Թուրք Ազգայնականութիւնը Հիմնական Ազդակ 1915-ի Եղեռնին

ՎԱՐԱԳ ԳԵԹՍԵՄԱՆԵԱՆ

Հասկնալ 1915-ի ցեղասպանութիւնը` ինքնին հսկայ հետազօտութիւն կը պահանջէ եւ կը պարտադրէ մեզի, որ մենք քննենք այս իրողութիւնը իր տարբեր անկիւններով եւ երեւոյթներով: Հետեւաբար այս յօդուածով կ’ուզեմ անդրադառնալ Ցեղասպանութեան առնչուող երեւոյթի մը, որ շատ յաճախ դուրս կը մնայ մեր դիտանկիւնէն, երբ կը փորձենք ներկայացնել կամ պատմաբնութագրել Մեծ եղեռնը: Սոյն յօդուածը փորձ մըն է ուսումնասիրելու 1915-էն առաջ առկայ այն մտածելակերպերը կամ գաղափարախօսութիւնները, որոնց արմատները կարելի է գտնել համիտեան ժամանակաշրջանին մէջ (1878-1909) եւ նոյնիսկ անկէ ալ առաջ, թանզիմաթեան շրջանին (1839-1878): Այս յօդուածով պիտի փորձեմ բացատրել, թէ ինչպէ՛ս տարբեր գաղափարաբանութիւններ առանցքը կազմեցին այն հսկայ ծրագիրին, որուն  մաս կը կազմէր Ցեղասպանութեան գործադրութիւնը: Աւելի յստակացնելու համար նշենք, որ այս յօդուածով պիտի փորձենք հասկնալ, թէ իթթիհատականները ի՛նչ կը մտածէին, ինչո՛ւ գործեցին այս մեծ ոճիրը եւ հասկնալ այդ տիրող կացութիւնը, որուն մէջ զարգացան այն գաղափարները, որոնց գագաթնակէտն էր 1915-ը: Սոյն հարցադրումներուն պիտի փորձենք պատասխանել` վերլուծելով եւ քննելով նախաիթթիհատական եւ յետիթթիհատական ժամանակներու քաղաքական, զինուորական եւ մշակութային զարգացումները, որոնք հիմքը կազմեցին հոգեմտաւոր այն գաղափարախօսութեան, որուն հետեւանքն էր Ցեղասպանութիւնը:

Հակառակ անոր որ գլխաւոր 3 պետերն էին, որոնք կը համարուին Ցեղասպանութեան «ճարտարապետները», սակայն պարտաւոր ենք հաշուի առնել այն բոլոր զարգացումները, ըլլան արտաքին կամ ներքին, որոնք Թալէաթը դարձուցին Թալէաթ, Ճեմալը` Ճեմալ եւ Էնվերը` Էնվեր (այս երրորդութիւնը կազմուեցաւ միայն 1913-ին, երբ իթթիհատականները վերջնականապէս զինուորական յեղաշրջումով մը գլուխը անցան Օսմանեան կայսրութեան. հետեւաբար պէտք է ուսումնասիրենք 1913-էն առաջ պարզուող կացութիւնը եւ այն ցեղապաշտութիւնը, որ կը դրսեւորուէր տարբեր երեսներով): Հայոց ցեղասպանութեան հետ առնչուող բոլոր ուսումնասիրութիւնները ընդհանուր առմամբ նկատի կ’առնեն զոհին հեռանկարը (victim perspective): Այս յօդուածը փորձ մըն է հասկնալու  ոճրագործին հեռանկարը: Թաներ Աքչամ կը գրէ.  «Հիմնական կեդրոնացումը պէտք է ըլլայ ոճրագործին վրայ եւ ճիգ պէտք է թափուի բացայայտելու գիտակից եւ ենթագիտակից մեքենականութիւնները, որոնք կ’ենթագծեն ոճրագործին ազգային ինքնութիւնը եւ անոր ստեղծումը»:

Առաջին խնդիրը, որուն հիման վրայ կարելի է հիմնել մեր հետազօտութիւնը, կը կայանայ Արեւմուտք-Օսմանեան կայսրութեան յարաբերութեան վրայ: Յունաստանի անջատումը եւ անկախացումը 1821-ին պատճառ դարձան, որ օսմանեան պետութիւնը Արեւմուտքը տեսնէ իբրեւ թշնամի, որ կը ձգտի անդամահատել կայսրութիւնը: Հետեւաբար այս անջատողական ձգտումները, որոնք կը յառաջանային Պալքանեան երկիրներուն մէջ, օսմանեան պետութիւնը կը վերագրէր իբրեւ Արեւմուտքին վարած քաղաքականութեան արդիւնքը եւ ասոր իբրեւ հետեւանք` սկսան զարգանալ հակաարեւմուտք զգացումներ: Այս կացութիւնը վատթարացաւ 1878-ի ռուս-թրքական պատերազմին պատճառով, երբ այս անգամ Օսմանեան կայսրութիւնը կորսնցուց Պուլկարիան, որ հռչակեց իր անկախութիւնը: Այս հակաարեւմտեան խելացնորութիւնը (paranoia) անկիւնադարձային էր Օսմանեան կայսրութեան ինքնաքննութեան եւ ճանաչման մէջ: Վերջին այս շրջանին պատերազմներու ձախող փորձառութիւնը եւ իրենց դարերու հպատակ երկիրներու անկախացումը ցնցեց օսմանեան ինքնութիւնը, եւ անոնք սկսան աւելի ու աւելի կասկածամիտ ըլլալ իրենց ֆիզիքական գոյութեան համար: Հիմնականին մէջ այս հարուածն էր եւ առաւել ուրիշ ազդակներ, որոնք ապագային պիտի կազմաւորէին թրքական ազգայնականութիւնը, որուն մասին պիտի անդրադառնանք հետագայ տողերուն մէջ: Հետեւաբար ռուս-թրքական պատերազմը, որ կը զուգադիպի Ապտիւլ Համիտ Բ.ի գահակալութեան հետ, նոր էջ մը կը բանայ Օսմանեան կայսրութեան վերջին ժամանակաշրջանի պատմութեան մէջ, որ կը յատկանշուի զինուորական պարտութիւններով եւ տարածքային կորուստներով, որոնք ստորակայութեան բարդոյթ յառաջացուցին թէ՛ օսմանեան պետականութեան եւ թէ՛ թուրք ժողովուրդին մօտ: Հետեւաբար դժուար չէ հասկնալ այն քաղաքականութիւնը, որուն ջատագովը` Համիտ կը փորձեր կիրարկել ի դէմս  այս արեւմտեան խելացնորութեան: Հարկ է հոս պահ մը կանգ առնել` բացատրելու համար այն տիրող գաղափարախօսութիւնը եւ քաղաքականութիւնը, որ առանցքը կը կազմէր թանզիմաթեան ժամանակաշրջանին (Համիտէն առաջ, 1839-1878) հասկնալու եւ լաւապէս ըմբռնելու համար այն համիտեան հաւատամքը, որուն դիմաց տեղի տուաւ թանզիմաթեան բարեկարգումներուն հոգին ու նպատակը: 1839-էն ի վեր սկսած օսմանեան բարեկարգումները, որոնք արտայայտուեցան 1839-ի «Հաթթը Կիւլհանէ» եւ 1856-ին «Հաթթը Հիմայիւն» սուլթանական հրամանագրերով, փորձեր էին բարեկարգումներու եւ բարենորոգումներու շնորհիւ «փրկել» քայքայուող օսմանեան պետութիւնը միջամտութենէն Արեւմուտքի հզօր պետութիւններու, որոնք 18-րդ դարի վերջերէն սկսեալ միջամուխ կ’ըլլային կայսրութեան ներքին գործերուն եւ քաղաքականութեան` իբրեւ պաշտպանը քրիստոնեայ հպատակներուն: Երկրորդ հերթին, եւրոպական օրէնսդրական կանոններու որդեգրումը, քիչ մը մեղմացնելու համար կրօնական օրէնքներու գերակայութիւնը, կը միտէր մէջտեղ նետել քաղաքա-գաղափարական վարդապետութիւն մը, որ կը կոչուի օսմանականութիւն (օթոմանիզմ): Ի՞նչ է օթոմանիզմը: Զարեւանդ իր «Միացեալ անկախ Թուրանիա» գիրքին մէջ այս սկզբունքը կը սահմանէ հետեւեալ բառերով. «Օսմանականութիւն կը նշանակէր Թուրքիոյ բոլոր այլացեղ եւ այլադեն ժողովուրդները համախմբել կայսրութեան մէկ յառաջդիմական մեծ ազգի` օսմանեան ազգի մը մէջ: Հետեւաբար 19-րդ դարէն սկսեալ վերոյիշեալ բարեփոխումները, որոնք պիտի գործադրուէին կայսրութեան տարբեր շրջաններու մէջ, եւ որոնցմէ կը յիշենք իսլամ եւ քրիստոնեայ հպատակներուն միջեւ հաւասարութեան մը ստեղծումը, քրիստոնեայ «ռայա»-ներու վճարած բազմաթիւ տուրքերու մեղմացումը, կը միտէին աշխարհական (secular) քայլերու որդեգրումով ապահովել կայսրութեան հողային ամբողջականութիւնը, որ հետզհետէ կը վատթարանար: Ուրեմն  օսմանականութիւնը, որ կը դրսեւորէր մէկ ազգի մը (օսմանեան) պատկանելիութեան ոգին` առանց ազգի եւ կրօնի խտրութեան, կը նկատուէր վերջին փրկարար  փորձը ժամանակահատուածի մը մէջ, ուր օսմանեան պետութիւնը հետզհետէ կը տկարանար քաղաքական, զինուորական եւ տնտեսական գետնի վրայ: Նախքան անցնիլը համիտեան համիսլամութեան` հարկ է հոս բացատրել երկու կարեւոր կէտեր: Պատմութիւնը մեզի ցոյց տուաւ, թէ խոստացուած բարեկարգումները մնացին թուղթի վրայ եւ չգործադրուեցան ակնկալուած չափով: Սակայն ասիկա գիտնալով հանդերձ, կարելի չէ բացատրել այս բարեկարգումներուն փորձերը, ըսելով, թէ Օսմանեան կայսրութիւնը իսկապէս չէ նպատակադրած կատարել զանոնք: Այո, հաւանաբար անձնական գետնի վրայ սուլթանները (թանզիմաթեան սուլթաններն են` Ապտիւլ Մեճիտ I, Ապտիւլ Ազիզ I) չուզէին կիրարկել զանոնք, տրուած ըլլալով, որ 1856-ի «Հաթթը Հիւմայիւն»-ը արդիւնքն էր արեւմտեան պետութիւններու ճնշումին եւ այս կը նկատուէր իբրեւ սուլթանական անձին ուժի նուազեցում, եւ երկրորդ` ինքնին ասիկա կը նշանակէր իսլամին եւ «անհաւատ» քրիստոնեայի հաւասարութիւնը, որ կը նկատուէր Քուրանի աղաւաղում, սակայն, ասով հանդերձ, Օսմանեան կայսրութիւնը, ինչպէս բացատրեցինք, իսկապէս նպատակադրած էր բարեկարգումներ մտցնել կայսրութեան մէջ` «ազատելու» համար քայքայուող պետութիւնը, որուն կ’ակնարկէին իբրեւ «Եւրոպայի հիւանդ մարդը»:

1839-ի «Հաթթը Կիւլհան»-էն, որ իսկապէս արդիւնքն էր օսմանեան պետական պաշտօնեաներու աշխատանքին, որոնցմէ կը յիշենք Մուսթաֆա Ռեշիտ եւ Միտհաթ փաշաներ կը վկայեն այն իրողութեան, թէ օսմանեան սուլթանները այս ժամանակաշրջանին իսկապէս կ’ուզէին բարենորոգումներով վերջին փորձ  մը կատարել` փրկելու կայսրութիւնը: Կայ երկրորդ կարեւոր կէտ մը հոս, որ ինքնին մեծ ազդեցութիւն ունեցաւ համիտեան համիսլամութեան գաղափարախօսութեան վրայ: Բարենորոգումներու գործադրութեանց ձախողութիւնը իր հիմնական պատճառը կը գտնէ Պալքանեան երկիրներու մէջ, ուր հետզհետէ կ’աճէր եւ թափ կը ստանար եւրոպական ազատական միտքերով սնանած ազգայնականութիւնը: Այս վերջինը ինքնին կը խոչընդոտէր օթոմանիզմի ոգիին, տրուած ըլլալով, որ սուլթանները եւ օթոմանիզմի ջատագովները ձախողած էին հասկնալ, թէ այս քրիստոնեայ ազգայնականները նպատակ չունէին նոյնանալ մէկ` օթոման ազգի մը մէջ, այլ իւրաքանչիւրը սկսած էր ինքզինք պարտադրել իր ազգային-կրօնական նկարագրով: Ուրեմն այս շրջանին է, որ ազգային, ցեղային եւ կրօնական գիտակցութիւնը  կը սկսին ակնյայտ ձեւով երեւան գալ կայսրութեան յատկապէս Պալքանեան հողամասերուն քրիստոնեայ հպատակներուն մէջ: Թանզիմաթեան սուլթանները ձախողած էին հասկնալ, թէ իւրաքանչիւր ազգային «միլլեթ» կը ձգտէր անկախութեան եւ ոչ` օսմանականութեան: Պէտք է նաեւ յիշել այս բոլորին կողքին, որ օսմանեան պետութիւնը ի վիճակի չէր գործադրելու այս բարենորոգումները` հակառակ իր կամքին, տրուած ըլլալով, որ չունէր անոր քաղաքական եւ տնտեսական պատրաստ ենթահողն ու միջոցները:

Օսմանեան բանակին պարտութիւնը 1878-ի ռուս-թրքական պատերազմին Արեւմուտքին աչքին երեւաց իբրեւ յարմարագոյն առիթը` մասնատելու համար կայսրութիւնը: Ճիշդ այս նպատակով կազմակերպուեցաւ հայերուս մօտ շատ նշանաւոր Պերլինի վեհաժողովը, ուր Արեւմուտքի պետութիւնները, ինչպէս ըսինք, կարողացան ձեռք ձգել ընդարձակ հողամասեր (Պալքանեան բաժնէն) եւ սկսած էին քննարկել ամբողջ կայսրութեան հարցը (հայերունը ներառեալ), երբ անկիւնադարձային իրողութեամբ մը գահ կը բարձրանայ Ապտիլ Համիտ Բ.: Այս վերջինը կարծես արդիւնքն էր այդ ամբողջ նուաստացման, որուն հետեւանքն էր Պերլինը: Հոս արդէն օսմանականութիւնը սկսած էր տեղի տալ համիսլամութեան: Համիտ լաւապէս հասկցած էր կացութիւնը եւ կը ներկայացնէր այս ճգնաժամային կացութիւնը իբրեւ քրիստոնէութեան եւ իսլամութեան միջեւ տարուող պայքար: Արեւմուտքը, յատկապէս Անգլիան, կը նկատուէր այն քրիստոնեայ «հրէշը», որ քրիստոնեայ հպատակներու օգնութեան եւ ապահովութեան քողին տակ կը նպատակադրէր միջամուխ ըլլալ կայսրութեան ներքին գործերուն եւ ամէն ձեւով շահաւոր ելլել: Աքչամ իր «From Empire to Republic» գիրքին մէջ կը բացատրէ, թէ մարդկային ինքնութիւնը բաղկացուցիչ բաժին մըն է ազգային ինքնութեան: Հետեւաբար Աքչամ կը բացատրէ, թէ այն պատկերը, որ անձը կ’ունենայ իր ազգին կամ պետութեան հանդէպ, կը նոյնանայ իր անձին պատկերին եւ ինքնութեան հետ: Ճիշդ այս էր պարագան այն ժամանակաշրջանին, երբ կայսրութեան երեւելի անկումը ինքնին առանցքը կազմեց Համիտի այն ինքնութեան, որ հաւատաց, թէ կայսրութեան փրկութիւնը չի գտնուիր օսմանականութեան մէջ, այլ` կայսրութեան բոլոր իսլամ հպատակներու միասնութեան մէջ: Համիտեան ժամանակաշրջանը կը յատկանշուի այս իսլամական քարոզչութեամբ, որուն համար Համիտ ճիգ չխնայեց:

Իսլամութիւնը, ըստ Համիտի, պիտի գործածուէր իբրեւ «ընկերային շաղախ» մը: Հետեւաբար Համիտ կը ձգտէր «Հանեֆի Իսլամութեան» դրօշին տակ համախմբել կայսրութեան իսլամ հպատակները` թէ՛ Անատոլուի եւ թէ՛ Ափրիկէի կամ արաբական տարածքներուն մէջ: Համիտեան համիսլամութիւնը պէտք չէ հասկնալ իբրեւ զուտ կրօնական աշխատանք, այլ անիկա կը հանդիսանայ իբրեւ զուտ քաղաքական նպատակ, որ կը ջանայ օգտագործել կրօնը իբրեւ հասարակ յայտարար` ստեղծելու իսլամական համերաշխութիւն մը, որուն պետը պիտի հանդիսանար ինքը` Համիտ, իբրեւ իսլամութեան խալիֆան: Ուրեմն յստակ է, որ այս իսլամութիւնը պայքարի միջոց մըն էր` ըստ Համիտի, որուն թշնամին եւ թիրախը կը հանդիսանային Արեւմուտքի քրիստոնեայ պետութիւնները եւ կայսրութեան ոչ իսլամ տարրերը, որոնք ամէն ձեւով կը փորձէին արեւմտեան պետութիւններուն ուշադրութիւնը հրաւիրել իրենց վրայ տարբեր նպատակներով: Համիտի համար իսլամութիւնն էր, որ դէմ պիտի դնէր արդէն ստեղծուած «մենք»-ի (իսլամ) եւ «օտար»-ի կամ «անոնք»-ի (քրիստոնեայ) երկճեղութեան (dichotomy):

Այս լոյսին տակ է, որ պէտք է դիտենք Համիտին ղրկած «Հանեֆի» քարոզիչները դէպի Ափրիկէ եւ կայսրութեան տարբեր շրջաններու մէջ կառուցուած ժամացոյցի աշտարակները, որոնք ձեւով մը կը յատկանշեն իսլամութիւնը, եւ որ կը ստորագծեն Համիտին կերպարը` իբրեւ հզօր սուլթան եւ իսլամութեան խալիֆան: Համիտին իսլամութիւնը հակազդեցութիւն մըն էր, որ ազգայնականները կը բնութագրէր իբրեւ կայսրութեան դաւաճաններ, որոնք ապերախտօրէն կը հարուածէին այն կայսրութեան, որ բարենորոգումներ կը ծրագրէր իրենց համար: Այս գծով զարմանալի չէ, որ արաբական երկիրներու ժողովուրդները Համիտը կը դիտէին իբրեւ միակ ուժը, որ կրնար դիմադրել Արեւմուտքի կայսերապաշտական ձգտումներուն եւ հրէական սիոնական շարժումին: Հետեւաբար այս պարունակին մէջ է, որ պէտք է հասկնալ 1895-1896 համիտեան կոտորածները, որոնք ձեւով մը պատժական արարքներ էին ընդդէմ հայերու` անոնց յեղափոխական գործունէութեան դիմաց:

Սակայն համիտեան այս ժամանակաշրջանը կը յատկանշուի նաեւ այն շարժումներով, զորս կը կոչենք «թիւրքիստ»: Ըստ Զարեւանդի, այս շրջանն է, որ կ’ուրուագծուի թիւրքիստ շարժումը: Այս շրջանին է, որ կամաց-կամաց կը սկսի երեւան գալ ցեղային գիտակցութիւնը եւ թրքական ազգայնականութիւնը: Նախքան անցնիլը իթթիհատականներու 1908-ի յեղափոխութեան եւ սահմանադրութեան հռչակումին, էական է բացատրել, թէ ի՛նչ է ցեղային գիտակցութիւնը եւ անիկա ինչպէ՞ս կ’առնչուի թիւրքիզմին հետ: Այս ժամանակաշրջանին է, որ բազմաթիւ գործիչներ, մտաւորականներ եւ նոյնիսկ զինուորականներ սկսան իմանալ եւ ջանացին ծանօթացնել այն իրողութիւնը, թէ իրենց ժողովուրդը թուրք էր եւ ոչ` օսմանցի: Հետեւաբար այս մտայնութիւնը ոչ միայն ժխտումն էր օսմանցիութեան, այլեւ ձեւով մը ժխտում մըն էր համիտեան համիսլամութեան, որ հոս տեղի կու տար աւելի ծայրայեղ մտայնութեան մը, որն էր թիւրքիզմը կամ թուրքականութիւնը: Այս վերջինը ինքնին հակազդեցութիւն մըն էր կայսրութեան զարգացած թուրք դասակարգին մօտ: Հակազդեցութիւն մըն էր պալքանեան եւ հայկական յեղափոխական կազմակերպութիւններուն, որոնք մէջտեղ նետած էին հայրենիքի, ազգի եւ ազատութեան գաղափարները` անոնց տալով ազգայնական իմաստ: Թիւրքիստ մտայնութիւնը  պետական հայրենասիրութիւնը կը դարձնէր ցեղային ազգասիրութիւն (1913-ի իթթիհատականներու ծայրայեղ թիւրքիզմը, որուն պիտի անդրադառնանք աւելի ուշ, իր արմատները կը գտնէ համիտեան այս ժամանակաշրջանին մէջ):

1908-ի իթթիհատականներուն յեղափոխութիւնը եւ Համիտի վերջնական գահընկէցութիւնը` 1909-ին, վերջն էր նաեւ համիտեան համիսլամութեան եւ մահմետական աշխարհը խալիֆայութեան սուրին տակ միացնելու երազին: Բազմաթիւ բանաստեղծներ եւ մտաւորականներ, որոնք գաղտնի կը գործէին եւ կը տարածէին իրենց թիւրքիստ գաղափարները, արդէն մաս կազմած էին «Իթթիհատ վէ թերաքքը» կազմակերպութեան եւ հիմա աւելի բացայայտ էին թիւրքիստ ձգտումները: Սակայն կարեւոր կէտ մը պէտք է յստակ ըլլայ հոս ընթերցողներուն: Երբ իթթիհատականներ կ’ըսենք, անմիջապէս մեր միտքը կ’երթայ Թալէաթի, Ճեմալի եւ Էնվերի երրորդութեան: Ո՛չ, 1908-ի սահմանադրութեան հռչակումէն ետք սխալ է անմիջապէս «Իթթիհատ»-ը վերագրել այս երեքին, տրուած ըլլալով, որ անոնք այդ երրորդութիւնը կազմեցին միայն 1913-էն սկսեալ: Հետեւաբար, հակառակ անոր որ այս երեքին է, որ կրնանք համարել թիւրքիզմի գլխաւոր գործադրողները, սակայն 1908-1909 թուականներուն կային բազմաթիւ ուրիշ իթթիհատականներ, ինչպէս` Զիա Կէօքալփը, որոնք արդէն տոգորուած էին թիւրքիստ գաղափարներով: 1908-ի սահմանադրութիւնը եւ ինչպէս «իթթիհատ» բառը ցոյց կու տան, նորէն փորձեր էին վերահաստատելու օսմանականութիւնը քաղաքական կեանքին մէջ: Սակայն հարկ է ուսումնասիրել տիրող քաղաքա-զինուորական վիճակը` հասկնալու համար այդ հոգեբանական փոփոխութիւնը, որ տեղի ունեցաւ, եւ որուն իբրեւ արդիւնք` օսմանականութիւնը վերջնականապէս վերածուեցաւ թիւրքիզմի, իթթիհատական ղեկավարներուն մօտ: Հետեւաբար սխալ է պատմութիւնը ուսումնասիրել` ենթադրելով, որ 1908-ի սահմանադրութեան հռչակումէն ի վեր արդէն իթթիհատականները ցեղասպանութիւնը ծրագրած էին:

Սահմանադրութեան լաւատես ոգին երկար չտեւեց, երբ արդէն 1910-ին ծայր առաւ Պալքանեան պատերազմը եւ 1911-ին Իտալիան գրաւեց Լիպիոյ (օսմանեան հողատարածք)   մեծ մասը: Ասոր իբրեւ հետեւանք` փոխուեցաւ նաեւ իթթիհատեան հոգեբանութիւնը եւ մտայնութիւնը: Աքչամ հիմնական երեք կէտեր կը դնէ` բացատրելու այս հոգեբանական փոփոխութիւնները:

1) «Մէջտեղի դիրքը»: Այս հոգեբանութիւնը կը յատկանշուի այն զգացումով, թէ կայսրութեան սահմանները վտանգ կը սպառնան մարդոց ֆիզիքական գոյութեան: Աքչամ այս մտածողութիւնը կը բնութագրէ իբրեւ «պաշարումի մտածողութիւն»: Պալքանեան պատերազմը, որուն պատճառով Օսմանեան կայսրութիւնը կորսնցուց իր եւրոպական հողատարածքին 90 առ հարիւրը, աւելի ու աւելի սաստկացուց  վերոյիշեալ մտայնութիւնը (տրուած ըլլալով, որ սահմաններն ալ աւելի նեղցան), եւ, հետեւաբար, իթթիհատականները նկատեցին, թէ իրենց ֆիզիքական գոյութեան համար անոնք պէտք է ապաւինին միայն Անատոլիոյ, որ կարծես վերջին ապաստանն էր այս կենաց մահու կացութեան մէջ: Այս մտայնութեան պատճառով է, որ իթթիհատականները շատ աւելի բիրտ կերպով կը վարուէին հայկական խնդիրին եւ յեղափոխականներուն հետ, տրուած ըլլալով, որ հայերը մեծամասնութեամբ կը բնակէին Անատոլիոյ շրջաններուն մէջ, եւ որեւէ անջատողական ձգտում` կը նշանակէր կայսրութեան ամբողջական անկումը: Այս մտածողութիւնը հայերուն հանդէպ իր գագաթնակէտին հասաւ 1915-ի ցեղասպանութեամբ:

2) Գերազանցութեան կորուստը: Երկրորդ կարեւոր ազդակը թուրք ազգային մտածողութեան կազմութեան մէջ կորուստն էր իրենց նախկին գերազանցութեան եւ գերիշխանութեան: Իթթիհատականները ընդունեցին Օսմանեան կայսրութեան տկարացումը` իբրեւ նուաստացում կամ ամօթալի: Սակայն անոնք չուզեցին դրսեւորել եւ ցոյց տալ այս զգացումը արեւմտեան պետութիւններուն դիմաց: Պալքանեան պատերազմը հետեւանքն է այս իրականութեան հետ բախումին եւ չհամոզուելուն: Ըստ Աքչամի, Պալքանեան պատերազմը ցուցադրութիւն մըն է, որուն իթթիհատականները կը հաւատային փաստելու համար, թէ Օսմանեան կայսրութիւնը տակաւին ուժեղ է ու չէ փոխուած: Հետեւաբար, ըստ Աքչամի, այս տեսակ կացութեանց մէջ վայրագութեանց դիմելը բնական ձեւն է ցոյց տալու համար ուժ եւ գերակայութիւն: Սակայն պատահեցաւ ճիշդ հակառակը, եւ թուրքերը կորսնցուցին իրենց պալքանեան տարածքները: Ասոր հետեւանքը այն եղաւ, որ սկսաւ զարգանալ վրէժի եւ վրէժխնդրութեան ոգի մը` ընդդէմ բոլոր ոչ թուրք ազգայնականութիւններու: Այս վրէժխնդրութեան ոգին կ’արտացոլար թիւրքիստական թերթերու եւ յօդուածներու ընդմէջէն: Այս վրէժը ուղղուած էր բոլոր անոնց դէմ, որոնք Օսմանեան կայսրութիւնը հասցուցին այս կիսաքանդ վիճակին: Ըստ Աքչամի, այս գերակայութեան կորուստը եւ հետեւող վրէժխնդրութեան ոգին կը յատկանշուին նորէն յաճախակի վայրագութիւններով, անհանդուրժողականութեամբ եւ անվստահութեամբ, այս պարագային` բոլոր անոնց հանդէպ, որոնք թուրք ցեղին մաս չէին կազմեր:

3) Զինուորականութիւնը եւ ազգային արժէքներ: Համիտեան ժամանակաշրջանը, իր վատ կողմերով հանդերձ, կը յատկանշուի նաեւ եւրոպական արժէքներու եւ ուսումի վրայ հիմնուած զինուորական վարժարաններու կառուցումով: Հետեւաբար համիտեան շրջանին արդէն սկսած էր զարգանալ զինուորականութեան դերը պետութեան մէջ եւ հետզհետէ կ’աճէր «ընտրանի» խաւը: Հետեւաբար զարմանալի չէր, որ 1908-ի յեղափոխութիւնը գործադրուէր մեծ մասամբ զինուորականներու եւ սպաներու ձեռամբ, որոնցմէ ամէնէն նշանաւորը ինքը` Էնվերը: Այս ճգնաժամային կացութեան մէջ, երբ կայսրութիւնը օրէ օր կը տկարանար, բայց միւս կողմէ` զինուորականութիւնը կը ձեւէր նոր ազգային (թուրքական) արժէքները եւ թուրք ինքնութիւնը, հասկնալի է, թէ ինչո՛ւ զօրապաշտ գաղափարները շատ աւելի ընդարձակ բեմ գտան, քան ուրիշներ, եւ որոնք յաճախ կ’արդարացուէին ուժով եւ վայրագութեամբ:

Հետեւաբար Պալքանեան պատերազմը եւ օսմանեան բանակին ծանր պարտութիւնը պատճառ դարձան, որ իթթիհատականները 1911-էն սկսեալ որդեգրեն նոր քաղաքական ուղեգիծ մը եւ սկսին նկարագրել նոր պետութեան մը կազմաւորումը, ուր ոչ թուրք տարրերը տեղ չունէին: Թիւրքիզմը կը նկատուէր իբրեւ թրքական հին եւ նախաիսլամական արժէքներու վերակենդանացում մը, որ կը ջանար ստեղծել ազգային գիտակցութիւն եւ հպարտութիւն մը` զայն նկատելով վերջին փորձը ձերբազատելու համար ոչ թուրք տարրերէն եւ փրկելու կայսրութիւնը: Հետեւաբար կը կարծեմ, որ Ցեղասպանութիւնը հակառակ որ թուրքականութեան հսկայ ծրագրի մը մէկ բաժինն էր, սակայն ասով հանդերձ, պէտք է զատորոշուի յոյներուն եւ ասորիներուն դէմ գործուած ոճիրներէն, տրուած ըլլալով, որ Ցեղասպանութեան գործադրումը ինքնին արտացոլումն էր այն մտայնութեան, որ կը բացատրուի թուրքականութեան ձգտումներու, զօրապաշտ գաղափարներու եւ ֆիզիքական գոյութեան վախի մը համադրութեան մէջ: Հետեւաբար, հասկնալով 1910-էն ի վեր ստեղծուած իթթիհատական մտայնութիւնը եւ հոգեբանութիւնը, կարելի է Ցեղասպանութիւնը բացատրել իբրեւ իթթիհատականներու վերջին ապաւէն` փրկելու համար Օսմանեան կայսրութենէն մնացած Անատոլիան եւ թուրքը:

 

Օգտագործուած աղբիւրներ
– Taner Akcam: «From Empire to Republic: Turkish Nationalism and The Armenian Genocide»:
– Զարեւանդ: «Միացեալ Անկախ Թուրանիա»:»

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )