Վարդանանց Մը

ՎԱՐԴԱՆ ԹԱՇՃԵԱՆ

Կիպրոսի Մելգոնեան կրթական հաստատութիւնը կղզիին մէջ կղզի մըն էր ինքնին: Արտադասարանային իր բազմապիսի գործունէութիւններով, սակայն, այնքան ճոխ էր ներքին կեանքը, որ ձանձրոյթ բառը չէիր գտներ մելգոնեանցիի բառարանին մէջ: Մարզական, մշակութային, արի-արենուշական եւ տակաւին թատերական եռուզեռը երբեք փնտռել չէր տար քաղաքը, բացի այն պարագային, երբ իրապէս քմահաճ կարօտը զգայինք Հոլիվուտի աստղերուն զգլխիչ համբոյրին, Նիկոսիոյ գլխաւոր շարժապատկերի սրահներուն ճերմակ պաստառին վրայ:

Այն ատեն ո՛չ հեռատեսիլ կար, ո՛չ համակարգիչ, ո՛չ համացանց, սակայն տղայ-աղջիկ մէկ կողմէն դաս-դասաւանդութեան եւ կամ վերեւ յիշուած գործունէութիւններու ոստայնին մէջ, միւս կողմէ` իրենց հարազատներուն կամ  երկու շէնքերը բաժնող ցանկապատէն անդին իրենց «մարդ»-երուն նամակներ շարադրելու սիրահարական հովերուն գինովութեանը մէջ, ժամանակը կը լեցուէր, մինչեւ որ օրուան յոգնութիւններէն պարտասած իրենց մարմինը անձնատուր ըլլար խոր քունին, միատարած ննջարաններու ճռռացող մահճակալներուն վրայ:

Համալսարանը աւարտելէս երկու տարի ետք, երբ ուսուցչական պաշտօն ստանձնեցի հոն, 1966-ին, բարոյական պարտք մը զիս մղեց յետմիջօրէի այնպիսի աշխատանքներու, որոնց պտուղը իմ կարգին ճաշակած էի ուսանողութեանս օրերուն: Հրահանգը տնօրէնէն չէր գար, այլ ներքին մղում մը կը ստիպէր մեզ այս տղոց կեանքը լեցնելու, երբ հեռու էին ծնողական գուրգուրանքէ: Ինքնաբուխ, յօժարակամ մօտեցում մը, որ ուսուցիչէ մը աւելի, մեզ կը դնէր մեծ եղբօր մը կօշիկներուն մէջ: Որքան կապուէիր այս տղոց, որքան անկեղծ եւ խղճամիտ ըլլար հաղորդակցութիւնը, այնքան կ՛անուշնար ու կ՛իմաստաւորուէր գիշերօթիկի միայնակութիւնը, այնքան կը բարձրանար իրենց գնահատանքն ու կապուածութիւնը թէ՛ ուսուցիչին եւ թէ՛ անոր դասաւանդած նիւթին: Եթէ սիրաշահեցար սան-սանուհիներուն յարգանքն ու վստահութիւնը, ա՛լ ապահովուած կ՛ըլլար ծրագրի մը յաջողութիւնը, դրական արդիւնքը: Կը բաւէր, որ հրահրէիր, խթանէիր ու քաջալերէիր զիրենք` առանց գոռոզանալու, բռնանալու կամ վերէն դիտելու:

Արդէն Մելգոնեանին համն ալ հո՛ն էր: Պարապ տեղը չէր, որ նորեկները եթէ լալով մուտք կը գործէին հաստատութեան մայր դարպասէն, իրենց ծնողքին թարմ կարօտը սրտին, շատ աւելի զօրաւոր լացով ալ, մինչեւ իսկ անտառի ծառերուն փաթթուելով կը բաժնուէին անկէ, երբ վկայականները ձեռին, կը հարկադրուէին հրաժեշտ տալ «Անմահ լուսոյ այս տաճարին», զիրենք օդակայան տանելու եկած օթոպիւսը նստելէն առաջ:

Ի՜նչ, ի՜նչ ուսուցիչներ եկան, իրենց քրտինքն ու շունչը տուին սերունդներու դաստիարակութեան վսեմ գործին, անցա՜ն, գացին ու հիմա յուշ-յիշատակ` մեզ կը դիտեն վերէն, անջնջելի կնիքն իրենց ամէն մէկ ճշմարիտ մելգոնեանցիի մտքին ու հոգիին մէջ:

Մեր շրջանին երաժշտականը, իր երգչախումբով եւ նուագախումբով, ունէր Վահան Պէտէլեանը: Գրականը` Վահրամ Մավեանն ու Ներսէս Թամամեանը: Մարզականը` Տիգրան Միսիրեանը: Գծագրականը` Սեպուհ Աբգարեանը: Արի-արենուշականը` Ղարիպեանը, ապա Միհրան Ճիզմեճեանն ու Հերմինէ Քէշիշեանը: Ես ալ ձեռք առի թատերականը:

Առաջին գործերէս մին եղաւ շուտով հիմնել աշակերտական ուժերէ բաղկացած «Յակոբ Պարոնեան» թատերախումբը: Երկու տարին չամբողջացուցած, «Մեծապատիւ մուրացկաններ»-ու «Չարշըլը Արթին աղան»-ի եւ «Քաղաքավարութեան վնասները»-ի նման զաւեշտներու հրապարակային յաջող բեմադրութիւններէն ետք, կիպրահայ թատերասէրները դրած եղանք սպասողական վիճակի մէջ: Փոփոխութեան սիրոյն, մտածեցինք այս անգամ տրամա մը ներկայացնել: Գաղափարը զիս մղեց «Վարդանանց»-ին եւ խումբն ալ խանդավառութիւն ցոյց տուաւ, թէեւ փիէսի ընտրութիւնը դժուարութեան առջեւ դրաւ մեզ: Սմբատ Բիւրատի «Աւարայրի արծիւ»-ը իտէալ պատասխանը չէր մեր մտայղացումին, սակայն սիրողական թատերախումբի մը, ինչպէս նաեւ ոչ շատ պահանջկոտ եւ քննադատ հասարակութեան մը համար գոհացուցիչ նկատուեցաւ: Կը բաւէր, որ փոխանցուէր Վարդանանց խորհուրդը եւ ազգային ոգին: Երկարապատում ճառերը բաւական կրճատեցի, քիչ մըն ալ բեմի շարժում աւելցուցի, որպէսզի 5 արարնոց այս երկար թատերգութիւնը փոխանակ ձանձրացնելու հանդիսատեսը, գոնէ իր աթոռին վրայ աչքը բաց պահէր:

Աշխատանքը տեւեց քանի մը ամիս: Բեմայարդարում, տարազ, վահան, սուր, սաղաւարտ եւ այլ կարիքներու պատրաստութիւն եւ ապա` փո՛րձ, փո՛րձ, անդադա՛ր փորձ, ջիղ սպառելու աստիճան: Դերերը, բացի երկու կիներէ, ամբողջութեամբ արական էին, իշխաններ, զինուորներ, կղերական դաս, պարսկական պալատականներ, մոգպետ եւ այլն: Բեմադրիչի կարգին, ստանձնած էի նաեւ Յազկերտին դերը:

Վերջապէս հասաւ օրը: Հաստատութիւնը արտակարգ եռուզեռի մէջ էր, ժողովուրդ պիտի գար: Ինքնաշարժներ պիտի լեցնէին բակերը: Պիտի խայտար մթնոլորտը` առօրեայէն տարբեր իրարանցումով մը: Ի՜նչ հաճելի էր դուրսի աշխարհը բերել մեր տունէն ներս եւ մեր համեստ ուժերով գաղութին պարգեւել վայելքի եւ խօսակցութեան նիւթ:

Դերասանները ծպտելու գործն ալ վրաս էր: Շուրջ 30 տղաք պատմական դէմք պիտի ստանային: Ուստի հարկ եղաւ ժամը 3-էն զիրենք սրահ հաւաքել, բեմին քովի դիմայարդարման խցիկին մէջ, մեծկակ հայելիին առջեւ մէկ առ մէկ, համբերութեամբ ու հանդարտութեամբ ծպտել զիրենք, սկսելով կարեւոր դերասաններէն: Մինչեւ ժամը 6, ընթրիքի ժամը, տղոց մեծ մասը դարձած էր գրեթէ անճանաչելի, զիրար դիտելով` կը զուարճանային:

Ինծի անմիջական օգնական նշանակած էի աշակերտներէն Խաչիկ Պախամեանը, որ թէեւ դեր չունէր, բայց դեր ունէր բոլոր պատուէրներս կէտ առ կէտ գործադրելու: Հրահանգ տուի իրեն, որ տղոց ընթրիքը սենտուիչի ձեւով սրահ բերէ, քանի որ ծպտուած վիճակով եւ տարազներով տղոց համար ճաշարան երթալը անհնարին էր: Ծիծաղի առարկայ կրնային դառնալ եւ, ո՛վ գիտէ, տուն տալ անհաճոյ պատահարի:

Ժամը 7-ի ատենները, դերասանի մը դէմքին վրայ աշխատած պահուս, Պախամեանը ականջիս մօտենալով` կամացուկ մը հասկցուց, որ տղոցմէ ոմանք ճեմիշ կ՛ուզեն երթալ:

– Մե՞ծ պէտք,- հարցուցի:

– Հիմա ու հիմա կարծեմ` ոչ,- պատասխանեց:

– Լա՛ւ որ…

Հանդիսասրահին մեծագոյն թերութիւնը իր լուացարան չունենալն էր: Կիներուն համար սրահին կից աղջկանց ննջարանին կամ վարի յարկերու լուացարանները կարելի էր գործածել, սակայն այրերը եւ կամ տղաքը ստիպուած էին շուրջ 100 մեթր քալել, սանդուխ իջնել, ելլել` ճեղքելով երկու մայր շէնքերու միջոցը, որպէսզի դիմակալեն բնութեան կանչը: Ահա հոս էր մեր դժուարութիւնը:

– Կարծեմ` մէկ-երկու հոգի ծայրը հասած են,- աւելցուց:

– Լա՛ւ, լա՛ւ, ճարին նայինք, քիչ մըն ալ թող սեղմուին, երիկամունքը պիտի չպայթի եա…

«Անհրաժեշտութիւնը հնարքին մայրն է» կ՛ըսէ առածը:

Հաստատութեան բակերուն մէջ, հոս-հոն երկաթեայ ձողերու վրայ հաստատուած շարժական աղբանոցի տակառներ ունէինք, շրջապատի բնութեան յարմարող կանաչ գոյնով ներկուած:

– Խաչի՛կ, վազէ վար եւ բակի աղբանոցներէն մէկը ձողերէն հանէ, մէջինը պարպէ եւ շուտով հոս բեր,- հրամայեցի:

Պախամեանը երեսիս նայեցաւ, միտքս հասկցաւ, «OK, պարոն» ըսելը եւ անհետանալը մէկ եղաւ: Երկու վայրկեանէն մետաղեայ տակառը հասաւ: Դրինք պզտիկ սենեակի պատին դուրսի մէկ անկիւնը, կողմէն բեմ բարձրացող փոքր սանդուխին մօտ: Տղաքը իրար հրմշտկելով գործի լծուեցան ետեւ-ետեւի եւ շատ չանցած` երեք քառորդով լեցուցին տակառը, անախորժ հոտ մըն ալ սփռելով չորս դին մխացող հեղուկէն…

Վերջին ծպտուողը եղայ ես: Ինքզինքիս տուի խոժոռ Յազկերտի դէմք, երկար մազերով, սանկ` Ռասփութինի նմանող կերպարանք մը: Դերակատարները թէ՛ վախնալու եւ թէ՛ ալ խնդալու սկսան: Զգուշացուցի, որ այդ խնդուքը կ՛երկարի մինչեւ վարագոյրին բացուիլը, անկէ անդին վա՛յ անոր, որ կը խնդայ եւ կը խանգարէ ամիսներու աշխատանքը: Կատակ չի վերցներ:

Ժողովուրդը սկսած էր ժամանել եւ կարճ ատենէն սրահը ծայրէ ծայր լեցուեցաւ: Մինչեւ իսկ ոտքի մնացողներ եղան քովնտի եւ ետեւի պատերուն կռթնած:

Ժամը ճիշդ 8-ին, դասական երաժշտութեամբ վարագոյրը բացուելուն պէս, «Ա՜, ա՜հ» հիացումի բացագանչութիւններ լսուեցան ներկաներէն` ի տես Արտաշատի ժողովը ներկայացնող առաջին արարի գոյներու եւ տարազներու ճոխութեան: Անթերի ընթացաւ ամէն ինչ` փորձերու հետեւողականութեամբ եւ երկար ծափերով բեմը գոցուեցաւ:

Երկրորդ արարը Յազկերտի պալատի տեսարանն էր: Ծանր, ճնշիչ, բռնատիրական: Բազմած էի լայն սանդուխներով բարձրացող պատուանդանի գահիս վրայ, երկու կողմերս մէկական նաժիշտ, բարերարներու վիլլայի պարտէզէն յօտուած արմաւենիի լայն ճիւղերով, զիս հովահարելու վրայ: Բեմին երկու կողմերը` խաչաձեւուած սուինները ձեռքերնին զոյգ մը թիկնապահներ, խիստ, վախազդու, թշնամական նայուածքով: Ես` ոտքերէս մին երկարած, մէկ ձեռքս ծնօտէս բազկաթոռ` մտածկոտ վիճակի մէջ: Քիչ ետք, երաժշտութիւնը նուաղելուն պէս, ներս մտան կալանաւորուած հայոց սպարապետը (Շահէ Պարտագճեան) եւ իր երկու զինակիցները: Աջին` Մոգպետը (Կարապետ Արսլանեան) սկսաւ ձեռքի կատաղի շարժումներով գոռալ հայ նախարարներուն վրայ, զրադաշտականութիւնը պարտադրող սպառնալիքներով: Երբ լռեց, ես տեղէս ելայ, կամաց-կամաց իջայ սանդուխներէն, սաստող, բիրտ նայուածքս` բանտարկեալներուն, բեմին կեդրոնը դրուած կլոր սեղանի պտուղներէն խնձոր մը վերցուցի, քմծիծաղով մը խածի եւ պատառը խըշ-խըշ ծամելով սկսայ երթեւեկել բեմին վրայ: Պատառը կլլելէն ետք ձայն-ձուն չմնաց: Տրամաթիք պահ մը ստեղծուեցաւ: Լռութիւնը քարացուցած էր նաեւ սրահը: Պատմութիւնը ծանօթ ըլլալով հանդերձ, մէկը չէր գիտեր, թէ ի՛նչ պիտի պատահի: Հիչքոքեան լարուածութիւն մը կլանած էր սրահը:

Ճիշդ այդ պահուն, երբ գետին ինկած ասեղ մը անգամ կրնար լսուիլ, բեմի ետեւի կողմէն արտառոց ձայն մը ծայր տուաւ եւ արձագանգեց մինչեւ սրահին ետեւի շարքերը` ականահարելով արարի խորհրդաւորութիւնը:

– Ճըռռռ, ճըռռռ, ճըռռռ, ճըռռռ…

Նաժիշտները քրքջալու սկսան, իրենց ետեւէն` նախարարները, թիկնապահները, մոգպետը եւ առջեւի շարքերու հանդիսականներէն շատեր:

Խայտառակութիւնը հեռու չէր եւ մինչ ճռճռոցը դեռ յամառօրէն կ՛երկարէր, գայթակղած` խնձորը շպրտեցի գետին, քայլերս դանդաղօրէն ուղղեցի բեմէն դուրս, իբր թէ դերին մէկ մասը ըլլար այդ եւ կողմնակի վարագոյրի ճեղքէն մեղաւորը բռնեցի իր արարքին վրայ…

Կղերականի դեր ստանձնած տղոցմէ մին, որ մաս չունէր Բ. արարին մէջ, պարեգօտը վեր առած, կանգնած էր տակառին առջեւ, նայուածքը դէպի առաստաղ, երազկո՜տ, երջանի՜կ, եղանակ մը մռթմռթալով քթի տակէն, կը պարպէ՜ր, հա՜, կը պարպէր` անգիտակից իր գործած աւերին:

Շեշտաւոր փսփսուքով մը իջայ վրան.

– Ծօ՛, Գէորգ, խենթեցա՞ր, ի՞նչ է ըրածդ: Կեցիր ծօ՛, կեցուր սաւիկա: Շո՜ւշ: Ձայնը մինչեւ սրահ գնաց, չե՞ս լսեր կոր, բաց ծորակի պէս կը հոսեցնես կոր: Տանկալախ…

– Տակս կ՛ընէի կոր, պարո՛ն…

– Առանց ձայնի չե՞ս կրնար ընել: Պէ՞տք ունիս ջրվիժելու, մա՛րդ Աստուծոյ, մօտեցիր, փակիր տակառին եւ անանկ պարպէ… ալլա՜ ալլա՜…

– Sorry պարոն:

Ետ մտայ  բեմ եւ շարունակուեցաւ արքայական տեսարանը, թէեւ բոլորն ալ ազդուած էին այս անսպասելի պատահարէն: Խիստ կարծեցեալ թիկնապահներէն մի քանին ինծի պէս գլուխնին վարագոյրէն դուրս հանած, կը ճաթէին խնդալէն: Մինչ նաժիշտները դիմած էին արմաւենիի տերեւներուն օգնութեան, իրենց դէմքը ծածկելով անոնց ետին…

Բարեբախտաբար անկէ ետք եկող ճռճռոցները խեղդուեցան պատերազմական եղանակներու եւ բոմբիւններու մէջ: Երեք ժամէն աւելի տեւող ներկայացումը, Վարդանանց ճակատամարտով եւ «Լռեց ամպերը»-ով վերջ գտաւ` խլելով ե՛ւ արցունք, ե՛ւ ջերմ ծափահարութիւն, հակառակ իր երկարութեան:

Հսկայ բեռ մը իջաւ մեր ուսէն: Ժողովուրդի շնորհաւորութիւններէն ետք, կամաց-կամաց սրահը պարպուեցաւ ու մնացինք մենք` թատերախումբին անդամներս: Կէս գիշերը անց ըլլալուն, թելադրեցի, որ իրենց տարազները հանեն, ամէն ինչ թողուն այնպէս, ինչպէս որ է, քանի որ չափազանց յոգնած էին, երթան քնանան եւ յաջորդ օրը` կիրակի, պաշտամունքէն ետք, սրահ հաւաքուին, ապրանքները «Զանազանոց» տանելու եւ բեմը կոկելու համար: Զանազանոց կը կոչուէր այն սենեակը, ուր կը պահուէին հաստատութեան թատերական գոյքերը, տարազները եւ այլ առարկաներ: Բոլորին տուի իմ անկեղծ դրուատականս եւ «գիշեր բարի»-ով, կէս մը մեռեալ` բաժնուեցանք իրարմէ:

Հետեւեալ օրը, պաշտամունքէն առաջ Պախամեանին հետ սրահ գացինք, որպէսզի դասաւորեմ մաքրութեան աշխատանքը: Մարդ չկար դեռ: Բեմին վարագոյրը բանալուս պէս, խոշոր անակնկալ մը դիմաւորեց զիս: Ամէն ինչ մաքրուած, տեղաւորուած, ընելիք գործ չէր մնացած: Թէ՛ բեմը եւ թէ՛ քովի սենեակը: Կարծես մէկ օր առաջ ձեռնարկ տեղի ունեցած չըլլլար:

– Խաչի՛կ, ի՞նչ է ասիկա: Ե՞րբ եկաք, ե՞րբ վերջացուցիք այս գործը:

– Առտու կանուխ եկանք, պարոն: Երէկ գիշեր մենք մեզի որոշած էինք արդէն եւ չուզեցինք ձեզ աւելի յոգնեցնել, անհանգստացնել: Կարգադրեցինք:

Չե՞ս հիանար սա տղոց պարտաճանաչութեան, ջանասիրութեան, յանձնառութեան: Շնորհակալութիւն յայտնեցի, փաթթուեցայ իրեն,

պռաւոներս շարեցի, գլուխս զարմանքով օրօրեցի եւ սկսայ սրահը ճեղքելով յառաջանալ դէպի ելքի դուռը:

Յանկարծ միտքս ինկաւ երէկուան տակառը:

– Ատ չէ ամմա, տակառը ի՞նչ եղաւ Խաչիկ:

– Կարգադրեցինք, պարոն:

– Կարգադրեցի՞ք, ինչպէ՞ս կարգադրեցիք, ի՞նչ ըրիք:

– Մի՛ հարցնէք, պարոն, պէտք եղածը ըրինք:

Սկսայ ետ դէպի բեմ վերադառնալ ստուգելու համար:

– Վստա՞հ ես, որ կրցաք լեցուն, ծանր այդ տակառը աղջկանց աչքին առջեւէն, սանդուխներէն վար իջեցնել, առանց ասդին-անդին սրսկելու: Աղջիկները չխնդացի՞ն:

– Անոր պէտք չեղաւ, պարոն…

Եւ ժպիտով խառն ու խորհրդաւոր իր նայուածքը ուղղեց բեմի ետեւի փոքր պատուհանին, ուրկէ կ՛երեւէր բարերարներու վիլլան:

Աչքերս լայնցան:

– Մի՛ ըսեր, որ տակառը հոնկէ պարպե… վա՜յ…

Օրդ. Հերմինէ Քէշիշեանը (ապա` տիկին Պեքեարեան), աղջկանց խիստ հերթապահուհին, այդ օրերուն բաց կապոյտ նոր Simca Aronde ինքնաշարժ մը գնած էր եւ դողալով կը գուրգուրար անոր վրայ: Դպրոցէն ներս ո՛ւր դնելը կը շուարէր, մանաւանդ ծառերէն հեռու` թռչուններու ծիրտերէն խուսափելու համար, թէեւ ծիծեռնակները այդ մէկը թռչելով ալ կրնային անկրթօրէն ցանել: Քէշիշեանը սակայն հնարը գտած էր: Իրեն համար ամէնէն ապահով, անվնաս, ամայի եւ անարեւ անկիւնը` աղջկանց շէնքին հիւսիս նայող պատին շուքն էր, ճիշդ բեմի այդ փոքր պատուհանէն երեք յարկ վար…

No way, որ մէկը բռնաբարէր  Aronde-ին հանգիստը… հո՛ն:

Եւ ի՜նչ ըրած էին տղաքը:

Առտու կանուխ, տակաւին մէկը չտեսած, կարճ ճամբան ընտրելով, տակառին բովանդակութիւնը եղածին պէս շպրտած էին այդ պատուհանէն վար եւ «հայկական ու պարսկական բանակներ»-ու միացեալ մէզով, անգիտակցաբար անշուշտ, լոգցուցած` Քէշիշեանի պաշտելի՜ ինքնաշարժը, ծայրէ ի ծայր:

Այդ օրը, Աւարայրի ճակատամարտէն դարե՜ր ետք, Simca մըն ալ աւելցաւ Վարդանանց զոհերու ցանկին վրայ…

 

27 յունուար 2013, Նիկոսիա

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )