Երիտասարդական Ոսպնեակ. Շուշի Միասնականութեան Ամրոցը (9 Մայիս 1992)

ՀԱՄԲԻԿ ՊԻԼԱԼԵԱՆ

Հետագայ սերունդներ յաճախ իրենք իրենց հարց պէտք է տան, թէ ինչպիսի՞ ճակատագիր վերապահուած պիտի ըլլար Արցախին, եթէ երբեք ազգային ազատագրական պայքարի նորօրեայ հանգրուանին, Շուշին մնար զազիր թշնամի` թուրք¬ազերիի կողմէ բռնագրաւուած, եւ կամ պէս¬պէս քաղաքական անել կացութիւններու իբրեւ հետեւանք` անոր բարձունքին անարգել ծածանէր թշնամիին արիւնռուշտ դրօշը:

Ի դէպ, նման հարցադրումներ կրնան այդքան ալ իրապաշտ չթուիլ, նկատի առած արցախեան պատերազմի բնոյթն ու տարողութիւնը, ատենի զինուորական ու քաղաքական հոլովոյթը, բայց մանաւանդ` Շուշիի ունեցած ռազմավարական եզակի իմաստն ու խորհուրդը, ոչ միայն հայ ժողովուրդի ազատութեան ու լինելութեան պայքարին ու յաղթանակներու ապահովման տեսակէտէ, այլ նաեւ` ամբողջ հարաւային Կովկասի համար իր սնուցած աշխարհագրական դիրքի կարեւորութենէն մեկնած:

Նման մտածումներու տեղիք տուողը սոսկ երեւակայական կամ զգացական մօտեցումները չեն, որքան պատմական իրողութիւններու եւ փաստերու առկայութենէն թելադրուած մտասեւեռումներ:

Փաստօրէն, տակաւին Համաշխարհային երկրորդ պատերազմի աւարտին էր, երբ քարտեսագրուեցան այնպիսի բաժանարար գիծեր (նոյնինքն մէկ քաղաքի մէջ), որուն մէկ դիպուկ ապացոյցը հանդիսացաւ յետհիթլէրեան Գերմանիոյ պարզած տխուր վիճակը, երբ ազգ մը ամբողջ մասնատուեցաւ եւ ենթակայ դարձաւ մեծապետական խօլ մրցակցութիւններու քմայքին ու խենեշ վերաբերումներու թոհուբոհին:

Իսկ նման ապազգային ու կործանարար իրավիճակի գոյութիւնը պիտի տեւէր տասնամեակներ, մինչեւ Պաղ պատերազմի աւարտ` Խորհրդային Միութեան փլուզումով:

Բարեբախտաբար, Արցախի պարագային քաղաքական ու զինուորական կացութիւնները ունեցան հայանպաստ հունաւորում եւ ընթացան ի շահ ամբողջ հայութեան:

Արցախահայութեան մղած ազգային ազատագրական պայքարը թէեւ ունեցաւ ելեւէջային հանգրուաններ, գտնուեցաւ անասելի ու թէժ պայմաններու դէմ յանդիման, ուր բարբարոս թշնամին դիմեց ամէնէն վայրագ միջոցներուն եւ ուզեց արմատախիլ ընել հաւաքական կեանք մը ամբողջ, այդուհանդերձ, շնորհիւ հայ քաջարի մարտիկներու տոկալու կամքին, վառ հայրենասիրութեան, ազգային արժանապատուութեան գիտակցութեան, հայրենիքը փրկելու վճռակամութեան, դէպի թշնամին սլանալու  եւ հարուածելու յանդգնութեան, հայոց Արցախ աշխարհը իր բացառիկ ժողովուրդով եւ իրեն թիկունքին ունենալով համայն հայութեան աջակցութիւնն ու կորովը, ցոյց տուաւ ինքզինք գերադասելու այնպիսի ներուժ եւ իւրովի կարողականութիւն, որով կարելի եղաւ ապահովել ժամանակակից հայոց պատմութեան ամէնէն պանծալի յաղթանակը:

Յիրաւի, համազգային այս յաղթանակի մէկ փայլուն եւ անկրկնելի դիպաշարը հանդիսացաւ հայոց դարաւոր մայրաքաղաք, լոյսի ու յոյսի օճախ, կրթութեան ու հաւատամքի օրրան, հերոսներու ծննդավայր  Շուշիի ազատագրութիւնը, որ կարծես պսակադրումն էր հետագայ բոլոր սխրանքներուն:

Ճիշդ է, որ Շուշիի ազատագրումով չդադրեցան պատերազմական գործողութիւնները, այլեւ անոնք ստացան աւելի թէժ տարողութիւն, որովհետեւ թշնամին չարաչար պարտուած եւ խուճապի մատնուած` իր յուսահատի վերջին մոլուցքը կը թափէր հայոց սրբազան լեռներէն եւ կիրճերէն նախքան միանգամընդմիշտ հեռանալն ու փախուստը:

Իրօք, հայ¬թաթարական թէ մուսաուաթական վերջին անհաւասար կռիւներէն աւելի քան ութսուն տարիներ ետք հայ ազատամարտիկներ թուրք¬ազերիին յաղթած մուտք կը գործէին Շուշի ու ծնրադիր կ՛աղօթէին Ղազանչեցոց եկեղեցւոյ մէջ` քրիստոնէական իրենց հաւատքին ու ազգային պատուախնդրութեան յաղթերգը ապրելով:

Կարելի՞ է արձագանգել Շուշուայ ամրոցի յաղթանակին մասին, առանց ընդգծելու Քարինտակի սխրանքներու ամբողջ հմայքն ու հրաշագործութիւնը, երբ բուռ մը քարինտակցի յեղափոխականներ, իրենց արեան կանչին ու հաւատամքին ականջալուր, յանձն կ՛առնէին բարձրանալ ցից ու ապառաժեայ լեռներն անգամ` թշնամին անակնկալի բերելու եւ թիկունքէն հարուածելու համար:

Եւ հոս է, որ թշնամին ի տես հայ մարտունակ բազուկի հարուածին ու ռազմավարի շնորհին սարսափահար փախուստի կը դիմէր` ցոյց տալով իր վարձկանի կազմաւորումն ու վեհերոտի դիմագիծը:

Յայտնապէս, թշնամիին պարտութեամբ եւ անոր պարտադրուած զինադադարի կնքումով արցախեան ազատագրական պայքարը կը մտնէր նոր հանգրուան: Հայրենիքի այս հողատարածքին վրայ դարեր ապրած հայրենակիցներ առաջին հերթին պիտի լծուէին պետականաշինութեան եւ ահաւոր քանդումի վերացման աշխատանքին, ապա հայրենիքի վերականգնումին:

Ինչպէս ամբողջ Արցախի տարածքին, նոյնպէս Շուշիի մէջ տեսանելի էին թուրք-ազերի բարբարոսութիւններու մատնահետքեր, երբ գրեթէ ամէն ինչ քանդուած ու հրկիզուած էր փախուստի ընթացքին: Եւ, ասիկա առաջին անգամ չէր, որ դարաւոր այս քաղաքը կ՛ենթարկուէր նմանատիպ դառն ճակատագիրի, ուրկէ վերստին պիտի ընձիւղէր եւ ստանձնէր ազգային իր դերակատարութիւնը:

Այդուամենայնիւ, Շուշիի աստուածամերձ լեռները իրաւունք չունէին ընկրկելու, անոր երկնակամարը չէր կրնար տխրութեամբ թաթաւուն կեանք մը ապրիլ, հերոսածին ու արգաւանդ հողը պարտաւոր էր իր անխարդախ հունտերը վերաջրդեղել, փառապանծ անցեալի սերմերը կրկին ակօսել` որպէս յարատեւութեան եւ յաւերժութեան ցուցանիշ:

Եթէ երբեք արցախեան ազատագրական պայքարին ընդմէջէն ծնունդ առին մերօրեայ ֆետայական փաղանգները, ապա Մռաւի լեռներու գագաթին ապաստան գտած հայոց յաղթանակի աստուածները պէտք է որ իրենց վերայայտնութիւնը ապրէին, այս անգամ հայրենիքի վերաշինութեան, պետական կառոյցներու հաստատման ու ժողովուրդի բարօրութեան համար:

Իրօք, Արցախ իր պետականութեամբ, բանակով, ժողովրդագրական պատկերով թէ ամբողջ հայութեան նեցուկով կրցաւ շրջանցել ամէնէն դժուարին ժամանակներն անգամ, տոկաց ու կամքի կռանումով տէր կանգնեցաւ իր ճակատագիրին, ու հակառակ թշնամիին ամէնօրեայ սպառնալիքներուն եւ ոտնձգութիւններուն հայրենիքի այս հողատարածքը կը շարունակէ ապրիլ, ստեղծագործել եւ ապագան հունաւորել:

Այսօր` աւելի քան քսան տարուան ազատագրութենէն ետք, Շուշիի հայ իրականութեան համար այս կտոր մը հայրենիքը բոլորի ուշադրութեան առանցքն է, իբրեւ պատմական ժառանգ ու անգնահատելի հարստութիւն:

Ճիշդ է նաեւ այն, որ աւերուած Շուշիի վերահայացման ու վերականգնումի աշխատանքները թէեւ դանդաղ, սակայն իրենց ապահով ընթացքին մէջ կը գտնուին: Փաստօրէն վերջին տարիներուն հայութիւնը ականատես է բազմաթիւ իրագործումներու` բնակարաններ, շէնքեր, պանդոկ, ճանապարհաշինութիւն, դպրոց, եկեղեցի, ակումբ եւ այլն:

Այլ խօսքով, երբեմնի հայատրոփ Շուշին է, որ կրկին անգամ ինքզինք կ՛ուզէ յայտնագործել հայոց աշխարհի երկնակամարին տակ եւ ընդհանրապէս ժողովուրդներու քարտէսին վրայ, իբրեւ մշակոյթի օրրան եւ հերոսներու սրբազան ծննդավայր:

Թէ ինչո՛ւ վերեւ յիշուած մտասեւեռումին ընդգծումը կատարեցինք, պարզապէս մտահան չընելու իրողութիւն մը, թէ բարբարոս թշնամիին կողմէ գրեթէ ամէնօրեայ սպառնալիքներն ու ստեղծուած միջազգային խելացնոր պայմանները հետագային կրնան տարբեր հունաւորում ստանալ:

Այլ ասած, հայ քաղաքական միտքն ու պետականութիւնը պարտաւոր է նկատի ունենալ այնպիսի հաշուարկներ, որոնց նկատմամբ հարկ է ցուցաբերել զտարիւն կեցուածք եւ ի հարկին համազգային  պաշտպանական համակարգի ձեւաւորումով տէր կանգնի իւրաքանչիւր թիզ մը հողի, որուն շաղախուած է հայ ազատամարտիկներու սուրբ արիւնը:

Երբ հայկական պետականութիւնը իր սփիւռքով ամէն ճիգ ի գործ կը դնէ ընդունիլ տալու Արցախի հանրապետութեան միջազգային ճանաչումը, անդին, թշնամին եւ մութ ուժեր կը խօսին պատերազմի ու հողատարածքներու վերադարձի մասին` մասնաւորելով կարգ մը շրջաններու պարագան:

Արդարեւ, հայոց պարտադրուած պատերազմի ընթացքին ամբողջ մարդկութիւնը ականատեսի վկայութեամբ արձանագրեց հայ կտրիճ ու մարտունակ բազուկի, ասպետական հոգիի ու հայրենասէրի ամէնէն պայծառ օրինակները, ուր եւ դժկամութեամբ բայց գլխիկոր ընդունեց բուռ մը ազատատենչ ժողովուրդի մը պանծալի յաղթանակը:

Մերօրեայ հայ ժողովուրդի պատմութիւնն ալ իր կարգին կարմիրով տէր է իր ազգային արժանապատուութեան ու հաւաքական յիշողութեան, իր ծոցէն ծնունդ կ՛առնեն սրբազան խենթեր, որոնք իրենց արեամբ ջրդեղեցին հայրենի հողը եւ նորահաս սերունդներու պարգեւեցին ազատ ու անկախ, բայց մանաւանդ քաջարի Արցախ մը, որուն տիրութիւնը միայն հայութեան կը պատկանի:

Յայտնապէս, ինչպէս պատերազմի դաշտին վրայ, նոյնպէս ալ քաղաքական, տնտեսական, ընկերային թէ տարբեր բնագաւառներու մէջ արցախահայութիւնը պարտաւոր է ցոյց տալ իր առաքինի եւ վեհափառ արժանիքներու տեսականին, որպէսզի պահէ ու պաշտպանէ Արցախ հայրենիքը:

Յիրաւի, Շուշիի ազատագրումով թնդացին հայոց սքանչելի լեռները, կռանուեցան համայն հայութեան կամքերը, ազատութեան ու յաղթանակի աստուածները կրկին շեփորեցին հայութեան յաղթանակի կանչը, եւ ազգը համակ տօնեց իր վերածնունդի եւ վերապրումի սխրանքը, այս անգամ միասնականութեան ամրոցին մէջ:

Շուշին ազգը ինքն է, որով կրնանք յաւերժ ապրիլ:

 

 

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )