Նոր Օսմանացիներուն Գործակալները Կը Նպատակադրեն Արտագաղթի Մատնել Ու Ոչնչացնել Քրիստոնեաները Առ Հասարակ. «Սուրիան Ճակատագիրն Է Սուրիահայերուն Ու Անոր Ապագան Անոնց Ապագան Է» Կ՛ըսէ Լեւոն Զեքի Ետալեան

Լեւոն Զեքի Ետալեան, անդամ` Սուրիոյ Առեւտուրի գրասենեակի խորհուրդին, Հալէպի Առեւտուրի գրասենեակի վարիչ-տնօրէնութեան խորհուրդին, ինչպէս նաեւ` արաբ-պելճիքական (եւրոպական) վարիչ-տնօրէնութեան խորհուրդին, իր ցաւն ու ափսոսանքը յայտնեց Սուրիոյ մէջ սուրիահայերուն ապրած ներկայ իրավիճակին համար, որովհետեւ անոնք յատկապէս, իսկ քրիստոնեաները ընդհանրապէս թիրախ դարձան զինեալ տարրերու գործողութիւններուն:

Ետալեան երկրին մէջ տիրող արիւնալի դէպքերուն ընթացքին սուրիահայերը ոչնչացնելու միտումով ի գործ դրուած փորձերը կապեց նոր օսմանացիներուն` ներկայացուած Ռեճեփ Թայիփ Էրտողանի կառավարութեամբ, եւ ի գործ դրուած իրենց գործակալներուն միջոցով` նպատակ ունենալով սուրիահայերը արտագաղթի մղել իրենց հայրենիքէն` Սուրիայէն, որ հայերը գրկաբաց ընդունեց ու բնակելու կարելիութիւն տուաւ անոնց նախորդ դարասկիզբին, օսմանեան թուրքերուն կողմէ անոնց դէմ գործադրուած ջարդերուն ընթացքին: Ետալեան նաեւ մտավախութիւն յայտնեց այն մասին, որ կրնան կրկնուիլ անցեալի ողբերգութիւնները, որոնք տակաւին պահպանուած են համայն հայութեան հաւաքական յիշողութեան մէջ:

Ան ըսաւ. «Թուրքիա կը հանդիսանայ Սուրիոյ հողերուն վրայ տեղի ունեցող զինեալ գործողութիւններուն գլխաւոր հովանաւորը, որ աշխատանք կը տանի Սուրիան համայնքային ու ցեղային լարուածութեան եւ բախումներու առաջնորդելու` սուրիական պետութիւնը քանդելու ծրագիրի մը ծիրին մէջ ոչնչացնելու համար համակեցութիւնը, որ ազգային, յարանուանական եւ համայնքային ներդաշնակ խառնուրդ մըն է եւ աշխարհին մէջ իր տեսակին մէջ` եզակի»: Ան դիտել տուաւ, որ սուրիահայերուն դէմ կատարուած որեւէ սպառնալիք` սպառնալիք է նաեւ Սուրիոյ բոլոր  քաղաքացիներուն, «որովհետեւ անոր նպատակն է հայ ներկայութիւնը նուազեցնել կամ անհետացնել` հարուածելու համար Սուրիոյ խճապատկերը, զայն տկարացնելու միտումով` ի խնդիր Նոր օսմանեան կայսրութեան վերակենդանացման, որ պէտք է կանգնի շրջակայքի տկար փոքր երկիրներու աւերակներուն վրայ, իսկ Սուրիան առաջին օղակն է վերոյիշեալ կայսերապաշտական ծրագիրի շղթային»:

Զ. Ետալեան դատապարտեց սուրիական միջավայրին մէջ քրիստոնեաներուն դէմ ծաւալող վերաբերումի դրսեւորման երեւոյթը, մանաւանդ որ սուրիական իրականութիւնը ճանչցուած է իր զաւակներուն նկատմամբ ներողամտութեամբ եւ ազնիւ քաղաքակրթութեամբ. «Արդարեւ, դարերու ընթացքին իսլամները ոչ ոք բռնադատած են, անոնք քրիստոնեաները նկատած են հողի, պատմութեան եւ միեւնոյն ճակատագիրի բաժնեկիցները, որովհետեւ Քուրանն ու Մարգարէական կանոնագրութիւնը եւ նոյնիսկ խորհրդապաշտական կենցաղավարութիւնը (սուֆիզմի մշակոյթ)` բոլորն ալ պատուիրած են քրիստոնեաներուն նկատմամբ յարգալիր վարմունք ունենալ: Անոնք գործօն տարրեր հանդիսացած են արաբական զարթօնքի իրականացման մէջ ու իրենց իսլամ եղբայրներուն կողքին կանգնած են ֆրանսական լուծէն եւ օսմանեան բռնատիրութենէն անկախանալու պայքարի ճամբուն վրայ… «Արդեօք լաւութեան փոխարէն` միայն լաւութիւն պէտք չէ՞ ընել», ինչպէս որ կ՛ըսէ Աստուած:

Լեւոն Զեքի Ետալեան հայր Քամիլ Մուպարաքի մէկ խօսքը մէջբերելով` ըսաւ. «Ենթադրենք, որ սիւննի ընդդիմադիրները կ՛ուզեն ալեւիներուն դէմ պայքարիլ, իսկ վարչակարգը   սալաֆականներուն կամ ուահապականներուն դէմ, ուրեմն ինչո՞ւ Հալէպի մէջ քրիստոնեայ եօթը եկեղեցիներ հրկիզուեցան եւ ինչո՞ւ մէկ գիշերուան մէջ քսանհինգ հազար քրիստոնեաներ Հալէպէն բռնագաղթի ենթարկուեցան:

Տեղի ունեցող ոտնձգութիւններուն, բռնադատութիւններուն, կրօնի անուան տակ վայրագութեան եւ ահաբեկչութեան աճին, հաւատքն ու մոլեռանդութիւնը զիրար շփոթելու պատրուակով կատարուած վայրագութիւններուն անդրադառնալով` Ետալեան յայտնեց. «Ահաբեկչութիւնը խորքին մէջ քաղաքական է, ան կրօնը կը ծառայեցնէ իր նենգութիւններուն ու կը կործանէ երկիրն ու մարդիկը: Իսլամութիւնը անմեղ է համակարգուած ահաբեկչութենէն, որ ո՛չ կրօն ունի, ո՛չ հայրենիք եւ ո՛չ ալ պատիւ, որովհետեւ պատճառ դարձաւ մէկ ընկերութեան զաւակներուն միջեւ վստահութեան անհետացման, մտավախութիւններու հրահրման, արտագաղթի սաստկացման, այն աստիճան, որ քրիստոնեաները, յատկապէս հայերը, հարկադրուեցան հեռանալ իրենց տուներէն ու հողէն, իրենց դէմ գործադրուած բռնութիւններուն պատճառով` առեւանգում, սպանութիւն, թաղամասերու քանդում… Հոգեւոր առաջնորդ մը կ՛առեւանգուի, ուրիշ մը կը սպաննուի… եկեղեցիներ կը պայթեցնեն… Իւրաքանչիւր քրիստոնեայ եւ հայ իր ուղեղին մէջ դրոշմեց անցագիրին պատկերը… Ան իր երկրին մէջ կ՛ապրի ցնոր տնօրինում… գաղթական ըլլալու թեկնածու է, մանաւանդ եթէ,  Աստուած մի արասցէ, կացութիւնը շարունակուի այնպէս, ինչպէս որ է ներկայիս: Սակայն քրիստոնեաները եւ հայերը մտադրած են մնալ հոն` հակառակ իրենց դիմագրաւած դժուարութիւններուն. բան մը, որ նախորդ ամիս հաստատեց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Արամ Ա. կաթողիկոսը Համաշխարհային եկեղեցիներու խորհուրդի համագումարին ընթացքին արտասանած իր խօսքին մէջ:

Սուրիոյ Առեւտուրի գրասենեակի խորհուրդին անդամը դիտել տուաւ, թէ զինեալ բախումներուն յարանուանական դրոշմ ունենալը գաղտնիք մը չէ այլեւս. «Փաստ` մզկիթներու եւ եկեղեցիներու աւերումը. սակայն դժուար թէ անոնք կարենան կործանել մարդը: Իսլամներն ու քրիստոնեաները պիտի մնան կողք-կողքի, ինչպէս մէկ մարմին, որուն մէկ անդամը եթէ վնասուի, ամբողջ մարմինը հսկողութիւն եւ պաշտպանութիւն պիտի կատարէ: Մենք` հայերս, պիտի չհրաժարինք մեր սուրիական ինքնութենէն, ի՛նչ զոհողութիւն ալ պահանջէ այդ ու պիտի մնանք այս ընկերութեան հիւսուածքին մէկ միաւորը եւ անոր բաղադրամասերուն կարեւորագոյններէն մէկը, որովհետեւ մենք գաղութ չենք, մենք նախ սուրիացի քաղաքացիներ ենք, ինչպէս որ ըսի Հայաստանի սփիւռքի նախարար Հրանուշ Յակոբեանին, Երեւանի մէջ, անոր հետ տեսակցութեանս ընթացքին:

Ետալեան իր խօսքը շարունակելով` ըսաւ. «Պատմական վաւերաթուղթերը կը հաստատեն, որ հայերը 1915-ին Սուրիա չեն հասած, այլ անոնք հոն ներկայութիւն եղած են քրիստոնէութեան առաջին դարէն իսկ, Մեծն Տիգրան թագաւորին պարսիկներուն եւ հռոմէացիներուն դէմ տարած յաղթանակներուն ժամանակաշրջանէն: Ժողովուրդ մը, որ արաբական արշաւանքներէն առաջ Սուրիոյ մէջ կը գտնուի, գաղութ չէ, այլ` միջավայրին մէջ արմատաւորուած հիւսուածք մը»:

Ան աւելցուց. «Սուրիահայերը երբեք չյապաղեցան իրենց հայրենիքը` Սուրիան պաշտպանելու սրբազան կոչին ընդառաջելու», ակնարկելով Հայ առաքելական եկեղեցւոյ վարդապետ Զարեհ Փայասլեան առաջնորդի (ապագային՝ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոս) արարքին, երբ Ֆրանսայի կողմէ Սուրիոյ բռնագրաւման շրջանին կոչ ուղղեց ֆրանսական բանակին մէջ կռուող հայերուն` իրենց զէնքերով միանալու սուրիական բանակին, եւ անոնք ընդառաջեցին այդ կոչին: «Այդ պատճառով սուրիական կառավարութիւնը, առ ի գնահատանք անոր հայրենասիրական ազնիւ կեցուածքին, 2 ապրիլ 1946-ին, ըստ թիւ 381 օրինագիծին, առաջին կարգի սուրիական արժանաւորութեան շքանշանով պարգեւատրեց առաջնորդ հայրը:

Ետալեան շեշտեց, թէ ծագումով հայ սուրիացիները «կրնայ ըլլալ, որ չէզոք կեցուածք որդեգրած են Սուրիոյ մէջ տիրող տագնապին նկատմամբ, բայց եւ այնպէս անոնք, անկասկած, յոյժ դրական են հայրենիքին հանդէպ, անոր զօրութիւնը, գոյութեան տարրերն ու համակեցութիւնը պահպանելու գծով»:

Ան հարց տուաւ. «1915-ին թուրքերուն ձեռամբ հայոց դէմ գործադրուած հաւաքական ջարդին ու բնաջնջումին ընթացքին «Պիլատ Ալ Շամ»-ը, ինչպէս եւ Սուրիան հիւրընկալեցին զիրենք, ու անոնք դարձան սուրիացի քաղաքացիներ,`ունենալով իրաւունքներ եւ պարտաւորութիւններ: Ուստի ի՞նչ պատահեցաւ, որ մեր ընկերութիւնը դարձաւ մերժողական` փոխանակ ըլլալու քաշողական, յատկապէս հայերուն եւ ընդհանուր առմամբ քրիստոնեաներուն համար»:

Ան ինքն իր ուղղած հարցումին պատասխանելով ըսաւ. «Անկումն է: «Անցնող դարասկիզբին զարթօնքի դարաշրջանի, հայրենասիրութեան, ազգասիրութեան, բազմազանութեան եւ այլազանութեան ընկալումի գաղափարներ ծագեցան եւ «Կրօնը Աստուծոյ, հայրենիքը բոլորին» կարգախօսին վրայ հիմնուելով` համայնքային բոլոր ընկերութիւնները միացան` հիմնելու սահմանադրական պետութիւն մը, ուր կը տիրեն օրէնքն ու քաղաքական ազատութիւնը: Այնուհետեւ պետութիւնը օսմանական կրօնական հասկացողութենէն անցաւ ազգային աշխարհիկ հասկացողութեան, սակայն Բ. Համաշխարհային պատերազմէն ետք կազմակերպուեցան  կուսակցութիւններ եւ բռնատիրական շարժումներ, որոնք ահաբեկեցին լուսաւորումն ու զարթօնքը: Այս բոլորին իբրեւ հետեւանք` ի յայտ եկաւ պառակտումը, արձանագրուեցաւ հաւատադրժողական եւ աղանդաւորագիտութեան գաղափարի զարգացում, որ թափանցեց իսլամութեան մէջ այլազան կազմակերպութիւններուն պատճառով, սպանութիւն սերմանող կրօնաւորներու ֆաթուաներու միջոցով, որոնք անձնասպանութիւնը օրինական կը դարձնէին. բազմազանութիւնը վերածուեցաւ մենատիրական մշակոյթի…»:

Ետալեան բաղդատութիւն մը ընելու համար անցեալի եւ ներկայի միջեւ, երախտագիտութեամբ յիշեց օսմանացիներուն դէմ արաբական յեղափոխութեան հրամանատարին` Շերիֆ Հուսէյն Պըն Ալիի (Մեքքէի շերիֆը) կեցուածքը` ըսելով. «Շերիֆը հրապարակեց թռուցիկ մը, որուն մէջ ան հայերը Սուրիոյ մէջ ընդունելու կոչ կ’ուղղէր եւ կը պահանջէր զանոնք ընդունիլ ու իրենց տուները բանալ անոնց դիմաց: Ինչպէս նաեւ 1918-ին իշխաններուն ուղղած իր մէկ նամակին մէջ անոնց կը յանձնէր հայերուն խնամակալութիւնը ու կը հրահանգէր անոնց օգնել բոլոր հարցերուն մէջ. «Անոնց տէր դարձէ՛ք, ինչպէս տէր կը դառնաք դուք ձեզի, ձեր հարստութեան եւ զաւակներուն եւ դիւրացուցէք անոնց կարիքները, որովհետեւ անոնք յանձնառութիւնն են իսլամներուն», յայտնեց Պըն Ալի:

Լեւոն Զեքի Ետալեան թուարկեց այն հիմնական կէտերը, որոնք կրնան օգնել` դուրս գալու այն մութ փապուղիէն, որուն մէջ կը գտնուի երկիրը. «Համակեցութիւնը, երկխօսութիւնը, միասնական հայրենասիրութեան շրջագիծին մէջ բազմազանութիւններուն հանդէպ յարգանքը, ուրիշը յարգել եւ զայն ընդունիլ իր տարբերութիւններով, բազմազանութիւնն ու այլազանութիւնը ընդունիլ` համահաւասարութեան եւ քաղաքացիութեան հիման վրայ շատ կարեւոր են»: Ան շեշտեց, թէ իւրաքանչիւր հայու իրաւունքն է «ըլլալ այնպէս, ինչպէս որ ինք կ՛ուզէ ըլլալ, ոչ այնպէս, ինչպէս կ՛ուզուի, որ ըլլայ` իր լեզուով, մշակոյթով եւ կրօնական ծէսերով: Ան առաքելութիւն մըն է իր քաղաքակրթութեամբ, լայնախոհութեամբ եւ եղբայրներուն հանդէպ իր ներողամտութեամբ, ինչպէս որ է ընթացքը Սուրիոյ ընկերութեան բոլոր բաղադրամասերուն` արաբ, քիւրտ, չերքեզ, թիւրքմեն եւ այլ ցեղեր»:

Ետալեան իր խօսքը փակեց` ըսելով. «Մենք կը հպարտանանք մեր սուրիական  քաղաքացիութեամբ ու կը պարծենանք մեր հայ ծագումով… Եւ Սուրիան պիտի մնայ սուրիահայերուն  ճակատագիրը ու Սուրիոյ ապագան անոնց ապագան է նաեւ»:

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )