Արուեստի Աշխարհէն. Նէանտերթալ Մշակոյթ. Հին Վարպետներ

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

Սպանիոյ Էլ Քասթիլլօ քարայրին մէջ ձեռքի կաղապարներ, որոնք առնուազն 40800 տարուան հնութիւն ունին, հաւանաբար կը պատկանին նէանտերթալ մարդոց:

ԵՒՐՈՊԱՅԻ ՄԷՋ ԿԱՆՈՒԽ ԺԱՄԱՆԱԿՆԵՐՈՒ ԺԱՅՌԱՊԱՏԿԵՐՆԵՐՈՒՆ ՅԱՐՈՒՑԱԾ ԳԼԽԱՒՈՐ ՎԷՃԸ ԱՅՆ Է, ԹԷ Ո՛Վ ՍՏԵՂԾԱԾ Է ԶԱՆՈՆՔ, ԵՒ ԹԷ` ԱՐԴԵՕՔ ԳԵՂԱՐՈՒԵՍՏԱԿԱՆ ՏԱՂԱՆԴԸ ԶԱՐԳԱՑԱԾ Է ԵՐԿԱ՞Ր, ԹԷ՞ ԿԱՐՃ ԺԱՄԱՆԱԿԻ ՎՐԱՅ: ՄԱՍՆԱԳԷՏՆԵՐ ԿԸ ԿԱՐԾԷԻՆ, ԹԷ ԼՈՒԾԱԾ ԷԻՆ ՀԱՐՑԸ. ԱՐԴԻ ՄԱՐԴԻԿԸ ԳԾԱԾ ԷԻՆ ԶԱՆՈՆՔ, ԱՓՐԻԿԷԷՆ ԵՒՐՈՊԱ ԹԱՓԱՆՑԵԼԷ ԱՆՄԻՋԱՊԷՍ ԵՏՔ: ԱՅԺՄ ՍՊԱՆԻՈՅ ՄԷՋ ԺԱՅՌԱՊԱՏԿԵՐՆԵՐՈՒ ՀՆՈՒԹԻՒՆԸ ՔՆՆՈՂ ՄԱՍՆԱԳԷՏՆԵՐ ԿԸ ՀԱՒԱՏԱՆ, ԹԷ ԺԱՅՌԱՊԱՏԿԵՐՆԵՐՈՒՆ ՀՆՈՒԹԻՒՆԸ ԱՒԵԼԻ ԵՏ ՏԱՆԵԼՈՎ` ՊԻՏԻ ՅԱՋՈՂԻՆ ՓԱՍՏԵԼ, ԹԷ ԶԱՆՈՆՔ ՍՏԵՂԾԱԾ ԱՐՈՒԵՍՏԱԳԷՏՆԵՐԸ Ո՛Չ ԹԷ ԱՐԴԻ ՄԱՐԴԻԿՆ ԷԻՆ, ԱՅԼ` ՆԷԱՆՏԵՐԹԱԼՆԵՐԸ, ԻՍԿ ՈՄԱՆՔ ՊԻՏԻ ՄՏԱԾԷԻՆ, ԹԷ ԱՍԻԿԱ ՊԻՏԻ ԱՊԱՑՈՒՑԷ ԳԵՂԱՐՈՒԵՍՏԱԿԱՆ ԿԱՐՈՂՈՒԹԵԱՆ ԴԱՆԴԱՂ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ` ՏԱՍՆԵԱԿ ՀԱԶԱՐԱՒՈՐ ՏԱՐԻՆԵՐՈՒ ՎՐԱՅ: ՍԱԿԱՅՆ ԱՅՍ ԲՈԼՈՐԸ ԱՅՆՔԱՆ ԱԼ ՊԱՐԶ ՉԵՆ: «ՆԷՅՉԸՐ» ԹԵՐԹԻՆ ՄԷՋ ՅՕԴՈՒԱԾ ՄԸ ԿԸ ՆԿԱՐԱԳՐԷ ԴԱՐՁԵԱԼ ՀՐԱՀՐՈՒԱԾ ԱՅՆ ՎԷՃԵՐԸ, ԹԷ ԱՐԴԵՕՔ ՆԷԱՆՏԵՐԹԱԼ ՄԱՐԴԻԿԸ ՄՏԱՅԻՆ ՄԱԿԱՐԴԱԿԻ ՎՐԱՅ ՀԱՒԱՍԱ՞Ր ԷԻՆ ԱՐԴԻ ՄԱՐԴՈՒՆ:

Սպանիոյ խոնաւ մէկ քարայրին մէջ Ալիսթըր Փայք ատամնաբուժի յատուկ փոքրիկ փորիչ մը կը թրթռացնէ աշխարհի ամէնէն հին գեղանկարներէն մէկուն վրայ: Բրիտանիոյ Սաութեմփթըն համալսարանէն այս հնագէտը քանի մը վայրկեանը անգամ մը կը դադրեցնէ աշխատանքը, որպէսզի զբօսաշրջիկներ կարենան դիտել արուեստի հնամեայ գործերը. աղօտ կարմիր սկաւառակներ, ձեռքի կաղապարներ եւ վայրի եզան մը ուրուանկարը, որոնք քարայրին ժայռին վրայ դրոշմուած են տասնեակ հազարաւոր տարիներ առաջ: Ան կը յուսայ, որ այցելուները պիտի չնկատեն իր ձգած հետքերը:

Իրօք, Փայքի փորիչը եւ հերձակը, որ կը գործածէ ան` մանր փշրանքներ քերթելու համար, ոչ մէկ վնաս կը պատճառեն ինքնին ժայռապատկերներուն: Ան կ՛աշխատի Սպանիոյ իշխանութիւններուն ամբողջական հաւանութեամբ: Փայք կը քերթէ կրաքարի խաւը, որ հազարամեակներու ընթացքին կազմուած է` ժայռէն կաթկթող ստորերկրեայ ջուրով: Ճերմակ փշրանքները, զորս կը հաւաքէ ան, կը պարունակեն փոքր քանակութեամբ իւրանիոմի հիւլէներ, որոնց մաշումը կը ստեղծէ շողավարակ հակազդեցութիւն մը: Հակազդեցութիւն մը, որ տեղի կ՛ունենայ այն օրէն, երբ կրաքարը սկսած է կազմուիլ արուեստի գործին վրայ:

Էլ Քասթիլիօ քարայրին մէջ աւելի կանուխ կատարուած քննութիւններ, որոնց արդիւնքը հրապարակուած էր անցեալ յունիսին, ցոյց տուած էին, թէ ամէնէն հին ժայռապատկերը` կարմիր կէտ մը, առնուազն 40800 տարուան հնութիւն ունի: Այսինքն կը պատկանի այն ժամանակներուն, երբ արդի մարդը հասած է Արեւմտեան Եւրոպա: Փայք եւ իր պաշտօնակիցները կը կարծեն, թէ երբ քննեն նորագոյն նմուշները, պիտի փաստեն, թէ ժայռապատկերները նոյնիսկ շատ աւելի հին են, թերեւս` հազարաւոր տարիներով: Այնքա՛ն հին, որ արդի մարդուն չեն պատկանիր: Եթէ այսպէս է, ապա զանոնք իրագործած արուեստագէտները նէանտերթալ մարդիկն են. ջղուտ այն նախամարդիկը, որոնք արդէն կը բնակէին Եւրոպայի տարածքին:

Պատասխանը պիտի չյստականայ գէթ մինչեւ մէկ տարի: Սակայն, եթէ անիկա ի նպաստ նէանտերթալ մարդուն է, ապա կրնայ լուծել վէճ մը, որ կը մղուի տասնամեակներէ ի վեր. արդեօք նէանտերթալ մարդիկը, որոնք ժամանակին կը ծաղրուէին իբրեւ վայրենի քարայրաբնակ մարդիկ, օժտուած էին մեր ուղեղին նմա՞ն գործող ուղեղով, որ կարողութիւն կ՛ընձեռէր վերացական մտածողութեան, խորհրդանշաններու գործածութեան եւ նոյնիսկ` արուեստի ստեղծագործութեան: Ասիկա ամէնէն յաճախ կրկնուող հարցումն է այն մարդատեսակին մասին, որուն հետ ժամանակին ապրած ենք նոյն ցամաքամասին վրայ, որ սակայն խորհրդաւոր պատճառներով անհետացած է:

Եթէ ապացուցուի, որ ժայռապատկերները աւելի հին են, ապա փաստը իբրեւ պաշտպանողական պիտի ծառայէ մանրակազմ եւ սեւահեր այն մարդուն, որ Փայքի կողքին կանգնած` կը հետեւի անոր աշխատանքին: Հնագէտ Ժոաօ Զիլաօ, որ կ՛աշխատի Պարսելոնայի համալսարանին Ուսումնասիրութեան եւ յառաջադէմ գիտութիւններու Քաթալան հիմնարկին մէջ, գլխաւոր ջատագովն է նէանտերթալ մարդոց եւ անվհատ կը շարունակէ պաշտպանել այն տեսակէտը, թէ Սառոյցի ժամանակաշրջանին ապրած այս եւրոպացիները իրենց մտածելու, սորվելու եւ տրամաբանելու կարողութեամբ հաւասար էին մեզի: Զիլաօ կը հաւատայ, թէ նէանտերթալ ժամանակներու մշակուած եւ յառաջադէմ մշակոյթի այլ նշաններ արդէն կ՛ապացուցեն այս տեսակէտը: Սակայն ան յօժար է վիճարկելու իր ընդդիմադիրներուն պայմաններով: «Իմ դիտանկիւնէս, ապացոյցի կարիք չկայ,- կ՛ըսէ ան` ժայռապատկերներուն ակնարկելով:- Սակայն իմ պաշտօնակիցներէս շատերուն համար ասիկա մեծագոյն փաստը պիտի ըլլայ»:

Նէանտերթալ մարդոց առնչուող վէճերը կը հասնին այլ քարայր մը, 1000 քմ. հեռու` կեդրոնական Ֆրանսայի մէջ: 1950-ական տարիներուն Կրոթ տիւ Ռենի մէջ կատարուած պեղումներ յայտնաբերած են նախնադարեան շարք մը իրեր, որոնք հարցականներ կը ստեղծեն: Հաւաքածոյին մաս կը կազմեն կէտեր կամ նշաններ դնելու ծառայող սրածայր գործիքներ, քարէ իւրայատուկ շեղբեր եւ հին քարէ դարու զարդեղէններ, ինչպէս` աղուէսի կամ մամութի նման անասուններու ակռաներ, որոնք ակօսուած են կամ ծակուած` թելի վրայ անցընելու եւ կախելու նպատակով: Անոնք թաղուած են Եւրոպայի տարածքին ապրած առաջին արդի մարդոց վերաբերող հնութիւններ պարունակող խաւի մը տակ գտնուող այլ խաւի մը վրայ, ինչ որ մտածել կու տայ, թէ արդի մարդոց ժամանակներէն աւելի հին են: Այդ տարիներուն արդէն աղօտ կերպով կը յայտնուէր այն հաւանականութիւնը, թէ նման հնութիւններ, որոնք հաւաքաբար ճանչցուած են իբրեւ Շաթելփերոնեան ճարտարարուեստի նմուշներ, շինուած են նէանտերթալ մարդոց կողմէ:

Նէանտերթալ Մարդիկը Առաջին Անգամ
Ե՞
րբ Կը Յայտնուին Եւրոպայի Տարածքին

Կ՛ենթադրուի, թէ նէանտերթալ մարդիկը ծագում առած են արեւմտեան Եւրոասիոյ տարածքին եւ շուրջ 300 հազար տարի առաջ գաղթած են դէպի Եւրոպա: Արդի մարդատեսակին շատ նման, անոնք շուրջ 200 հազար տարի առանձին ապրած են Եւրոպայի տարածքին` տոկալով բազմաթիւ սառոյցի ժամանակաշրջաններու: Հակառակ իրենց գոյատեւելու կարողութեան եւ մեծ ուղեղին, որ կարելի է բաղդատել արդի մարդուն ուղեղին հետ, անոնք երբեք չեն առնչուած մշակուած եւ յառաջադէմ նման գործիքներու կամ զարդեղէններու հետ: Այսուհանդերձ, 1980-ին հնագէտներ յայտարարեցին, թէ Ֆրանսայի մէկ այլ վայրին մէջ նէանտերթալ մարդու մը կմախքը յայտնաբերած էին Շաթելփերոնեան գործիքներու կողքին: Իսկ 1996-ին հին քարէ դարու ֆրանսացի մասնագէտ Ժան-Ժաք Հիւպլան եւ իր պաշտօնակիցները կը յայտարարէին, թէ Կրոթ տիւ Ռենի մէջ յայտնաբերուած զարդեղէններու խաւին մէջ գանկի մնացորդ մը հաստատ կը պատկանէր նէանտերթալ մարդու մը:

Այնուհետեւ Կրոթ տիւ Ռենը գլխաւոր աղբիւրը եղած է նէանտերթալներու թեզը պաշտպանողներուն համար, որոնք հոն դիմած են` խորհրդանիշներ եւ զարդեղէններ օգտագործելու համար իբրեւ անհատներու կամ խմբաւորումներու գոյութեան ապացոյց:

Հիւպլան այսքան հեռու չէ գացած: Ան մտածած է, որ հաւանաբար նէանտերթալները համակուած էին տարօրինակ նոր եկուորներու` արդի մարդոց կախարդանքով, որոնք կ՛ենթադրուի, թէ Եւրոպա հասած են Շաթելփերոնեան ճարտարարուեստի ժամանակներուն: Նէանտերթալները հաւանաբար Սառոյցի ժամանակաշրջանի յատուկ զարդեղէնները փոխ առած են արդի մարդոցմէ կամ թերեւս իրենք շինած են նմանօրինակ զարդեղէններ, նոր եկուորներուն ազդեցութեան տակ:

Այս եզրակացութիւնը զայրոյթ պատճառած է Զիլաոյի` զայն վերածելով նէանտերթալներու բուռն պաշտպանի: Ան հարցականի տակ առած է այն ապացոյցները, որոնց համաձայն, արդի մարդիկը արդէն ներկայ էին, երբ նէանտերթալները նման զարդեղէններ կը շինէին, եւ նկատած է նախապաշարում մը` այժմ անհետացած այս մարդատեսակին նկատմամբ: «Ինչո՞ւ նկատի չէ առնուած նոյնքան եւ թերեւս աւելի իրաւացի այն վարկածը, թէ նէանտերթալները իրե՛նք ստեղծած են նման իրեր եւ զանոնք շինած են` իրե՛նք գործածելու համար», հարց կու տայ Զիլաօ:

Փորթուգալի մէջ ժայռապատկերներ պարունակող քարայրներ այցելելէ ետք Զիլաօ իր տեսութիւնը քննած է հնագէտ Ֆրանչեսքօ տ՛Էրիքոյի հետ, որ այժմ դասախօս է Պորտոյի համալսարանին մէջ (Ֆրանսա): Տ՛Էրիքօ ունեցած է նոյն հակազդեցութիւնը: «Պէտք է բան մը ընենք», ըսած է ան: Այնուհետեւ երկու մասնագէտները կը մղեն պատերազմ մը` երկու ճակատներու վրայ, մէկ կողմէ` յաւելեալ ապացոյցներով պաշտպանելով նէանտերթալներու կարողութիւնները, միւս կողմէ` մարտահրաւէր ուղղելով այն ուսումնասիրութիւններուն դէմ, որոնք խորհրդապաշտութիւնը եւ վերացական մտածողութիւնը կը վերապահեն արդի մարդուն:

Անծանօթ Արուեստագէտներ

Աւելի քան 15 տարի ետք Կրոթ տիւ Ռենը տակաւին պատերազմի դաշտ է: 2010-ին հրապարակուած երեք ուսումնասիրութիւններ հակամարտ վերլուծումներ ներկայացուցած են հնութիւններ պարունակող խաւերուն վերաբերեալ: Առաջին ուսումնասիրութիւնը կը պատկանի իրերու հնութեան մասնագէտ` Օքսֆորտի համալսարանէն Թոմըս Հիկըմի, որ բնածուխի հնութիւնը չափող նոր միջոցներ կիրարկելով` կը վիճի, թէ խաւերը իրարու խառնուած են եւ հին եւ նոր մնացորդները մէկտեղուած են: Եթէ այս է իրողութիւնը, ապա կը նշանակէ, թէ գանկի բեկորին քով գտնուած հնութիւնները հաւանաբար չեն պատկանիր նէանտերթալի մը, կ՛ըսէր Հիկմանի գլխաւորած խումբը:

Քանի մը ամիս ետք Զիլաօ, տ՛Էրիքօ եւ անոնց պաշտօնակիցները հակադարձեցին` վերլուծելով, թէ ինչպէ՛ս տարբեր տեսակի հնութիւններ ցրուած էին Կրոթ տիւ Ռենի տարածքին, եզրակացնելով, թէ հողի խաւերը չէին խառնուած եւ թէ` կարելի՛ էր հաւատալ նէանտերաթալներու հետ կապի մը: Երրորդ ուսումնասիրութիւնը կը պաշտպանէր Զիլաոյի տեսակէտը: Անիկա ներկայացուեցաւ անցեալ տարի, Հիւպլանի կողմէ, որ այդ ժամանակ մաս կը կազմէր Լայփցիկի եղափոխական հնագիտութեան Մաքս Փլանք հիմնարկին: Սակայն Հիւպլան կը մերժէր ամբողջական իրաւունք տալ նէանտերթալներուն: Ան կ՛ըսէր, թէ ճիշդ է, որ նէանտերթալները շինած են յայտնաբերուած իրերը, 45 հազարէն 40 հազար տարի առաջ, սակայն միայն` արդի մարդուն հանդիպելէ ետք: Ան նոր ապացոցյներով կը պաշտպանէր իր տեսակէտը:

Բնածուխի հնութիւնը նոր ձեւով չափող քննութիւններ, որոնք ի գործ դրուած էին Հիկըմի կողմէ, ինչպէս նաեւ` այլ մասնագէտներու, Իտալիոյ, Բրիտանիոյ եւ Գերմանիոյ տարածքին գտնուող այլ քարայրներու մէջ, մտածել կու տային, թէ արդի մարդը դէպի Եւրոպա սկսած է գաղթել նոյնիսկ 45 հազար տարի առաջ: Այսինքն` հազարաւոր տարիներ աւելի կանուխ, քան ինչ որ կը կարծուէր: Զիլաօ բուռն կերպով կը վիճի այս հաստատումներուն դէմ: Ան հարցականի տակ կ՛առնէ խխունջի պատեաններու կամ անասուններու ոսկորներու հնութիւնը չափելով` զանոնք նոյն վայրին մէջ բրածոյի վերածուած մարդկային բեկորներու հնութեան հետ բաղդատելու եւ զանոնք արդի մարդուն հետ առնչելու իմաստութիւնը: «Եւրոպայի տարածքին արդի մարդուն ներկայութիւնը փաստող ապացոյցները շատ աւելի տկար են այսօր, քան` 20 տարի առաջ», կը յայտարարէ ան:

Այսուհանդերձ, Հիւպլան կասկած չունի, թէ մեր նախահայրերը արդէն ներկայ էին, երբ նէանտերթալները Ֆրանսայի մէջ սկսած են շինել սրածայր գործիքներ եւ անասուններու ակռաներով մանեակներ: «Ենթադրել, թէ նէանտերթալները առանձին յայտնագործած են այս արհեստագիտութիւնները, կը նշանակէ ընդունիլ «անհաւատալի զուգադիպութիւն» մը,- կ՛ըսէ ան:- Նոյնպէս կարելի չէ հաւատալ, թէ արդի մարդիկը Եւրոպա ժամանած են` իրենց գրպանէն հանելով զանոնք»:

Նմանօրինակ Ուղեղներ

Հակառակ անել կացութեան` Զիլաօ կ՛ըսէ, թէ արդի մարդուն Եւրոպա մուտքէն տասնեակ հազարաւոր տարիներ առաջ նէանտերթալներու վարուելակերպի արձանագրութիւններ կը փաստեն իր տեսակէտը: Կ՛ենթադրուի, թէ նէանտերթալները թաղած են իրենց մեռելները, ինչ որ կը նշանակէ, թէ օժտուած էին որոշ ոգեղէնութեամբ: Անոնք ծառի ճիւղերու աւիշով մածոյցներ կը պատրաստէին` իրենց նետերուն ծայրերը փակցնելու համար եւ զանոնք կը պաշտպանէին օդէն, այնպիսի միջոցներով, զորս նոյնիսկ մերօրեայ հնագէտները չեն յաջողած վերծանել: Նէանտերթալներու բնակավայրերէն շատերը կը պարունակեն ներկի գունդեր, բաղկացած` կարմիր գունակաւէ եւ սեւ մանկանեզէ: Կը թուի, թէ անոնցմէ ոմանք մաշած են` քարէ դարու մոմէ գունաւոր մատիտներուն պէս: Զիլաօ եւ այլ հնագէտներ կը հաւատան, թէ նէանտերթալները կը ներկէին իրենց մարմինը, գծելով կրկնուող պատկերներ, որոնք նոյնքան խորհրդանշական են, որքան` արդի մարդուն ստեղծած արուեստն ու զարդեղէնները:

«Կարիք չկայ խխունջի պատեաններէ շինուած ուլունքներու, կարիք չկայ պատկերաւոր զարդեղէններու, որպէսզի վարուելակերպ մը բնորոշենք իբրեւ խորհրդանշական` հնագիտական չափանիշներով,- կ՛ըսէ ան:- Մեռելները թաղելը խորհրդանշական վարուելակերպ է: Մշակուած եւ յառաջադէմ քիմիական բաղադրութիւններ գործածելը` քարէ գործիքներու կոթ շինելու համար, կ՛ապացուցէ վերացական ձեւով մտածելու կարողութեան մը գոյութիւնը, բան մը սկիզբէն ծրագրելու կարողութիւն մը, ինչ որ  շատ կը նմանի մեր կարողութեան»:

Հոն, ուր Զիլաօ կը տեսնէ յստակ կրկնուող երեւոյթներ, սկեպտիկներ կը տեսնեն անորոշութիւններ: Փենսիլվանիոյ համալսարանէն հնագէտ Հարըլտ Տիպըլ վերաքննութեան կ՛ենթարկէ նէանտերթալներու ենթադրեալ թաղման վայրերը: Ան կ՛ըսէ, թէ Ֆրանսայի Ռոք տը Մարսալ քարայրին մէջ պեղուած գերեզման մը խորքին մէջ բնական փոս մըն է: Այլ քարայրի մը` Լա Ֆերասիի մէջ ան նկատած է, թէ ջուրին հետ քարայր հոսած տիղմն է, որ հաւանաբար թաղած է նէանտերթալ մեռելները, եւ ոչ թէ` անոնց վրայ ողբացող հարազատները:

Տիպըլ կ՛արհամարհէ նաեւ կարմիր կաւէ ներկերը: «Կարգ մը մարմիններու մնացորդներու վրայ կը տեսնէք կարմիր կաւի կտոր մը եւ անմիջապէս կը մտածէք, թէ նէանտերթալները գծած են իրենց մարմինը,- կ՛ըսէ ան:- Ասիկա տրամաբանութեան խախտում է»: Տիպըլ, ինչպէս նաեւ այլ մասնագէտներ կ՛ըսեն, թէ ներկը հաւանաբար ունէր այլ ծառայութիւններ. օրինակ` միջատները կը վանէր, ուտելիքը կամ անասուններու մուշտակը կը պահպանէր, մածոյցներու բաղկացուցիչ տարր մըն էր: Նոյնիսկ Հոլանտայի մէջ Լէյտընընի համալսարանէն մասնագէտ Ուիլ Ռոպրոքս, որ հոլանատական տարածքի մը մէջ յայտնաբերած է 250 հազար տարուան ներկի կտոր մը, կ՛ըսէ, թէ Զիլաօ «շատ արագ գունակաւի ներկայութիւնը կ՛առնչէ մարմինը զարդարելու հետ»:

Էլ Քասթիլլոյի ժայռապատկերները կրնան յստակացնել պատկերը: Ուսումնասիրողները պահպանողական էին, երբ անցեալ յունիսին իրենց հրապարակած տեղեկագիրներուն մէջ կը նշէին, թէ ժայռապատկերները շուրջ 41 հազար տարուան հնութիւն ունին: Պատկերներուն գոյները չփճացնելու մտահոգութեամբ, անոնք արտաքին քանի մը միլլիմեթր հաստութեամբ խաւի մը վրայ կատարած էին իրենց քննութիւնները: Այլապէս` աւելի հին եւ խոր խաւերու քննութեան արդիւնքը կրնայ քանի մը հազար տարիով ետ տանիլ ժայռապատկերներուն հնութիւնը:

Այս հաւանականութիւնը ուսումնասիրողներուն մղած է, որ հոկտեմբերին վերադառնան Էլ Քասթիլլօ: Ամբողջ օր մը փորելով եւ քերթելով` անոնք իրենց քննութիւնը կեդրոնացուցած են ժայռին վրայ դրոշմուած կարմիր սկաւառակներուն եւ ձեռքի կաղապարներուն վրայ, որոնք նախորդ քննութեան առիթով իրենց տուած էին ամէնէն կանուխ ժամանակներու ապացոյցները: «Մեր նպատակն է ստուգել  գործածուած ներկին հնութիւնը եւ զայն տեղադրել այնպիսի ժամանակներու մէջ, որոնք յստակօրէն Եւրոպայի մէջ արդի մարդուն յայտնութեան ժամանակներէն աւելի հին են», կ՛ըսէ Զիլաօ:

Այսուհանդերձ, աւելի կանուխ ժամանակներու բացայայտումը կրնայ չլուծել վէճը: Հիւպլանի չափանիշները բարձր են: «Եթէ Զիլաօ ի յայտ բերէ աւելի քան 50 հազար տարուան անցեալ մը, ապա կը համոզուիմ», կ՛ըսէ ան: Քիչ մը աւելի ուշ ժամանակներու յայտնութիւնը կը բարձրացնէ արդի մարդուն ներգործութեան հաւանականութիւնը, կը բացատրէ ան` ակնարկելով վերջերս կատարուած այն յայտնաբերումներուն, թէ մեր նախահայրերը դէպի Թուրքիա եւ նոյնիսկ կեդրոնական Եւրոպա յառաջացած են շուրջ 50 հազար տարի առաջ: Իսկ նէանտերթալներու մէկ նախնական «խծբծումը», ինչպէս զայն կը կոչէ Տիպըլ, բաւարար չէ` համոզելու կասկածամիտները: Այսպէս, Զիլաոյի հակահարուածը կրնայ պարզապէս առաջնորդել աւելի բուռն վէճերու:

Այսուհանդերձ, միջին եզր մը գտնելու յոյսեր կը տեսնենք: Լոնտոնի Բնութեան թանգարանին մէջ հին քարէ դարու մասնագէտ Քրիս Սթրինկըր 20 տարի առաջ կը մտածէր, որ եթէ նէանտերթալները իրապէս շինած էին Շաթելփերոնեան զարդեղէնները, ապա անոնք պարզապէս կուրօրէն ընդօրինակած էին արդի մարդը: «Մեր վերլուծումը այն էր, թէ նէանտերթալները պարզապէս կ՛ընդօրինակէին եւ մտային կարողութիւնը չունէին ամբողջական արժէք տալու իրենց շինած իրերուն», կ՛ըսէ ան: Այժմ ան նոյնը պիտի չըսէր: Նէանտերթալներու շինած գործիքներուն եւ զէնքերուն վերջին 20 տարուան ուսումնասիրութիւնները զինք մղած են մտածելու, թէ «վիհը այնքան ալ խոր չէր», թէ` նէանտերթալներուն եւ մեր միջեւ տարբերութիւնը աւելի մշակութային էր, քան` կարողութեան:

«Կարելի է մտածել, թէ նէանտերթալները ետ մնացած են տարբեր պատճառներով, բայց ոչ` իրենց ուղեղին կարողութեամբ», կ՛աւելցնէ ան: Սառոյցի ժամանակաշրջանի Եւրոպայի կլիման պատճառ դարձած է, որ անոնց բնակչութիւնը միշտ «սարսափելի կերպով սակաւաթիւ մնայ», կ՛ըսէ ան: Կար ժամանակ, երբ միայն քանի մը հազար հոգի կ՛ապրէր ամբողջ ցամաքամասին վրայ: Անոնց մեծամասնութիւնը հազիւ կ՛ապրէր մինչեւ 30 տարեկան: Նման սակաւաթիւ եւ շրջափակուած մարդիկ ինչպէ՞ս կրնային զարգացնել եւ պահպանել յառաջադէմ մշակոյթ մը:

Այս հայեցակէտը այնքան ալ տարբեր չէ տ՛Էրիքոյի մօտեցումէն: Ան տակաւին կը հաւատայ, թէ նէանտերթալները հաւանաբար ստեղած են Շաթելփերոնեան իրերը` նախքան արդի մարդուն գալուստը: Սակայն ան նաեւ չ՛անտեսեր այն հաւանականութիւնը, թէ արդի մարդուն մշակութային որոշ երեւոյթները արդէն թափանցած էին նէանտերթալներուն մէջ` նախքան զանգուածային գաղթը դէպի Եւրոպա: Ասիկա չի նսեմացներ նէանտերթալները, կ՛ըսէ ան եւ կ՛աւելցնէ. «Այն իրողութիւնը, որ նէանտերթալները կրնան ենթակայ դառնալ ազդեցութիւններու, վերարտադրել զանոնք եւ ներառել իրենց սեփական մշակոյթին մէջ, ինքնին շատ արդի վարուելակերպի մը ցուցանիշն է»:

Սակայն վիճայարոյց բուն հարցը հետեւեալն է. արդեօք նէանտերթալները տեսնելու, սորվելու եւ հասկնալու իրենց կարողութեամբ հաւասա՞ր էին արդի մարդուն: Ո՛չ, կը պատասխանէ Սթրինկըր: Նէանտերթալներու ծինական քարտէսին կազմութիւնը, որ ամբողջացած է 2010-ին, տարբեր է արդի մարդուն ծինական կազմուածքէն, ինչ կը վերաբերի ուղեղին գործունէութեան, կ՛ըսէ ան: Այս տարի ուսումնասիրութիւններ ցոյց տուին, թէ արդի մարդուն հետ բաղդատած` նէանտերթալներուն ուղեղին ծաւալուն մէկ մասը յատկացուած է տեսողութեան եւ անոնց ծանր մարմինը հակակշիռի տակ պահելու: Ասիկա կը նշանակէ, թէ անոնք նուազ առիթ ունէին ընկերային գիտակցութեան, փոխյարաբերութեան եւ փոխազդեցութեան: «Եթէ երեւակայենք նէանտերթալ մը արդի ընկերութեան մէջ, ապա յստակ տարբերութիւններ պիտի տեսնենք», կ՛ըսէ ան:

Զիլաօ կը մերժէ տարբերութիւնները: Անձրեւոտ օր մը քարայրէն դուրս գալով` ան կը մտածէ, որ եթէ յաջողի Էլ Քասթիլլոյի ժայռապատկերներուն հնութիւնը տանիլ ետ, ապա զինք քննադատողները պարզապէս պիտի վիճին, թէ ինք յաջողած է փաստել արդի մարդուն աւելի կանուխ ներկայութիւնը Եւրոպայի մէջ: «Որուն պիտի պատասխանեմ`, անշո՛ւշտ, նէանտերթալներն ալ արդի մարդիկ էին», կ՛ըսէ ան:

 

 

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )