Արեւմտահայաստանը Ցնորքի Եւ Իրականութեան Առանցքներուն Մէջ

Խ. 

Համշէն

Հայ ժողովուրդի այն շերտին համար, որ չապրեցաւ Հայկական Բարձրաւանդակի արեւմտեան հողակտորին վրայ ու առիթը չունեցաւ յարաբերելու անոր աշխարհագրական, պատմական, քաղաքական ու ընկերային գործօններուն հետ, Արեւմտահայաստան բառը, մանաւանդ` դարասկզբի ոճրագործութենէն ետք, մնաց բարդ ու խայտաբղէտ հասկացողութիւն մը` ընդելուզուած առաւելաբար ցաւի ու վրէժի զգացականութեամբ ու շպարուած քաղաքական պղտոր տեսլականով: Վերջին հարիւր տարիներու թաւալքին ուղեկցող միջազգային քաղաքական հոլովոյթն ու ներհայկական իրադրութիւնը, իրենց կարգին, ոչ միայն չօգնեցին պարզելու այդ հասկացողութիւնը, այլ յաւելեալ կնճիռներ կուտակեցին անոր վրայ:

Այսպէս, կը թուի, թէ հայ մտքի համար Արեւմտահայաստանի իրողական ըմբռնումը կ՛ընդհատուի 1915 թուականին, ու մինչ այդ հայկական քաղաքակրթութեամբ ճարճատող այս հողակտորը, ցեղասպանութեան ու հայրենահանման զոյգ եղեռնագործութիւններով, բայց մանաւանդ սեփական մշակոյթի  ու գիտութեան տիտաններու սպանդով, յանկարծ կը շոգիանայ որպէս ֆիզիքական ըմբռնում ու կը վերածուի առասպելատիպ մտապատկերի մը: Մտապատկեր մը, որ կը յամենայ մինչեւ օրս, վկայ Սասնոյ, Մուշի մասին ժամանակակից հայ մտքի ունեցած ամենաթարմ տեղեկութիւնները, որոնք Անդրանիկի ու Գէորգի վարած կռիւներէն շատ աւելի հեռուն չեն անցնիր: Ու մինչ ներազգային կարգ մը ոլորտներու մէջ կը շարունակուի ազատագրութեան ու տունդարձի տարտամ հեռանկարներու պարագայական անդրադարձը, ընդգծուած անծանօթութիւնը թէ՛ հողին եւ թէ՛ անոր վրայ գոյութիւն ունեցող կեանքին կը մնայ անսակարկ իրականութիւն: Թէ որո՞նք կ՛ապրին հոն, ի՞նչ քաղաքակրթութիւն փոխարինած է հայկականը, ի՞նչ են քաղաքական իւրայատկութիւնները իւրաքանչիւր շրջանին, տակաւին հայեր կա՞ն հոն, թէ՞ ոչ. այս բոլորը հարցումներ են, որոնց պատասխանները երկփեղկուած կը մնան անգիտութեան, անորոշութեան ու նախապաշարումներու սահմանած եզրերու միջեւ:

Բարեբախտաբար վերջին տասնամեակին, շնորհիւ կարգ մը մասնակի ճիգերու, կատարուեցան հայ միտքը Արեւմտահայաստանի արդի իրականութեան պատշաճեցնելու որոշ փորձեր, որոնք թէեւ սիրողական ու թերի, այնուհետեւ երկու օտարացած գոյակներու մերձեցման հիմնաքարերը հանդիսացան:  Ահա այդ հիմնաքարերուն վրայ կանգնելով` այսօր ի յայտ կու գայ, որ Հայկեան սերմը ի սպառ չէ կորած գրաւեալ հայրենիքի մէջ եւ անիկա տարբեր գոյնով ու տարողութեամբ դեռ կը շարունակէ ծիլեր տալ հոն: Այդ ծիլերը կ՛երեւին Համշէնի մէջ,  ուր որոշ չափով պահպանուած հայոց լեզուի ու հայեցի աւանդութիւններու առկայութիւնը, փաստ է այդ շրջանի մէջ հայկական ծինային ֆոնտի կենսունակութեան: Անոնք կ՛երեւին նաեւ Տիգրանակերտի մէջ` Սուրբ Կիրակոս եկեղեցիի շուրջ համախմբուած թրքախօս-քրտախօս հայերու ընդմէջէն, որոնց ինքնութեան վերադարձի զգացումը զիրենք մղած է հետեւելու շրջանի քաղաքապետարանին կողմէ հովանաւորուած հայոց լեզուի դասընթացքներու: Անոնք նոյնպէս կ՛երեւին Տէրսիմի մէջ, ուր Մնձուրի տարեկան տօնախմբութիւններուն տէրսիմահայերը  հայերէն երգ ու պարով իրենց մասնակցութիւնը կը բերեն: Վերջապէս, անոնք կ՛երեւին Արեւմտահայաստանի միակ քրիստոնեայ հայ գիւղին` Վագըֆի մէջ, ուր վերջին տարիներուն, Ս. Աստուածածնայ եւ Ս. Խաչի տօնակատարութեան առթիւ, գիւղ կը հաւաքուին նաեւ Արեւմտահայաստանի տարբեր շրջաններէ եկած հայեր:

Խարբերդ

Խանդավառող այս երեւոյթներու կողքին, կայ նաեւ մետալին միւս երեսը, սկսեալ այն իրողութեէն, որ վերեւի տեղեկութիւնները ենթակայական, անհատական ու ոչ արհեստավարժ աղբիւրներէ սերած ըլլալով` կրնան իրենց իսկական չափին հարազատ ներկայացումը չըլլալ, որով եւ անոնց վաւերականութիւնը կը մնայ հարցական: Անդին, հանրայայտ փաստ է, որ Արեւմտահայաստանը առաւելաբար բնակուած է քիւրտերով, որոնք տէ ֆաքթօ տէրերն են այդ շրջաններուն: Վերջինները լքուած հողակտորներ չեն, ոչ ալ անպայման` յետամնաց աշիրեթներու արօտավայրերը, ինչպէս երբեմն կ՛ուրուագծուի մեր երեւակայութիւններուն մէջ: Հոն կայ կայացած կեանք, քաղաքներ` իրենց քաղաքապետարաններով ու քաղաքական հոսանքներով, ուսումնական համակարգ` դպրոցներով եւ համալսարաններով, առողջապահութիւն` հիւանդանոցներով եւ դարմանատուներով…: Զուգահեռաբար` թրքական բանակի պինդ հակակշիռը ու երկրի մէջ գործող ազդեցիկ կուսակցութիւններու ազգայնամոլական թէ կրօնամոլական հակումները ակնբախ կը մնան, յատկապէս կարգ մը  շրջաններու մէջ, ինչպիսին է Կարինը (Էրզրումը): Իսկ հայկական մակարդակի վրայ հայոց լեզուն դադրած է խօսակցական լեզու ըլլալէ, նոյնիսկ անոնց մօտ, որոնք կը տիրապետեն անոր, մինչդեռ սեփական քաղաքակրթութեան պատկան կառոյցներու ու հնութիւններու մեծ մասը քանդումի եւ պղծումի ընթացքին մէջ կը մնան: Անոնցմէ վերջինը Մշոյ հայկական հին թաղամասի տնակներու քանդումն է:

Վերոնշեալ խճանկարին եզրափակիչ հարցադրումը, Արեւմտահայաստանը իբրեւ քաղաքական օրակարգ նկատի ունեցող անհատական թէ հաւաքական ուժի համար, տրամաբանօրէն պիտի ըլլայ` «Ուրեմն ի՞նչ պէտք է ընել»:

Առաջնահերթութիւններու համակարգումը Արեւմտահայաստանի նման լայնահորիզոն ու բազմաճակատ քաղաքական գործելադաշտի մը համար յոյժ կարեւոր նշանակութիւն ունի, մանաւանդ նկատի ունենալով համահայկական այսօրուան ժլատ ներուժը, հողի վրայ ապրող հայութեան իւրայատկութիւններն ու թրքական պետութեան հովանիին տակ գործելու նրբութիւնները: Սոյն աշխատանքը հաւաքական կեդրոնացած ճիգերու եւ արհեստավարժ մօտեցումի կարիքը կ՛ենթադրէ անկասկած, այնուամենայնիւ կարելի է առաջարկներու հետեւեալ շարքը նկատի ունենալ` կարողական ծրագիրի մը մշակման որպէս սկզբնական ենթահող:

1) Յարաբերական ոլորտի հիմնախնդիրը հասարակ յայտարար է  Արեւմտահայաստանի մէջ բնակող հայութեան բոլոր կոտորակներուն համար: Համակարգուած յարաբերական կապեր գրեթէ գոյութիւն չունին թէ՛ միեւնոյն շրջանի մէջ ապրող հայերու, թէ՛ Արեւմտահայաստանի տարբեր շրջաններու մէջ ապրող հայերու եւ թէ՛ անոնց եւ արտերկրի բովանդակ հայութեան միջեւ: Հետեւաբար ճկուն եւ ապակեդրոն յարաբերութիւններու ստեղծումը, ազգային կենսունակութեան որպէս նախնական երաշխիք,  աներկբայօրէն կը գրաւէ առաջնահերթութիւններու պարագլուխի դիրքը:

2) Արեւմտահայաստանի հայութեան համար հայերէնը շատոնց դադրած է խօսակցական լեզու ըլլալէ: Մեկնելով լեզուի եւ լեզուամտածողութեան ազգապահպան բարեմասնութիւններէն` հայերէնի ուսուցումն ու գործածութեան սատարումը, համապատասխան գիրքերու, համակարգչային ծրագիրներու եւ ժամանակաւոր ուսուցիչներու պատրաստութեան ճամբով,  կը մնայ հայութեան այս շերտին ինքնութեան ու պատկանելիութեան նորափթիթ զգացումները տնտեսող էական աղբիւր:

3) Պահպանելու համար հողի վրայ տակաւին կանգուն մնացած հայկական քաղաքակրթութեան մնացորդացը`  եկեղեցիները, բերդերը, տուներն ու տարբեր տեսակի կալուածները, անոնց հերթական քանդումն ու պղծումը կանխելու աշխատանքը ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի եւ նման միջազգային հեղինակութիւն վայելող ատեաններուն մէջ, իր կարգին կը ներկայանայ անյետաձգելի առաջադրանք:

Մուշ

Կրկնութեան կարգով պէտք է ըսել, որ սոյն աշխատանքներուն արդիւնաւէտութիւնը ուղղակիօրէն կախեալ կը մնայ ազգային համապարփակ ռազմավարութենէ մը, որուն լայն հովանոցին տակ իր իւրայատուկ տեղը պիտի գրաւէ Արեւմտահայաստանի օրակարգը, եւ որուն մշակման մէջ Հայաստանի պետականութեան ներդրումը առանցքային պիտի ըլլայ: Նուազ կարեւոր պիտի չըլլայ սփիւռքի, բայց մանաւանդ պոլսահայութեան ու անոր ազգային իշխանութիւններու ու այլընտրանքային թեւերու մասնակցութիւնը: Միաժամանակ նման աշխատանքի մը տեսադաշտը կարելի պիտի ըլլայ հունաւորել միայն դասական մտածողութեան ու նախապաշարումներու հորիզոններէն հեռու, ուր զգացական ազդակն ու սիրողական գործելաոճը պիտի զիջին առարկայական հարթակի վրայ հաստատուած, տեւելու եւ տոկալու կարողականութեամբ օժտուած արհեստավարժ մօտեցումին:

Վերջապէս, եթէ հայ քաղաքական աւագանին, սեփական ժողովուրդի բարօրութիւնն ու երջանկութիւնը անոր զաւթուած իրաւունքներու վերականգնման մէջ տակաւին կը տեսնէ, եւ եթէ բաւարար լրջութիւն ու նախանձախնդրութիւն ունի հետապնդելու համար այդ հրամայականները, պարտի յաւելեալ միտք ու կամք դրսեւորել` զսպանակելու համար այս փշոտ առաքելութիւնը: Հոգեպարար ճառախօսութիւններէ քայլ մը անդին երթալու ու տեղէ մը սկսելու պահն է…

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )