Հարիւրերորդ Օրը

ՄԱԹԻԿ  ԷՊԼԻՂԱԹԵԱՆ

ԳՈՀԱՐ-ի ելոյթ Հալէպի պատմական բերդին մէջ

Այսօր, 14 փետրուար 2013 հասարակ թուին Քրիստոսի, մրցանշային թուական մը կեանքիս ընթացքին` հարիւր օրեր Հալէպէն դուրս. այսքան երկար բացակայած չեմ պաշտելի ծննդավայրէս, ամէն անգամ որ արձակուրդի աւարտին տան շեմէն ներս մտած եմ, «home sweet home» (տուն, սիրելի տուն),   բացագանչած եմ:

Այս մէկը արձակուրդ չէ, ոչ ալ պտոյտի կը նմանի. բառեր կան, որոնց գործածութիւնը սարսափազդու են, անոնք մեր տխուր պատմութեան բառամթերքին մաս կը կազմեն` տարագրութիւն, գաղթականութիւն, պանդխտութիւն, կարօտ, օտարութիւն, բաժանում, տեղահանութիւն, վտարանդի, աքսոր, նժդեհ, անգործութիւն, եկուոր. բառեր,  որոնք խռովքի եւ յուզումի պահեր կը յառաջացնեն հայ մարդու էութեան մէջ:

Լիբանանէն, Իրանէն, Քուէյթէն եւ Իրաքէն ետք, այլ դաժան ճակատագիր մըն ալ վիճակուեցաւ սուրիահայութեան: Կարելիութիւններու եւ պայմաններու բերումով ոմանց համար Հայաստանը ու Լիբանանը որպէս ժամանակաւոր գաղթավայրեր կոչուեցան, իսկ, ջախջախիչ մեծամասնութիւն մը հաստատ մնաց իր բնօրրանին մէջ:

Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան կազմակերպած Հայ գիրքի տարեկան ցուցահանդէսին մասնակցութեանս առիթով եւ մասամբ մըն ալ անապահով մթնոլորտէն ժամանակ մը հեռանալու համար նոյեմբեր ամսուան վեցին տուն ու գրատուն-հրատարակչատուն  փակեցինք, հարազատներու եւ բարեկամներու մնաք բարով ըսինք, երկու կամ երեք շաբաթ ետք վերադառնալու մտադրութեամբ ճամբայ ելանք դէպի Պէյրութ:

Մայրիներու երկրի մայրաքաղաքը այցելած եմ վաղ մանկութեանս, յիսուն տարիներէ ի վեր, ճամբորդութիւններս միշտ եղած են ցամաքի ճամբով, տարբեր սահմանագլուխներէ եւ ներքին այլազան ճանապարհներէ: Նոյնիսկ Լիբանանի քաղաքացիական թէժ տարիներուն,  երբ հակամարտ կողմեր իրենց անցարգելներով երկիրը շերտաւորած էին: Այս առաջին անգամն էր, որ Հալէպի օդակայանէն պիտի թռչէինք դէպի Պէյրութ:

Դէպի օդակայան տասը վայրկեան տեւողութեամբ մայրուղին փակ էր արդէն շուրջ հինգ ամիսներէ ի վեր, մենք բռնեցինք քաղաքի հարաւարեւմտեան շրջանի, նորաշէն եւ բարեկեցիկ «Համտանիէ»-ի վիլլաներու մերձակայքէն` Դամասկոսի մայրուղիէն ուղղակի օդակայան տանող նոր ճամբան: Երկրաշարժերէն ետք մակերեւոյթի փոփոխութիւններ կը յառաջանան, վիհեր ու ձորեր կը ստեղծուին կամ բլուրներ կը բուսնին, Հալէպի շրջակայքի տափաստաններու աղբի գարշահոտ լեռնակները, տարիներ ետք Պուրճ Համուտի ծովափի կանաչազարդ բլուրին նման, պտոյտի յարմար անտառային լեռնաշղթայի մը պիտի վերածուին:

«Ազդակ»-ը Հալէպի մէջ

Հեռատեսիլի հաղորդումները կամ մամուլի մէջ ցուցադրուած լուսանկարները այնքան ցնցիչ չեն, երբ հեռուէն աչքերով կը դիտենք Սալահէտտին արուարձանը: Քառորդ դար մտային վազքով մը կ՛երթանք դէպի աղէտեալ Սպիտակ եւ Գիւմրի:

Կը հասնինք մայրուղիի կիսափուլ կամուրջը,  որուն վրայէն անցնելու վտանգը առկայ է: Քիչ մը անդին, օդակայանի մօտերը քառասուն օրեր առաջ գիշերուան մութին նահատակուած էին չորս հայորդիներ, որոնք Երեւանէն կը վերադառնային, դէպքէն ետք այդ միակ ճամբուն գործածութիւնը սահմանափակուեցաւ ցերեկուան ժամերուն:

Մեզ փոխադրող վարորդին ինքնաշարժը սեփական է, ճամբու ընթացքին զրոյցը չի դադրիր, ակամայ ջղագրգիռ վիճակէն դուրս գալու ճիգ մըն է պարզապէս, արհեստով ատաղձագործ է, գործատեղին «գրաւեալ» շրջանին մէջ ըլլալով` ընտանիքի ապրուստը հոգալու համար ներկայիս այս արկածալից գործով կը զբաղի: Երբ կը հասնինք օդակայանի մուտքի պահականոցը,  զինուորները աւազի տոպրակներու ետեւ դիրք բռնած են, առանց հարցաքննութեան եւ խուզարկութեան` ձեռքի շարժումով կը թելադրեն արագ շարժիլ, մինչ կրակոցի սաստիկ ձայներ կը լսուին, պահը վտանգաւոր է, մեզի համար` ճակատագրական, ակնթարթի մէջ հասած ենք սրահի մուտքի դրան, վարորդը «համտըլլա ալ սալամէ» կ՛ըսէ:

Թռիչքի ճշդուած ժամէն չորս ժամ առաջ երբ մտանք օդակայանի սպասման սրահէն ներս,  աթոռները ամբողջութեամբ գրաւուած էին, ծանօթները իրարու հետ եւ անծանօթները այդ պահու մտահոգութեան ընթացքին մտերմացած` կը զրուցէին մինչեւ հոն հասնելու իրենց արկածախնդրութեան մասին եւ յաջորդ հանգրուանի ծրագիրներու շուրջ: Պէյրութը ընդհանրապէս սպասման հանգրուան մը կը թուի ըլլալ, հիւպատոսարաններու կեդրոն մը,  ուր կարելի է դէպի օտար երկիրներ մուտքի արտօնագրեր ձեռք բերել:

Մթնոլորտը ճնշիչ է, որքան որ ճիգ կ՛ընես մտածումներդ լաւատեսութեամբ պարուրել, սակայն հայու դառն փորձառութիւնը գաղթականութեան «ասպարէզ»-ին մէջ, չար սատանային առաջնորդութեամբ դէպի անցեալ ոստում մը կ՛ընեն, իննսուն տարիներ առաջ մեծ հայրս Պոլիս ինքզինք շոգենաւէ մը ներս նետած էր դէպի օտար ափեր:

Մեր գրականութիւնը դժբախտաբար ճոխ է նման պահերու այլազան նկարագրութիւններով: Երբ բջիջային հեռաձայնով կը խօսիմ, վերջին պահու գործեր դասաւորելով` թելադրութիւններ կ՛ընեմ հետագայ շաբաթներուն վերադարձի յոյսերով, այդ պահուն միտքս կու գան անմահն Համաստեղի հետեւեալ տողերը.

«Կարաւանը անցած էր Նոր Ջուրը, երբ Օհան տեսաւ փուշերուն մօտ Կարուկին տասներեք տարեկան տղան, աղային ոչխարները կ՛արածէր:

– Հէ՜յ, Մինաս, Մինաս:

– Ի՞նչ  է, Օհան էմի:

– Էս  կէսօր գեղ գնայ, ըսէ Թութկանց Միքայէլին,  որ երթայ Շոռոխէն թարլին բամպակի սերմերը ծածկէ տափանով, կը պոռար Օհան:- Չմոռնաս, Մինաս, էս գիշեր անձրեւ որ գայ…

– Մինա՛ս,- վրայ տուաւ Օհան, գօտիէն տան բանալին փուշերուն մէջ նետելէն,- տան բալլին Միքայէլին տուր, եզները թող ախոռ տանէ: Քուշնան սանդուղին տակ է: Չմոռնաս, Մինաս, չմոռնաս»:

«Բացակայութիւն»-ը երկար տեւելու սարսափի մը կասկածն է, որ յիշողութիւնս տարած է «Էս աշխարհը կը փլի» եղեռնաբոյր պատմուածքը:

Յիսուն տարիներէ ի վեր Պէյրութ այցելութիւններս, ասպարէզի բերումով, ուրախ երբեմն ալ տխուր առիթներով, մանկութեանս` արձակուրդի օրերուն, թերեւս աւելի քան հարիւր անգամ, երբեք նման չէ այս այցելութեան: Ներքին մորմոք մը կը ցնցէ էութիւնս, վերջին վայրկեանին օդանաւին շարժակները աշխատելէ առաջ. կ՛երթամ ետեւի բաց դռնէն դիտելու պաշտելի Հալէպը, սպասարկողը ձեռքով նշան կ՛ընէ եւ տեղս կը հրաւիրէ, իրաւունք ունի, դուրսի կացութիւնը անբնական է:

Օդանաւի պատուհանէն կը դիտեմ վերջին արեւամարը ասպնջական Սուրիոյ օրհնեալ երկնակամարին վրայ: Հայու բեկորներու օթեւան այս երկիրը միշտ հիւրընկալ, հայկական սփիւռքի առաջին հանգրուան, բոլոր ազգութիւններու խճանկար: Աշնանային մայրամուտի հորիզոնին վրայ անհետացող արեւի կարմիրին նման կ՛այրի:

Միշտ նորութիւններ ներածող Լիբանանը Ամանորի նախօրեակին իր տարերքին մէջ է, զարդեր, տօնածառեր, հրեշտակներ, կաղանդ պապուկներ, անհամար լոյսեր կը շլացնեն պատերազմի երկրէ եկուորին աչքերը, սակայն հրճուանք չեն համեմեր հոգիներուն մէջ:

Շուրջ երկու տարուան մաշումի պատերազմը Սուրիոյ մէջ տնտեսապէս ցնցած է դրացի մայրիներու երկիրն ալ, Ծոցի արաբները դադրեցուցած են իրենց զբօսաշրջական այցելութիւնները, սակերու զգլխիչ մագլցում մը անմատչելի ըրած է անմիջական կարիքներ: Մինչ փարթամ, շռայլ, յուռթի ցուցափեղկերու ետին կը յորդին տեսակաւոր իրեր:

Մարդկային կեանքի ընթացքին, դէպքերը` դրական ու ժխտական, ուրախ թէ տխուր, ցնծութեան կամ ողբերգութեան, իրենց դրոշմը կը դնեն նկարագիրներու վրայ: Քսաներորդ դարու վերջին քառորդին ընթացք առած Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմը իր կնիքը դրած է ամէնուրեք: Մարդոց առօրեայի ընթացքին զգալի է քառասուն տարուան աղէտի մը հետքերը անոնց ենթագիտակցութեան մէջ, անոնք տակաւին կ՛ապրին գուպարին թողած բազմակողմանի վնասները, որոնց առաջինը կը հանդիսանայ լիբանանեան սփիւռքի մը բարգաւաճումը:

Քարէն Եփփէ ազգային ճեմարանի վերամուտ – 2008

Հարիւր օրերէ ի վեր աւելի քան հարիւր անգամ, տարբեր տարիքներու եւ միջավայրերու մէջ հարց տրուեցաւ մեր կացութեան մասին: Բոլոր պարագաներուն պատասխանի պատումը կ՛ընդհատուի` «Ճիշդ մեր դէպքերը կը յիշեցնէ» եւ «Մեր գլուխէն ալ անցաւ» յանկերգներով ու կը շարունակուի` «Ճիւնիի նաւահանգիստը ռումբերու տարափին տակ հասանք», «ամիսներով բազմաթիւ անգամներ Կիպրոսի մէջ տուն վարձեցինք», «տարի մը Հալէպ` զարմուհիս հիւրընկալեց մեզ», «օրերով ապրիներու մէջ մնացինք», «մեր շրջաններուն մէջ ալ անգործ երիտասարդներ մայթերու վրայ առեւտուրով զբաղեցան», «ըմպելի ջուր կրեցինք», «միւս կողմը չէի կրնար անցնիլ խանութիս վիճակէն տեղեակ մնալու», «արեւմտեան շրջանին մէջ ապրող հայեր առեւանգուեցան», «պաշտօնէս հրաժարեցայ, մինչեւ այսօր կայուն գործ մը չունիմ», «ութ անգամ Դամասկոս գացինք ամերիկեան վիզայի հարցով», «Նոր Մարաշի Ս. Քառասնից Մանկանց եկեղեցին ալ վնասուեցաւ», «սնտուկներու մէջ մթերք բաժնուեցաւ», «դրամնիս արժեզրկուեցաւ», «մթերանոցիս ապրանքը ամբողջութեամբ թալանի ենթարկուեցաւ», «ամիսներով ամսական չգանձեցինք», «օդակայան չէինք կրնար  երթալ», «շաբաթներով ելեկտրականութիւն չունեցանք», «Ներսէսը նահատակուեցաւ ականուած ինքնաշարժի պայթումէն», «քրոջս տղան արձակազէնի մը գնդակին զոհ գնաց»,  «տասնհինգ տարի քաշեցինք եւ տակաւին կը շարունակուի», «լիբանանցին այս բոլորը տեսած ու ապրած է», այսպէս` անվերջ կոտտացնող օրինակներ եւ համեմատութիւններ, որոնց պսակումը կ՛ըլլայ մեր անզուգական տղոց զոհաբերութեան ոգիին փառաբանումը` «ակումբի տղաքը մեր թաղերը պաշտպանեցին»,  այս ամբողջ ողբերգութեան մէջ պատմութիւնը ինքզինք կը կրկնէ` դիւցազնական հայորդիներու հերոսական ոգիին յարատեւութեամբ:

Պէյրութի հայաշատ շրջաններուն, յատկապէս Պուրճ Համուտի փողոցներուն մէջ հալէպահայեր ամէն քայլափոխի իրարու կը հանդիպին, ոմանք` անունով իրարու անծանօթ, բայց Հալէպի մէջ զիրար յաճախակի տեսնողներ են, կը բարեւեն զիրար պանդուխտի կարօտի տենչով: Ուրիշներ` իրարու ծանօթ, Հալէպի մէջ ժպիտով մը կը բարեւէին, եթէ դէմ դիմաց գտնուէին, հիմա հոս, պողոտայի մը վրայ մէկ մայթէն միւսը զիրար կը կանչեն, կը մօտենան կ՛ողջագուրուին, առաջին հարցումները կ՛ըլլան` «ե՞րբ եկար, ո՞ւր կ՛ապրիս, կ՛աշխատի՞ս, ինչպէ՞ս կը դիմանաս այս սղութեան»:

Գալատուրանի եկեղեցւոյ խաչերու օծում

Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան մայրավանքի շրջափակը, կիրակի օրերը, յետ Ս. պատարագի արարողութեան, ժամադրավայր դարձած է սուրիահայութեան, մեծ մասամբ Հալէպէն, ոմանք` Քեսապէն, Դամասկոսէն, կամ` հեռաւոր Ճեզիրէէն: Անոնք ոտքի, շրջանակներ կազմած` կը զրուցեն, օրակարգի միակ հարցը Սուրիոյ տագնապը եւ հայութեան դառն ճակատագիրն է:

«Հեռատեսիլէն տեսաք, թէ Ս. Գէորգ եկեղեցին ինչպէ՛ս հրկիզուած է», «Օգնիր եղբօրդ» իսկապէս հիանալի նախաձեռնութիւն մըն է», «Հացի կապոցը մինչեւ երեք հարիւր ոսկիի ծախուած է», «Նոր Գիւղի շրջանը երեք շաբաթներէ ի վեր ելեկտրականութիւն չունին», «Լաթաքիայէն դէպի Քեսապ Պասիթի ճամբով միայն ապահով է», «ժողովուրդը տաքնալու համար ծառեր կը կտրէ, կամ հում նաֆթ կը վառէ», «Հայութիւնը աշխարհի չորս կողմերը նպաստահաւաքի ձեռնարկած է», «Հոս ալ լիբանանահայ բարեսիրական միութիւններու մօտ արձանագրուած սուրիահայերուն նպաստ կը բաժնուի, տրամադրուած` Լիբանանի Փրկարար աշխատանքներու գերագոյն խորհուրդին կողմէ», «Մխիթարեան վարժարանն ալ վնասուած է», եւ այսպէս, ոտքի հաւաքները կը կրկնուին ամէն կիրակի:

Նոր տարուան նախօրեակին Հալէպի օդակայանին փակումը անակնկալ ցնցում յառաջացուցած է, քաղաքը վերածուած կամուրջները կտրուած կղզիի մը, ցամաքի ճամբով երթեւեկը արդէն վտանգուած էր, դէպի Լիբանան գալու կամ վերադարձի ու այլ շրջաններ ճամբորդելու փափաքն իսկ մահացու արկածախնդրութիւն մըն է այսուհետեւ:

Տագնապը կը նմանի գարնանային ալեկոծ ծովու մը, որ մէկ օրէն միւսը  յարափոփոխ վիճակ կը պարզէ: Կացութիւնը ընդհանրապէս յուսատու չէ, լաւատեսութեամբ պարուրուած լուրերը երկար չեն տեւեր,  բօթերը շատ արագ կը հասնին ու կը տարածուին, նահատակութիւններ, առեւանգումներ, քանդումներ, հրկիզումներ: Վերջին նորութիւնն ալ գործարաններու թալանն է` թուրքերու մեղսակցութեամբ: Հալէպահայ գործարարներ դառն ճակատագրի ենթարկուած են, անխնայ կողոպուտի կամ գողութեան  թիրախ դարձած, մթերանոցներու կամ գործարաններու տէրերէն ոմանք, նոյնիսկ մրցակիցներ կամ շուկայի մէջ տարիներու ընդդիմադիրներ, Պէյրութի մէջ կը հաւաքուին գաւաթ մը սուրճի շուրջ ցաւակցելու եւ մխիթարուելու համար իրարմով…

Նորէն Համաստեղն է յիշողութեանս դուռը զարնողը, այլ եղեռնապատում պատմուածքով մը` «Երնէկ այն օրերուն», ուր կը նկարագրէ իրարու հետ ամէն օր կռուող երկու դրացիներու հանդիպումը տարագրութեան ընթացքին:

«Ամէն անգամ, որ կարաւան մը տեսնէին, ճամբու վրայ կեցած` անոնք մօտենալուն կը սպասէին. իրենց սիրելիները կը փնտռէին, իրենց տնեցիներուն մասին տեղեկութիւններ կը հարցնէին:

«Մխսին ալ իր ձեռնափայտին վրայ ծռած, իրենց տան փայտեայ խոշոր բանալին գօտիին մէջ, աչքերը յառած` կը սպասէր կարաւանին, որ կը մօտենար փոթորիկի մը պէս:

«Երկու կարաւաններ իրարու խառնուեցան. կը հարցուփորձէին. ոմանք կը գտնէին զիրար: Մխսին ալ հարցուց իր սիրելիները, աչքերը պտտցուց եւ ո՛վ տեսնէ,- Մնուշը:

«Մնուշ ձեռնափայտը ձգեց, դողդղաց, թեւերը լայն բացած, կարծես մէկ բարձի վրայ ծերացած երկու ամուսիններ ըլլային:

– Մնուշ:

– Մխսի:

«Մխսի ու Մնուշ իրարու գիրկ ինկան ու լացին երկու փոքրիկ մանուկներու նման:

«Մխսի արցունքներուն մէջէն հազիւ ինքզինք զսպեց ու կարմիր թաշկինակով աչքերը սրբելով` խօսեցաւ.

– Է՜հ, Մնուշ, երնէկ այն օրերուն»:

Երնէկ Հալէպի չքնաղ օրերուն:

Տէր Զօրի պատմական կամուրջ

Երբ Հայաստանեայց եկեղեցւոյ զոյգ կաթողիկոսներ Հալէպէն Տէր Զօր ուխտի մեկնեցան, երբ ԳՈՀԱՐ-ի համոյթները նուաճեցին Հալէպի պատմական բերդը, երբ Հայաստանի անկախ հանրապետութեան նախագահներ Հալէպ այցելեցին, երբ կրթական օճախներու տարեվերջի հանդէսներուն հարիւրաւոր աշակերտներ կը տողանցէին բեմերու վրայ, երբ Գամիշլիի եւ Քեսապի (Գալատուրան) մէջ նոր եկեղեցիներ կառուցուեցան, երբ Տեառնընդառաջի նախատօնակին մոմը կը սպառէր բանկալներուն մէջ, երբ Ծաղկազարդին  եկեղեցիներուն շուրջ ծնողներ իրենց նորածինները գրկած` Քրիստոսի Երուսաղէմ մուտքի թափօրին կը մասնակցէին, երբ Աւագ ուրբաթ երեկոյեան եօթը եկեղեցիներ կը շրջէին, երբ Համբարձման տօնին հազարաւոր հայուհիներ պարտիզագնացութիւններ կը կատարէին, երբ հայ ոսկերիչներ լեցուն պայուսակներով առեւտուր կ՛ընէին Սուրիոյ քաղաքներուն մէջ, երբ լիբանանահայ օրաթերթերը ամէն կէսօր փուռէն ելած տաք հացի նման կը հասնէին ընթերցողներուն, երբ նոր անցագիր ստանալու համար առաւօտուն դիմում կը ներկայացնէինք եւ կէսօրին կը ստանայինք, երբ ամէն վերամուտի մեն մի դպրոցական հայորդի հայ դպրոցէ չէր զրկուեր, երբ Ներսի շուկայի առատութենէն եւ բարիքներէն շլացած ու ծանրաբեռնուած` տուն կու գայինք, երբ օտար զբօսաշրջիկներու տասնեակ փոխադրակառքեր շարուած կ՛ըլլային բերդին դիմաց, երբ Ս. պսակի արարողութեան ժամադրութեան տոմարը ամիսներ առաջ խճողուած կ՛ըլլար առաջնորդարանէն ներս, երբ արաբերէնի կը թարգմանուէին ու կը հրատարակուէին Հայ դատի գիրքերը, երբ մշակութային ձեռնարկներ զիրար կը խաչաձեւէին, երբ Աստուածածնայ տօնին հայ սկաուտներ կը տողանցէին Քեսապի մէջ, երբ միայն յիսուն սուրիական վճարելով` ընտանիք մը ֆուլի ճաշկերոյթ կը սարքէր:

Անտեսանելի բարիքներ եւ հարստութիւններ շօշափելի կ՛ըլլան, երբ կը կորսնցնես զանոնք: Հիմա այս կորուստները ողբալով` հոգիս կու լայ:

Երանելի օրեր… սակայն` Ո՛Չ երազային: Կուտակուած ամպերը պիտի հեռանան,  Հալէպը կ՛ապրի տակաւին, իսկ հայկական Հալէպը պիտի վերածաղկի ու ապրի` հալէպահայու ժուժկալութեամբ, աշխատասիրութեամբ եւ նախաձեռնող ոգիով:

 

Պէյրութ                    

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )