Խորհրդածութիւններ. Վարդանանք. Խրոխտ Կեցուածքի Արտայայտութիւն Է Ան Ամէն Բանէ Առաջ (Աւարայր, 451 Թ.)

ՀԱՄԲԻԿ ՊԻԼԱԼԵԱՆ    

Երբեմն մենք մեզի հարց կու տանք, թէ լաւ պիտի չըլլա՞ր հայոց պատմութեան յիշարժան տարբեր թուականներ ու պատմակշիռ դրուագներ, ինչպէս Վարդանանքը, արժանանային համազգային ընկալումի եւ ժողովրդական խանդաղատանքի:

Նման մտածումի տեղիք տուողը այնպիսի շարժառիթներ են, որոնց դիմաց պահիկ մը հարկ է կանգ առնել եւ յստակացնել բազմաթիւ առկայ ներհայկական հասկացողութիւններն ու մօտեցումներ:

Փաստօրէն, 1562 տարիներու հեռաւորութիւնը խորքին մէջ ոչ մէկ ձեւով նսեմացուցած է Վարդանանց հերոսամարտի տիպականութիւնն ու պայծառ դիմագիծը, հակառակ գոյութիւն ունեցող այսպէս ասած մեկնաբանութիւններուն եւ պէս¬պէս նկատառումներուն, որոնց առանցքը եթէ մէկ կողմէ ճակատամարտի պարտութիւնն է եղած, ապա միւս կողմէ շեշտը դրուած է պարտութեան իբրեւ հետեւանք` հարկադրուած քաղաքական կողմնորոշումներու եւ ներազգային կեանքի խայտաբղէտ իրավիճակին վրայ:

Քիչ մը պատմութիւն:

Եթէ երբեք Սասանեան Պարսկաստան իր ատենի աշխարհաքաղաքական նկրտումներուն յագուրդ տալու համար պարզապէս բաւարար համարեր Հայաստանի գրաւումն ու տեղւոյն իշխանութեանց վրայ իր հզօր կամքի պարտադրանքը, հայ նախարարական տուներու իրեն ենթարկելու վաղեմի մտասեւեռումը` ընդդէմ Բիւզանդիոնի, ապա հասկնալի պիտի ըլլային անոր թշնամական մօտեցումներն ու դրացի երկրին տիրապետելու մարմաջը: Սակայն, պատմական տուեալներ կը յուշեն շատ աւելին` լոյսին բերելով Յազկերտ Բ. թագաւորի քրիստոնեայ ու հայատիպ Հայաստանի ու մշակոյթի բնաջնջումն ու համայնակուլ վարքագիծը:

Ուստի, նման պարունակի մէջ դիտել է պէտք Վարդանանց խոյանքի յաւերժահունչ պատգամն ու պատմաքաղաքական իմաստը:

Ի դէպ, հայոց Արշակունեանց թագաւորութեան անկումով պարզ կը դառնար ու աւելի կը սրէր հայոց աշխարհի կեդրոնախոյզ ու անմիաբան կացութիւնը, իրադրութիւն մը, որմէ պիտի օգտուէին հայոց թշնամիները առհասարակ:

Անդին, ճիշդ է, որ հայոց գիրերու գիւտով ստեղծուած էր որոշակի  ազգային պատուանդան ու արժեհամակարգ, այնուամենայնիւ պէտք չէ մտահան ընել այն իրողութիւնը, որ Հայաստան աշխարհին կը պակսէր ռազմաքաղաքական յստակատեսութիւնը, որ պիտի մարմնաւորուէր հայկական բանակի միաձոյլ ու համընդհանուր կարողութիւններու դրսեւորումով, այլապէս հայ նախարարաց տուներու միակամ կեցուածքին ընդմէջէն:

Հոս արձանագրել է պէտք, որ այդ ժամանակաշրջանի հայ երկնակամարին տակ ապրող հայութեան կեանքի թաւալքը այլ կերպ էր ստացեր, ի հեճուկս ազգային ինքնութեան, համոզումի, դիմագիծի, որակի ու կշիռի պահպանումին ու պաշտպանութեան:

Ընդգծում մը:

Ճիշդ է, որ հայոց մատենագրութիւնը` յանձին Եղիշէի ու Փարպեցիի, ի շարս այլ վկայութիւններու փոխանցած է Վարդանանց գոյամարտի ամբողջական պատկերը, ռազմադաշտի, հայոց բանակի, կատարուած մարտերու թէ թշնամի զօրքերու վերաբերող մանրամասնութիւններ, այդուամենայնիւ, մեր պատմիչները կրցած են փոխանցել նաեւ` Աւարայրի հերոսամարտի ամէնէն նուիրական արժանիքն ու էադրոշմ յատկանիշը` ապրելու իրաւունքը նահատակութեամբ նուաճելու գիտակցութիւնն ու  տղամարդու կեցուածքը:

Յայտնապէս, հայոց սպարապետ Վարդան Մամիկոնեանի եւ իր զինակից զօրավարներու ներկայութիւնը Հեր եւ Զարեւանդ գաւառներու մէջ, Տղմուտ գետի հանդիպակաց ու Աւարայրի դաշտին վրայ, հակառակ ռազմադիրքերու անբարենպաստ եւ թշնամի զօրքի գերազանց թուաքանակին, վաւերական ցուցանիշ էր հանդիսացած հայոց բանակի մարտնչելու որոշումին, կորովին ու կամքին:

Խորքին մէջ, ճակատամարտի մայիսեան առաւօտը այդքան ալ բարենպաստ ելքով իր լրումին չհասաւ, հակառակ հայոց բանակի այրուձիին ու հետեւակ զօրքին կողմէ թշնամիին հասցուցած հարուածներուն, տեղ¬տեղ յառաջանալուն եւ ոսոխի կամքին թուլացման,  սակայն հայոց սպարապետի պատերազմի դաշտի վրայ նահատակութեամբ կը ջլատուէր հայկական բանակի ուժն ու կորովը` պատճառ դառնալով թշնամի զօրքի յաղթանակին:

Այսօր, հեռահայեաց ուրուագծումով մը եւ ամէն պատեհ առիթի ի՛նչն է, որ մեզ հաւաքաբար կը մղէ ներշնչուելու սպարապետի մը առթած հմայքէն ու քաջութենէն, յանձին Վարդան Մամիկոնեանի ու անոր ուխտապահ զինակիցներուն, որոնք առանց երկմտանքի յօժարեցան անոր կամքին ու նետուեցան անհաւասար մարտի դաշտ:

Արդեօք պատճառը այն չէ՞, որ հայ ազգը մի՛շտ ալ ծարաւ է եղած յանդուգն ու արիասիրտ ղեկավարի, ազգային արժէքներու պաշտպան պատասխանատուի, ազգին ցաւերով տառապող անհատ զինուորի, իր մտածումով ու կենդանի գործով առանձնայատուկ կուսակցական գործիչի, ժողովուրդի արժանապատուութիւնը իրը նկատող պետական աւագանիի, ոճրամիտ թշնամիին հարուած հասցնելու ազատամարտիկի, այո՛, հայաբորբ զգացումներով եւ տեսլապաշտութեամբ տոգորուած մերօրեայ առաջնորդի կերպարի:

Իսկ, կրկին ու կրկին յիշեցնե՞լ է պէտք, որ կեանքի թաւալքին զուգահեռ բազմաբնոյթ յազկերտներու եւ հայաջինջ սպառնալիքներու առկայութիւնը մեզ ազգովին կը պարտաւորեցնէ ամէն քայլափոխի վերաթարմացնելու ազգային արժեհամակարգը, ուշադրութեամբ զննելու թշնամի շրջապատի սադրանքները, տիրութիւն ընելու հայադրոշմ ամէն աշխատանքի, քաջալեր հանդիսանալու ստեղծագործ ու պատուաբեր սխրանքի, զգաստութեամբ գործելու յանուն ազգային վերելքի, արժեւորելու եւ գնահատելու ազգաշէն ամէն առաջադրանք, այլապէս վառ պահելու քրիստոնէադաւան մեր հինաւուրց բայց շէն դաւանանքը:

Պահ մը զանց առնելով Վարդանանց գոյամարտի պատմական ու քաղաքական նկատառումները, միթէ գոյութիւն ունի՞ այլ կերպ ու մօտեցում էապէս արժեւորելու Մամիկոնեան տոհմի քաջազուն կեցուածքն ու պատրաստակամութիւնը, եթէ ոչ մշտապէս վկայակոչելու անոնց յախուռն հայրենապաշտի, թունդ ազատասէրի եւ արժանահաւատ  ժողովրդանուէրի զգացողութիւնը:

Հարցադրումներ:

Հայրենիքէն հեռու ապրելու ճակատագրուած անդոհանքին դիմաց բաւարա՞ր են սոսկական բացագանչութիւններ` ըսելով. «Մենք քաջ Վարդանի թոռներն ենք», թէ հարկաւոր է որդեգրել առաջադրանքային այնպիսի ուղեգիծեր, որոնցմով պիտի կարենանք վերահաստատել հայ ազգային արժեհամակարգի մեն մի յատկութիւն, վերաշխուժացնելու համար  ընթարմացած կեանքի ամբողջ թաւալքը:

Փաստօրէն, ինչո՞վ են փոխուած երբեմնի Հեր եւ Զարեւանդ գաւառներու, Տղմուտ գետի թէ Աւարայրի դաշտի պատմական նշանակութեան իմաստները, եթէ ոչ անոնց աշխարհագրական թէ ազգագրական միջավայրի ու տարածքի նորովի պատկանելիութեամբ:

Այլ խօսքով, Վարդանանքի խորհուրդն ու արձագանգը միթէ չվերակենդանացա՞ւ Արցախի աշխարհի լեռներուն, կիրճերուն, հովիտներուն եւ գաւառներուն մէջ, ուր մեր նորօրեայ առասպելատիպ սպարապետներն ու ազատամարտիկները երկնեցին հայոց պատմութեան արդի օրերու պարծանքն ու յաղթանակը:

Ինչ կը վերաբերի բարբարոս թշնամիին, անոր հայատեաց ու հայաջինջ վարքագիծին, ապա, հակառակ դարերու թաւալքին ու կեանքի նորովի ըմբռնումին, զարմանալիօրէն, ոսոխի այս անգամ թուրք¬ազերի տարբերակը կը շարունակէ յագուրդ տալ իր անասնական բնազդին, ամէն քայլափոխի ոռոճալով Հայաստանաքանդ ծրագիրներ:

Եւ հո՛ս է, որ հայ ազգը իր հայրենի ժողովուրդով եւ սփիւռքի հայրենակիցներու օժանդակութեամբ հարկ է, որ միանգամընդմիշտ իր հոգիէն ու մտքէն վանէ նախապաշարումի, տեղայնամտութեան, օտարամոլութեան, անտարբերութեան ու ստրկամտութեան ամէն արտայայտութիւն, գիտակցի իր ցեղային առանձնայատկութիւններուն եւ հայ հանճարի գերզօր կարողութիւններու ճառագայթումին, տիրութիւն ընէ հայոց պատմութեան մէջ արժանահաւատօրէն արձանագրուած հերոսական մեն մի պատումի, խոնարհի իւրաքանչիւր սպարապետի առջեւ, որ իր խոյանքով ու արիասիրտ կեցուածքով սարսափի է մատնած թշնամի սադրիչներն ու ջարդարարներ, աւելի՛ն. վերականգնէ ազգային հերոսական տիպի մերօրեայ դիմագիծը եւ հպարտօրէն առաջնորդուի դէպի հետագայ դարերը:

Միւս կողմէ, յստակացնել է պէտք, որ ժողովուրդի մը առաջնորդութիւնը ստանձնած հաւաքական միջավայրեր պիտի չկարենան իրենց արեւելումներուն եւ կողմնորոշումներուն մէջ յաջողութիւն արձանագրել, եթէ երբեք անոնց քաղաքական միտքն ու պետական համակարգը խարսխուած չըլլան ազգային արժէքներու շտեմարանին վրայ, որոնց մէկ տիպական ճառագայթումն է Վարդանանք:

Այո՛, Աւարայրի ճակատամարտով հաւանաբար սկիզբ կը դրուէր ազգային երազանքին, թշնամիին դէմ դնելու խրոխտ կեցուածքին, գիտակցական նահատակութեան պատուանդանին, ուր այս անգամ հայոց բանակի, սպարապետական կազմի ու ամբողջ ժողովուրդի մը աջակցութեամբ կը կերտուէր հայոց ազգային բագինի ատրուշանը:

Արդ, յաղթանակները ըլլան բարոյական թէ նիւթական, հիմնականին մէջ անոնք կը կերտուին բացառաբար հերոսական արարքներու, ամրապինդ կեցուածքներու, գաղափարական ու հաւատամքի առաւել պայծառութեամբ եւ ոգեկան բարձրութեամբ:

Իրօք, արժանիքներ, որոնք կենսաւիշը դարձան Աւարայրի դաշտին, ու հետագայ դարերուն` ամբողջ Հայաստանի տարածքին:

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )