«ԶԱՊԷԼ ԵՍԱՅԵԱՆ ՃԱՄԲԱՅ ԲԱՑՈՂ ԿԻՆ Է, ԿԸ ՀԱՒԱՏԱՄ, ՈՐ ՄԻՇՏ ԱՆԿԷ ՍՈՐՎԵԼԻՔ ՈՒՆԻՆՔ» Կ՛ԸՍԷ ԹԱԼԻՆ ՍՈՒՃԵԱՆ

Նախորդ ամիսներուն Հայկազեան համալսարանին մէջ ցուցադրուեցաւ Թալին Սուճեանի պատրաստած ժապաւէնը` Զապէլ Եսայեանի մասին, որուն մէջ յատուկ կերպով լուսարձակի տակ առնուած է անոր կեանքի այն հանգրուանը, որուն մասին ցարդ չէր խօսուած: Անոր հետաքրքրութեան հիմնական առանցքը հանդիսացած է այն հանգամանքը, որ Հայաստան գտնուած տարիներուն ինչե՜ր դիմագրաւած է Եսայեան:  Լիբանանի մէջ կայացած ցուցադրութենէն ետք, Արմէն Յարութիւնեանի հովանաւորութեամբ,  ժապաւէնը կը բազմագրուի եւ անիկա պիտի բաժնուի Լիբանանի եւ Սուրիոյ հայ դպրոցներուն:

Լիբանանէն ետք ժապաւէնը ցուցադրուեցաւ նաեւ Միացեալ Նահանգներու տարբեր քաղաքներու մէջ` Նիւ Եորք, Պոսթըն, Նիւ Ճըրզի եւ այլն:

Լիբանան գտնուած հանգրուանին Թալին Սուճեանի հետ կայացաւ հետեւեալ հարցազրոյցը:

 

ՀԱՐՑՈՒՄ.- Ո՞վ է Թալին Սուճեան:

ԹԱԼԻՆ ՍՈՒՃԵԱՆ.- Լրագրող եւ գիտաշխատող եմ, վերջին չորս տարիներուն ընթացքին աշխատակցեցայ «Ակօս» օրաթերթին թրքերէն եւ հայերէն բաժիններուն, կ՛աշխատիմ թրքական պարբերաթերթերու հետ, ինչպէս նաեւ` «Արմինիըն Ուիքլի»ի հետ: Նկարահանած եմ երեք վաւերագրական ժապաւէններ. առաջինը 2000-ին, Էտիրնէի մէջ, փոքրամասնութիւններուն մասին, երկրորդը ձկնորս Պետրոսին պատմութիւնն է, որ կը կրէ «Պետրոս տայտայ» անունը, իսկ երրորդը` Երեւանի մէջ, Լարա Ահարոնեանի հետ, Զապէլ Եսայեանին նուիրուած: Այժմ կը պատրաստեմ դոկտորականս Գերմանիոյ մէջ եւ միեւնոյն ժամանակ կ՛աշխատիմ համալսարանին մէջ:

Հ.- Ի՞նչ են պայմանները եւ տուեալները, որոնց պէտք է դիմէ մէկը, այս պարագային` դուն, ընտրելու համար նիւթ մը եւ պատրաստելու վաւերագրական ժապաւէն մը:

Թ. Ս.- Պայման չէ ամէն բան ծրագրուած ըլլայ. մեր պարագային ինքնաբերաբար եղաւ, մենք չծրագրեցինք նման ժապաւէնի մը պատրաստութիւնը, սակայն ընթացքը մեզ հոն տարաւ: Նկատեցինք, որ կան շատ հարցադրումներ, որոնք պատասխանի կը կարօտին եւ պէտք էր անոնց հետքերով ընթանալ:

Հ.- Այս ժապաւէնի պարագային, ինչպէ՞ս ծագեցան այդ հարցադրումները:

Թ. Ս.- 2007-ին, երբ կը գտնուէի Հայաստան, ես եւ Լարա Ահարոնեանը, որ կիներու յատուկ ուըրքշափ մը կազմակերպած էր, եւ ես անոր կը մասնակցէի, կարդացինք շարք մը հայ եւ օտար կին գրողներու գործերը, որոնց մէջ կային Զապէլ Եսայեանի աշխատութիւնները: Երբ վերջ գտաւ մեր աշխատանքը, շարունակեցինք կարդալ Զ. Եսայեանի այլ գործերը. այդ միջոցին մեր ընկերները մեզի ըսին, որ Զապէլի շառաւիղները կը գտնուին Երեւան: Այս մէկը մեզի համար նորութիւն էր, որովհետեւ Զապէլի եւ այլ հայ ֆեմինիստներու մասին վերջերս Թուրքիոյ մէջ քանի մը գիրքեր հրապարակուեցան, բայց չէինք գիտեր, որ անոր հարազատները կ՛ապրին Երեւան:

Երկրորդ կէտը այն էր, որ Զապէլի մասին ունեցած մեր գիտելիքները որոշ հանգրուանի մը վրայ ծանրացած էին, իսկ մեր Հայաստանի ընկերներունը` այլ. հարցումը այն էր, որ մենք ինչո՞ւ Զ. Եսայեանի մասին տարբեր բաներ գիտէինք, այսինքն` ինչո՞ւ մենք տեղեկութիւններ չունէինք Եսայեանի Հայաստանի մէջ ապրած հանգրուանին առնչութեամբ, իսկ հայաստանցիները չէին գիտեր անոր կեանքին մասին` Հայաստան գալէն առաջ:

Հ.- Դուն իբրեւ լրագրող` Զապէլ Եսայեանի մասին ի՞նչ գիտէիր նախքան այս ժապաւէնին պատրաստութիւնը:

Թ. Ս.- Ինչ որ դպրոցին մէջ սորված էի, յատկապէս գաղափար ունէի «Աւերակներու մէջ» եւ «Սիլիհտարի պարտէզները» գիրքերուն մասին: Մեզի համար միշտ հարց է, մանաւանդ որ դժուար է պոլսեցի ըլլալու հանգամանքը, այն իմաստով, որ հարցադրում կայ` պոլսեցին բնի՞կ է, թէ՞ սփիւռքահայ: Ըստ ինծի, սփիւռքահայ ենք, բայց այս նիւթը միշտ կայ մտքիս մէջ եւ «Սիլիհտարի պարտէզները» այս իմաստով կարեւոր է հասկնալու համար հայուն կեանքը Պոլսոյ մէջ:

Հ.- Երբ կարդացիք Զապէլ Եսայեանի մասին, ի մտի ունէի՞ք իր մասին ժապաւէն մը պատրաստել, մանաւանդ երբ գիտցաք, որ անոր հարազատները կ՛ապրին Երեւան:

Թ. Ս.- Գացինք եւ ծանօթացանք Ալեքսանդր Եսայեանի, որ Զապէլի թոռնիկին` Հրանդին զաւակն է եւ կ՛աշխատի Երեւանի պետական համալսարանին մէջ` իբրեւ դասախօս: Շատ ուրախացաւ մեր ցուցաբերած հետաքրքրութեամբ, որովհետեւ քիչեր հետաքրքրուած են եսայեաններուն մասին, եւ երբ իրենք փոքր էին, չէին խօսեր Զապէլի մասին, հակառակ անոր որ Եսայեանի հետ աքսորուողները այսօր հերոսներ են, բայց Զապէլ հերոսուհի չէ. այս մասին նաեւ կը պատմուի ժապաւէնին մէջ: Լռութիւն մը կայ անոր շուրջ, եւ այս լռութիւնը մեզ մղեց այս գործը շարունակելու, այդ լռութեան տակէն բացայայտուեցան այնպիսի նիւթեր, որոնց մասին պատկերացում իսկ չունէինք:

Հ.- Ինչպէ՞ս եւ ուրկէ՞ կրցաք հաւաքել այս նիւթերը:

Թ. Ս.- Օգտագործեցինք ընտանեկան արխիւները` Ալեքսանդր Եսայեանի մօտ գտնուող: Հոն կային նկարներ, թուղթեր, նամակներ, անձնական իրեր. այդ արխիւներէն մաս մըն ալ կը գտնուի Չարենցի տուն- թանգարանի արխիւներուն մէջ, իսկ մաս մըն ալ` Պետական թանգարանին մէջ, յատկապէս ինչ կը վերաբերի իր ձերբակալութեան մասին արձանագրութիւններուն, ուր կան Հրանդին ձայնագրութիւնները իր մօր ու անոր ճամբորդութիւններու մասին, որովհետեւ Հրանդ գտնուած է իր մօրը հետ: Կան ձայնագրութիւնները, որոնք լոյս կը սփռեն Զ. Եսայեանի դէպի Կովկաս եւ Միջին Արեւելք ճամբորդութիւններուն մասին:

Հ.- Կա՞ն նամակներ եւ հեռագիրներ, որոնց մէջ յիշուած են դէպի Սիպերիա աքսորին մասին, մանաւանդ` հոն գտնուած հանգրուանին առաքուած:

Թ. Ս.- Մենք չենք գիտեր, թէ Եսայեան հասա՞ծ է Սիպերիա, թէ՞ ոչ: Ժապաւէնին մէջ Քլարա Թերզեան, որ ընտանիքին բարեկամ է, ըսաւ, թէ Զապէլ Եսայեան չէ հասած Սիպերիա, այլ ճամբուն վրայ սպաննուած է: Ասիկա մէկ վարկածն է, կայ այլ վարկած մը. գտնուած է բացիկ մը, որուն վրայ գրուած է թուական մը` 1946, բայց յայտնի չէ, որ ի՞նք գրած է, թէ՞ ոչ: Մինչեւ 1943 նամակներ ստացած են, այսինքն մինչեւ այդ թուականը պէտք է ողջ ըլլար:

Հ.¬ Սկսաք տեղեկութիւններ հաւաքել, արխիւները պրպտեցիք, լուսանկարներ դիտեցիք, իրերը շօշափեցիք, եւ վաւերագրական ժապաւէնը սկսաւ ձեւ ու խորք ստանալ: Ինչպէ՞ս շարունակեցիք աշխատանքը:

Թ. Ս.¬ Ճիշդ այդ օրերուն բախտի բերումով Մարք Նշանեան Երեւան եկաւ` Եութոփիանա հասարակական կազմակերպութեան նախաձեռնութեամբ կայացող չորսօրեայ դասախօսութիւններու շարք մը ներկայացնելու.  իրեն հետ կատարեցինք երկար հարցազրոյց մը, որմէ բաժիններ կան ժապաւէնին մէջ: Ան խօսեցաւ Եսայեանի կենսագրական գիծերուն եւ անոր կեանքի տարբեր հանգրուաններուն մասին, որովհետեւ Նշանեան բաւական ուսումնասիրութիւններ կատարած է այս մասին: Տեղեկութիւններ փոխանցեց նաեւ արուեստաբան Վարդան Ազատեան, որ Երեւանի պետական համալսարանի մէջ դասախօս է. ան եւս հետաքրքրական եւ կարեւոր մեկնաբանութիւններ կատարեց Եսայեանի մասին:

Ապա գացի Պոլիս, այցելեցի Սիլիհտարի պարտէզներ կոչուած վայրը, կարդացինք Եսայեանի գրածները, ապա բոլոր տուեալները քով-քովի բերինք:

Ըսեմ, որ Զ. Եսայեան պոլսեցիներուն համար ծանօթ դէմք մը եղած է վերջին տարիներուն, ոչ միայն հայերուն, այլ նաեւ` թուրք շրջանակներուն համար, որովհետեւ «Արաս» հրատարակչատունը հայ եւ թուրք ֆեմինիստներու մասին գիրք մը հրատարակած է: Այս իմաստով, տարբեր առիթներով խօսուած է Զ. Եսայեանի ու անոր գործունէութեան մասին` իբրեւ ֆեմինիստ եւ գրող: Հարցը այն է, որ տեղեկութիւններ կը պակսին Խորհրդային Միութեան հանգրուանին Եսայեանի կեանքին մասին:

Հ.¬ Ուրեմն տակաւին պեղելիք շատ բաներ կա՞ն:

Թ. Ս.¬ Անշո՛ւշտ, մենք չենք ըսեր, որ ամէն ինչ կրցած ենք ընել, այլ մեր գործը Զ. Եսայեանի կեանքին երկու հանգրուաններու կամրջումի նուիրուած ներկայացում է. ինչպէս նախապէս ըսի, Հայաստանի եւ սփիւռքի մէջ անոր ապրած օրերու միացումն էր ձեւով մը, սակայն ասիկա չի նշանակեր, որ մենք ամէն ինչ կրցանք ներառել եւ ամբողջական ներկայացնել: Շարունակողներ, պրպտողներ պէտք է ըլլան անպայման: Մենք ներկայացուցինք կին գործիչը, անոր մղած պայքարը, այն գաղափարները, որոնց հաւատացած է, եւ որոնցմով առաջնորդուած է:

Հ.¬ Վաւերագրական ժապաւէնի պատրաստութենէն ետք Զ. Եսայեանի պատկերը փոխուեցա՞ւ քեզի համար:

Թ. Ս.¬ Ան ճամբայ բացող կին է, այսինքն կին մըն է, որ ասկէ հարիւր տարի առաջ նաեւ կրցած է այնքան ազատ ըլլալ, իր որոշումները տալ իր ուզած ձեւով, հետեւիլ իր փափաքած ճամբուն` իր զաւակներուն հետ, առանց զանոնք հեռու պահելու իր կեանքէն: Միշտ սորվելիքներ կան իրմէ, կը հաւատամ, որ մենք պէտք է քննադատական աչքով նայինք մեզի ուսուցուած պատմութեան:

Հ.¬ Այս գործը գոհունակութիւն պատճառե՞ց ձեզի:

Թ. Ս.¬ Այո՛, որովհետեւ շատ ծալքեր բացուեցան եւ շատ բան սորվեցանք:

Share this Article
CATEGORIES