իբրեւ «իր սիրեցեալ զաւակը»:

Օսթընի առողջութիւնը կը վատթարանայ 1816-ին. կ՛ենթադրուի, որ ան կը տառապէր մորթի մահացու հիւանդութենէ մը (Էտիսըն՛զ տիզիզ):

Կը մահանայ տարի մը ետք, Ուինչեսթըրի մէջ, 41 տարեկանին:

Օսթըն աւանդ ձգած է ընդմիշտ փառաբանուած 6 վէպեր, որոնք պատուհան մը կը բանան 19-րդ դարու սկիզբի միջին եւ բարձր խաւերու կիներու կեանքին վրայ:

 

 

Ի՞նչ Է «Փրայտ Էնտ Փրեճուտիս»-ի
Յարատեւող
Գրաւչութեան Գաղտնիքը

«Զայն կարելի է կարդալ բազմաթիւ մակարդակներու վրայ», կ՛ըսէ Բրիտանիոյ մէջ Ճէյն Օսթընի միութեան վարչութեան մէկ անդամը` Մերիլին Ճոյս:

«Զայն կարելի է կարդալ իբրեւ վիպերգական «Ձիւնաթոյր»-ի պատմութիւն մը, կատակերգութիւն մը կամ ընկերային հարցերու ակնարկ մը` Օսթընի սեփական միջավայրին մէջ կիներուն դիմագրաւած հարցերուն մասին»:

«Այս ակնարկը կ՛արտայայտուի քիչ մը խայթող ոճով, յաճախ` շատ նուրբ հեգնանգով, հետեւաբար ակադեմական մը ըլլալու կարիքը չկայ բան մը հասկնալու համար»:

«Շատեր կը սիրեն ուրախ աւարտները, եւ կը թուի, թէ «Փրայտ էնտ փրեճուտիս» նման առիթներ կ՛ընձեռէ գէթ կարգ մը տիպարներու»:

«Օսթընը կը սիրեմ` մասնաւորաբար, որովհետեւ ամէն ինչ չի բացատրեր: Քեզմէ կը պահանջէ գտնել այն, ինչ որ թաքնուած է տողերուն ետին: Ան գրագէտ մըն է, որ կը մտածէ, թէ «իր ընթերցողները խելացի են»:

«Թերեւս 10 անգամ կարդացած եմ «Փրայտ էնտ փրեճուտիս»-ը: Ամէն անգամ, որ դարձեալ կը կարդամ զայն, դարձեալ կը խնդամ, որովհետեւ երգիծական տիպարները շատ լաւ գծուած են: Վէպը թարմ է ինծի համար, ամէն անգամ որ կը կարդամ զայն»:

 

 

 

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )