«100-ամեակի Նախօրեակին Հնարաւոր Է Անգարայի Կողմից Հրապարակուեն Հայոց Ցեղասպանութիւնը Ժխտող «Նոր» Արխիւային Փաստաթղթեր». Հարցազրոյց «Երիտասարդ Թրքագէտներու Ակումբ»-ի Նախագահ Լիա Էվոյեանի Հետ

Հարցազրոյցը վարեց` ՎԱՀԱԳՆ ԳԱՐԱԳԱՇԵԱՆ

Լիա Էվոյեան

ՊԱՏԱՍԽԱՆ.- Արդարութիւն եւ բարգաւաճում կուսակցութեան (ԱԲԿ) արդէն աւելի քան 10 տարուան իշխանութեան ընթացքում Թուրքիայում տեղի ունեցան ներքին եւ արտաքին քաղաքական մի շարք փոփոխութիւններ: Եւրոպական Միութիւն մուտք գործելու տեսլականի քողի ներքոյ, ԱԲԿ-ն սկսեց ներքին քաղաքական վերաձեւաւորումների մի ամբողջ գործընթաց: Բաւականին մեծ փոփոխութիւններ կրեց դատական համակարգը, թուլացուեց Թուրքիայում աւանդապէս քաղաքական ուժ ներկայացնող բանակի դիրքը, 2010թ. տեղի ունեցաւ սահմանադրական հանրաքուէ, որը նախատեսում է փոփոխել սահմանադրութեան 24 առանցքային յօդուածներ, ստեղծուեց պետութեան գլուխը գտնուողները հաշուետուութեան հրաւիրելու կառոյցը, տնտեսութեան զարգացման որոշակի աճ գրանցուեց, միջինը` 7-10 տոկոս, սակայն գործազրկութեան մակարդակը շարունակում է մնալ բաւականին բարձր` մօտ 10 տոկոս: Օրակարգում դրուեց քրտական խնդրի կարգաւորման հարցը եւ արդիւնքում, ամիսներ առաջ իշխանութիւնը եւ Քրտական աշխատաւորական կուսակցութիւնը (ՔԱԿ) հրադադարի համաձայնութեան եկան:

Արտաքին քաղաքականութեան մէջ մարտավարութեան փոփոխութիւններ նկատուեցին: Սկսուեց պաշտօնապէս արծարծուել նոր-օսմանեան քաղաքականութիւնը, փորձ արուեց դառնալ տարածաշրջանային գերտէրութիւն` միջինարեւելեան արաբական պետութիւնների վստահութիւնը շահելու միջոցով: Օգտագործելով չափաւոր իսլամականների գործօնը` Թուրքիան փորձեց իսլամական համերաշխութեան միջոցով իրագործել իր աշխարհաքաղաքական յաւակնութիւնները: «Զերօ խնդիր հարեւանների հետ» բանաձեւը որդեգրելով, Թուրքիան փորձեց հարթել յարաբերութիւնները իր բոլոր հարեւանների` այդ թւում նաեւ Հայաստանի հետ: Այնուհանդերձ, «ֆութպոլային» դիւանագիտութիւնը, ցիւրիխեան արձանագրութիւնները եւ առ հասարակ ողջ «Զերօ խնդիր հարեւանների հետ» նախագիծը ձախողուեցին: Դրա վառ օրինակն է այսօրուայ Սուրիան, որի հետ Թուրքիան ակնյայտօրէն չկարողացաւ ունենալ «զերօ խնդիրներ»: Այս տասը տարիների ընթացքում ընդհանուր առմամբ Թուրքիոյ արտաքին քաղաքականութիւնը լի էր վայրընթացներով. Իսրայէլի հետ յարաբերութիւնների սառեցումը, ապա վերականգնումը, 2008-2009 Ազրպէյճանի հետ ունեցած դիւանագիտական խնդիրները, Հայաստանի եւ Սուրիոյ օրինակները դրա ապացոյցն են: Միւս կողմից, բաւականին կայունօրէն զարգանում են Թուրքիոյ յարաբերութիւնները Միացեալ Նահանգների եւ Ռուսիոյ հետ:

Հ.- Էրտողանի դէմ ծաւալած ցոյցերը արդեօ՞ք բանակ-իսլամականներ հաշուեյարդարի նոր հանգրուան մըն են:

Պ.- Բարդ է դեռեւս յստակ գնահատական տալը, քանզի Թուրքիայում իրադարձութիւնները դեռեւս ընթացքի մէջ են: Կան տարբեր կարծիքներ ցոյցերի բռնկման պատճառների եւ դրանց թիկունքում կանգնած ուժերի վերաբերեալ: Բանակը դեռեւս ձեռնպահ է մնացել յայտարարութիւններ ու գործողութիւններ անելուց, սակայն աւանդաբար բանակի կողքին կանգնած քեմալական Ժողովրդահանրապետական կուսակցութիւնը (ԺՀԿ), որն այսօր Թուրքիայում իշխող կուսակցութեան հիմնական ընդդիմութիւնն է, մի քանի անգամ ցոյց է տուել իր աջակցութիւնը ցուցարարներին: Օրեր առաջ Երեւանում էր Պուրսայի ԺՀԿ-ի երիտասարդական թեւի ղեկավարը, ում հետ ունեցած իմ զրոյցի ընթացքում ակնյայտ էր ԺՀԿ-ի շահագրգռուածութիւնը տեղի ունեցող իրադարձութիւններում: Առհասարակ, հիմնականում Թուրքիայում ցոյցերը տեղի են ունենում Աթաթուրքի մոտելով աշխարհիկ Թուրքիա վերստեղծելու եւ իսլամականներին իշխանութիւնից հեռացնելու լոզունգների ներքոյ: Այդ է պատճառը, որ տպաւորութիւն է ստեղծւում, թէ ցոյցերի հիմքը բանակ-իսլամականներ հակազդեցութիւնն է: Սակայն ցուցարարների շարքերը բաւականին բազմատարր են: Թուրքիայի հասարակական-քաղաքական գրեթէ բոլոր ընդդիմադիր ուժերը, բացի քրտական կազմակերպութիւններից, համախմբուել են «բռնապետ» Էրտողանի դէմ եւ այդ պարունակում յաճախ հնչում են կոչեր ժողովրդավարութեան հաստատման անհրաժեշտութեան մասին: Այս ամէնում յստակ է մի բան. շարժումը չունի դեռեւս յստակ առաջնորդ: Բարդ է կանխորոշելը, թէ այն ի՛նչ ընթացք կարող է ստանալ, յատկապէս հաշուի առնելով յառաջիկայում սպասուող ընտրութիւնները: Ի դէպ, ընտրութիւնների պարունակում պէտք է նկատել նաեւ ծաւալուած ներկուսակցական սուր պայքարը Կիւլ-Տաւութօղլու խմբաւորումների միջեւ:

Այնչափ կարեւոր է նաեւ հաշուի առնել արտաքին գործօնների ազդեցութիւնը տարածաշրջանային զարգացումների ծիրին մէջ: Չի բացառւում, որ Թուրքիայի ներքաղաքական դրութեան լարուածութեան պատճառները առնչւում են յատկապէս Սուրիոյ հետ: Յատկանշական է, որ Սուրիոյ ընդդիմութեանը աջակցող տարածաշրջանային երկու առանցքային պետութիւններից մէկում`‘ Քաթարում, օրերս տեղի ունեցաւ իշխանափոխութիւն, որը վերլուծական շրջանակները բացատրում են Միացեալ Նահանգների գործադրած ճնշումներով: Երկրորդ պետութիւնում` Թուրքիայում, սկսուեց բողոքի ցոյցերի մի ամբողջ ալիք եւ դա տեղի ունեցաւ գարնանը: Փաստօրէն Թուրքիայում տեղի ունեցող իրադարձութիւնները կարելի է դիտարկել աւելի խոր` աշխարհաքաղաքական վերաձեւաւորումների գործընթացի պարունակում: Այլ հարց է, որ Թուրքիոյ ներքին դերակատարները, օրինակ` քեմալականները կամ վերոյիշեալ Կիւլ-Տաւութօղլու խմբաւորումները կարող են օգտուել ընձեռուած հնարաւորութիւնից եւ փորձել փոխել ուժերի յարաբերակցութիւնն իրենց օգտին:

Հ.- Հետաքրքրական է, որ ցոյցերու նախօրեակին, Էրտողան քաղաքական վարկանիշ շահեցաւ, երբ զինադադարի համաձայնութիւն գոյացուց Քրտական աշխատաւորական կուսակցութեան հետ: Ի՞նչ են այս համաձայնութեան ետին կանգնող պատճառները եւ որքա՞ն կրնայ գոյատեւել այս հրադադարը:

Պ.- ԱԲԿ-ն իշխանութեան առաջին տարիներից ի վեր նոր-օսմանեան քաղաքականութեան պարունակում փորձել է տարբեր մեթոտներ կիրառել քրտական հարցի «կարգաւորման» ուղղութեամբ, սակայն թէ ո՛րն էր պատճառը յատկապէս հիմա նման զինադադարի համաձայնութեան համար` միանշանակ չէ: Բարդ է մեկնաբանելը, թէ ինչո՞ւ եւ ինչի՞ դիմաց է Օճալանը այդքան տարիներ անց որոշել համագործակցել Թուրքիոյ իշխանութեան հետ: Այս հարցերի պատասխանները, ցաւօք, մենք ունենալ չենք կարող, յամենայն դէպս` հիմա: Անհրաժեշտ է հետեւել իրադարձութիւնների անընդհատ փոփոխուող ընթացքին: Ինչ վերաբերում է հրադադարի պահպանման ժամկէտներին, ապա կարծում եմ, որ դա երկար տեւել չի կարող: Աւելի՛ն. հրադադարն արդէն իսկ բաւականին խնդրայարոյց է: Ընդամէնը օրեր առաջ, երբ «Իմաստունների յանձնաժողովի» անդամները զեկուցեցին Էրտողանին, թէ կարգաւորման գործընթացի առաջին փուլն աւարտուած է եւ ՔԱԿ-ի զինեալներն արդէն լքել են Թուրքիան, Էրտողանը յայտարարեց, որ դա այդպէս չէ, եւ թէ միայն 15 տոկոսն է իրականում լքել երկիրը, իսկ մնացած 85 տոկոսը շարունակում է ոչ միայն մնալ Թուրքիայում, այլեւ շարունակել իրենց ահաբեկչական գործունէութիւնը: Քիւրտ ժողովուրդն իր հերթին սպասում է իշխանութեան կողմից յստակ քայլերի իրագործման եւ օրեցօր աւելի մեծ թերահաւատութեամբ է լցւում իշխանութեան հանդէպ: Մի քանի օր առաջ «Իմաստունների յանձնաժողովի» «Արեւելեան Անատոլիայի» խումբը 6 գլխից բաղկացած զեկոյց էր ներկայացրել Էրտողանին քիւրտ ժողովրդի պահանջների մասին: Այն ներառում էր տարբեր ոլորտներ` քաղաքականից մինչեւ ընկերային-հոգեբանական: Թէ ինչ գործնական նշանակութիւն կ՛ունենայ այդ փաստաթուղթը եւ ինչպէս կ՛արձագանգի դրան իշխանութիւնը`  պարզ կը դառնայ յառաջիկայում:

Բացի այդ, Թուրքիայում եւ տարածաշրջանում մշտապէս առկայ անկայունութեան եւ լարուածութեան պայմաններում երկարատեւ հրադադարի մասին յուսալը, կարծում եմ, գրեթէ անհնար է, յատկապէս հաշուի առնելով քիւրտերին բաւականաչափ աջակցող արտաքին ուժերի փաստը:

Հ.- Էրտողանի եւ իր կուսակցութեան յարաբերութիւնները միշտ մօտ եղած են Կիւլենի եւ Կիւլենական շարժման հետ: Ո՞ւր հասած են այդ յարաբերութիւնները այսօր:

Պ.- ԱԲԿ-ն, որը ստեղծուել է նախկին «Բարօրութիւն» կուսակցութեան հիմքի վրայ, մշտապէս ունեցել է չափազանց սերտ առնչութիւն կիւլենական շարժման հետ: Էրպաքանը, Էրտողանը, Կիւլը եւ կուսակցութեան հիմնադիրներից աւելի քան 80-ը, եւ ներկայիս Թուրքիոյ խորհրդարանի ԱԲԿ պատգամաւորներից աւելի քան 100-ը պատկանում են սուֆիական Նաքշիպենտի օթեակին: Այսօր գրեթէ ոչինչ չի փոխուել ԱԲԿ-կիւլենական շարժում փոխյարաբերութիւններում: Նաքշիպենտիականութիւնը խորն արմատներ ունի ԱԲԿ-ում:

Հ.- Հայոց ցեղասպանութեան 100-ամեակի սեմին թրքական կողմը արդէն հակահայ քարոզչութիւն ծաւալած է յատկապէս արեւմտեան կիսագունդին մէջ: Ձեր կարծիքով, ի՞նչ ձեւի քարոզչութեան պիտի դիմէ թրքական կողմը:

Պ.- Թրքական կողմը լրջօրէն պատրաստւում է Հայոց ցեղասպանութեան 100-ամեակին, սակայն բնականաբար այդ պատրաստութիւնները ընթանում են գաղտնի: Հաշուի առնելով թրքական պետութեան քաղաքականութեան հիմնական մարտավարութիւնը, մենք կարող ենք ենթադրել նրա հետագայ քայլերը: Միանշանակ է, որ օգտագործուելու են բոլոր հնարաւոր միջոցները` չէզոքացնելու հայերի կողմից կազմակերպուած ցանկացած միջոցառում: Արդէն սովորական դարձած աւանդական մեթոտներին զուգահեռ (Հայոց ցեղասպանութիւնը ժխտող նոր գրքերի հրատարակում, թուրք-հայկական ընդհանուր ցաւը եւ ողբերգութիւնը ներկայացնող ժապաւէնների նկարահանում) Թուրքիան կը դիմի նաեւ աւելի գործնական քայլերի: 100-ամեակի նախօրեակին հնարաւոր է Անգարայի կողմից հրապարակուեն Հայոց ցեղասպանութիւնը ժխտող «նոր» արխիւային փաստաթղթեր, հնարաւոր է Թուրքիան եւ Ազրպէյճանը աւելի աշխուժ քաղաքականութիւն վարեն «Խոջալուի դէպքերը» որպէս ցեղասպանութիւն որակելու գործում` փորձելով Հայոց ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչման գործընթացը ստուերել «Խոջալուի ցեղասպանութեամբ»: Միւս կողմից, հնարաւոր է Թուրքիան դիմի աւելի մեղմ միջոցների` փորձելով ցոյց տալ միջազգային հանրութեանը, թէ պատրաստ է երկխօսելու Հայաստանի հետ, իրականացնի տնտեսա-մշակութային մի քանի նախագիծ` ուղղուած հայ-թրքական յարաբերութիւնների կարգաւորմանը: Հայոց ցեղասպանութեան 100-ամեակի շեմին գործնական քայլերի կը դիմի յատկապէս թրքական լոպին, որը կը փորձի չէզոքացնել հայկական լոպիի աշխատանքները: Այնուամենայնիւ, այս հարցում եւս անհրաժեշտ է գիտակցել ներկայ արագընթաց զարգացումների պայմաններում հանգամանքների փոփոխութեան հարցը, ուստի չի բացառւում նաեւ դէպքերի զարգացման  այլ տարբերակ:

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )