Խաչատուր Վրդ. Կեսարացի Հիմնադիր Ն. Ջ. Սբ. Ամենափրկիչ Վանքի Տպարանի Եւ Այդ Առիթով Խորհրդածութիւններ

ԿՈՐԻՒՆ ԱՐՔ. ՊԱՊԵԱՆ

Տրուած երկրորդ հարցումը աւելի կը մօտեցնէր մեզ «հաճելի անակնկալին: «Արդեօք կը յիշէ՞ք Խաչատուր վրդ. Կեսարացիին հիմնած տպարանի առաջին գիրքին անունն ու թուականը»: Քիչ մը շփոթած, չէի գիտեր` ի՞նչ ըսել: «Պէտք է խոստովանիմ, որ հիմա անմիջապէս չեմ կրնար ձեր պատասխանը տալ, սակայն եթէ դուք հետաքրքրուած էք եւ ձեզի համար այդ մանրամասնութիւնները կարեւոր են, կրնամ ստուգել եւ յայտնել ձեզի», եղաւ երկրորդ հարցումին պատասխանս, տակաւին անտեղեակ հարցի էութենէն: «Բայց, խնդրեմ, յայտնեցէք` ի՞նչ է հաճելի անակնկալը», ըսի անհամբեր:

Վերջապէս Պարեթը սկսաւ քակել «գաղտնիքին» կծիկը:

– Ինչպէս տեղեակ էք, ժամանակէ մը ի վեր կը պատրաստեմ Պոտլէյըն լայպրերիի հայերէն ձեռագրերու եւ գիրքերու ցանկերը: Քանի մը շաբաթ առաջ, երբ ձեռագրերը կը ցանկագրէի, անսովոր կազմով գիրք մը անցաւ ձեռքս: Երբ բացի առաջին էջը` տեսնելու համար, թէ արդեօք ի՞նչ բովանդակութիւն ունէր այս ձեռագիրը, նկատեցի, որ սա ձեռագիր չէր, այլ` տպագրուած գիրք, առանց տիտղոսաթերթի: Առաջին էջի «Սաղմոս ի Դաւիթ» խորագիրէն ետք, անմիջապէս կը սկսէր սաղմոսարանի առաջին տողը` «Երանեալ է այր, որ ոչ գնաց ի խորհուրդս ամբարշտաց…»:

«Պէտք էր գիտնալ` ո՞ւր եւ ո՞ր թուականին տպուած է այս գիրքը: Ինչպէս ըսի, առաջին էջին վրայ ոչինչ նշուած էր. բարեբախտաբար գիրքին վերջաւորութեան կար երկար յիշատակարան մը, ուր կը նկարագրուէր, թէ ինչո՛ւ եւ ինչպէ՛ս Խաչատուր վրդ. Կեսարացիին եւ իր միաբանակից եղբայրներուն միացեալ ջանքերով Նոր Ջուղայի Սբ. Ամենափրկիչ վանքի շրջափակին մէջ հիմնուած էր տպարան մը, եւ որպէս փորձառական առաջին տպագրութիւն` այնտեղէն լոյս տեսած էր այս սաղմոսարանը 1638 թուին:

«Բնականաբար նախ զարմացայ, որ այսքան տասնամեակներու ընթացքին ինչպէ՛ս այս գիրքը մնացեր էր ձեռագրերու հաւաքածոյին մէջ: Ուստի առաջին գործս եղաւ ստուգել, թէ հնատիպ հրատարակութիւններու մէջ արդեօք յիշուա՞ծ է նման գիրք մը, որ Նոր Ջուղայի տպարանէն լոյս տեսած է: Դժբախտաբար հին եւ նոր բոլոր աղբիւրները կը կատարէին նոյն հաստատումը. Նոր Ջուղայի մէջ տպուած առաջին գիրքը եղած է «Հարանց վարք»-ը, որուն թուականն է 1641: Անշուշտ անոր յաջորդած էին այլ գիրքեր, սակայն` ոչ մէկ խօսք 1638-ին տպուած «Սաղմոս ի Դաւիթ»-ի մասին:

«Ուրեմն ես պատահաբար գտեր էի գիրք մը, որուն գոյութիւնը մոռացութեան ենթարկուած էր երկար ժամանակէ ի վեր, եւ որուն կրկին աշխարհ գալով` կը փոխուէր Նոր Ջուղայի տպարանի առաջին գիրքին ծննդեան թուականը»:

Նախ շնորհակալութիւն յայտնեցի Պարեթին, որ այս մասին զիս տեղեակ պահած էր: Շնորհաւորեցի զինք իր կատարած յայտնաբերումին համար, միաժամանակ խնդրեցի, որ եթէ կարելի էր, անձամբ տեսնել մասունքանման այդ գիրքը, որմէ ամբողջ աշխարհին մէջ միայն մէկ օրինակ պահպանուած էր, անշուշտ մինչեւ այն ատեն որ աշխարհի մէկ այլ անկիւնը թաքնուած մէկ ուրիշ օրինակ բախտով յայտնաբերուէր:

«Իսկ այս մասին,- հարցուցի,- մինչեւ օրս որեւէ հայագիտական կեդրոնի փոխանցա՞ծ էք այս լուրը կամ առնուազն Նոր Ջուղայի առաջնորդարանը տեղեակ պահա՞ծ էք»:

«Նախ ուզեցի հանդիպինք այսօր, որպէսզի ձեզի ցոյց տամ այդ գիրքը եւ դուք եւս յայտնէք ձեր կարծիքը»: Շարունակելով խօսքը` միջանկեալ հարցուց.

– Դուք ծանօ՞թ էք կամ լսա՞ծ էք Օքսֆորտի մօտիկ գիւղի մը մէջ ապրող, համբաւաւոր ջութակահար Մանուկ Բարիքեանին մասին, որ բացի երաժշտութենէ` նաեւ հետաքրքրուած է հնատիպ գիրքերով, եւ եթէ չեմ սխալիր, ունի իր անձնական հնատիպ գիրքերու ճոխ հաւաքածոյ:

– Անձամբ ծանօթ չեմ, բայց ժամանակին հպարտութեամբ լսած եմ իր մասին, որ եղած է «Լանտըն սիմֆոնիք» նուագախումբի թիւ մէկ ջութակահարը: Այս անգամ իմ կարգս էր հարցնելու:

– Սակայն Մանուկ Բարիքեանը ի՞նչ կապ ունի «Սաղմոս ի Դաւիթ»-ին հետ:

– Մատենադարանիս հայերէն գիրքերու նկատմամբ իր ցուցաբերած հետաքրքրութեան գծով մենք մօտիկ ծանօթներ դարձած ենք: Ուստի ես անձամբ փոխանցած եմ այս ուրախ լուրը անոր. ան չէր կրնար հաւատալ, մինչեւ որ շուտով եկաւ մօտս, տեսաւ գիրքը, կարդաց յիշատակարանը եւ այնուհետեւ հաւատաց, որ այո՛, սա տպուած է 1638-ին Խաչատուր վրդ. Կեսարացիին հիմնած Նոր Ջուղայի տպարանին մէջ: Կարծես ան արդէն գրած է Նոր Ջուղա` իրանահայութեան յայտնի բանասէր, պատմաբան Լեւոն Մինասեանին: Անշուշտ այս մասին նաեւ տեղեակ պահած եմ փրոֆ. Չարլզ Տաուսեթը:

Քիչ ետք, երբ Պարեթի գրասենեակին մէջ հանգիստ բազմած բազկաթոռին մէջ ձեռքերուս մէջ էր ճիշդ 330 տարի առաջ տպագրուած սաղմոսարանը, մտածումներուս կեդրոնը Խաչատուր վրդ. Կեսարացին էր: Ինչպիսի՜ հզօր հաւատք, աննկուն կամք, յարատեւութեան ոգի ու հայ գիրքի նուիրական առաքելութեան հանդէպ ամբողջական նուիրում հայ վանականի. ան, որ կ՛ուզէր հայերէն գիրքի տպագրութեամբ եւ տարածումով պայծառակերպել Հայ եկեղեցւոյ զաւակներուն միտքերն ու հոգիները, հազուագիւտ հայերէն ձեռագիր մատեանը, տպագրութեան ճամբով, հարիւրներով ու հազարներով բազմացնելով` կը ցանկար յագեցնել հոգեկան ծարաւը աշխարհացրիւ հայութեան:

Կը մտածէի, թէ այն, ինչ որ հիմա ձեռքերուս մէջ է, կարծէք բրածոյ ըլլար. արդեօք ինչպիսի՞ ոդիսական ապրած էր այդ գիրքը մինչեւ տպագրուիլը: Կարծէք` Ջուղայի տպարանի 1636-1638 տարիներու թուղթին ու թանաքին ծանր հոտը տակաւին վրան էր: Գուցէ այդ գիրքէն ծաւալող խնկաբոյր բուրմունքն էր, որ երեւակայութեամբ զիս տարեր էր Նոր Ջուղա, ուր երբեք չէի եղած:

Զգուշութեամբ եւ տեսակ մը ակնածանքով սկսայ թղթատել էջերը. կային քանի մը համառօտ յիշատակարաններ, սակայն ամէնէն ընդարձակը` չորս էջ, կը գտնուէր գիրքին վերջը: Արագ ակնարկ մը նետեցի վերջին եօթը գլխագիր տառերով գրուած տողերուն վրայ, որոնք կու գային հաստատելու Պարեթին ըսածները: Նախքան գիրքը Պարեթին վերադարձնելս` առ ի գիտութիւն արձանագրեցի գրպանիս փոքրիկ տետրակին մէջ յիշեալ վերջին գլխագիր եօթը տողերը: Ստորեւ կը մէջբերենք զանոնք.

«ՓԱՌՔ ԱՊԷՆԻԱԶ (անկարօտ) ՏԵԱՌՆ ՈՐ ԵՏ ԿԱՐՈՂՈՒԹԻՒՆ ԱՆԻՄԱՍՏ ԱՐԱՆՑՍ ՀԱՍԱՆԵԼ ՅԱՒԱՐՏ ԵՐԳԱՐԱՆԻՍ ԴԱՒԹԻ Ի ԹՈՒԻՆ ՌՁԷ (1638) ՈՐՈՒՄ ՓԱՌՔ ՅԱՒԻՏԵԱՆՍ»:

Քիչ ետք թէեւ վերադարձած էի ընթերցարանի գիրքերուս մօտ, տակաւին միտքիս մէջ կային բազմաթիւ հարցումներ. տպագրական այդ ճիգերը ինչպէ՞ս սկիզբ առած էին եւ վերջապէս յաջողութեամբ պսակուած: Ի՞նչ էր եղած անոր շարունակութիւնը, ե՞րբ եւ ինչպէ՞ս այս գիրքը հասած էր այստեղ եւ տակաւին այլ հարցումներ*:

Նայեցայ շուրջս. ամէն մարդ գլուխը կախած` կ՛աշխատէր իր ուսումնասիրութեան վրայ: 17-րդ դարու Ջուղայէն վերադարձայ Օրիէնթըլ ռիտինկ ռում եւ յիշեցի, որ հայ-վրացական յարաբերութեանց մէջ վերջնական խզումի կապակցութեամբ վճռորոշ դեր ունեցած վրաց կաթողիկոս Կիւրիոնի երրորդ նամակը այնպիսի նոր հարցականներու առջեւ էր դրած զիս, որոնց պատասխանները գտնելու համար անհրաժեշտ էր նոր պրպտումներ կատարել:

Թէեւ իմ աւարտաճառիս մէջ մանրամասնօրէն քննարկած եմ այս խնդիրը, սակայն թէ՛ իմ կատարած յայտնաբերումը եւ թէ՛ անոր կապակցութեամբ իմ տուած բացատրութիւնները անծանօթ մնացած են բանասիրութեան հայկական շրջանակներուն: Ուստի կ՛արժէ օր մը առանձին հայերէն յօդուածով մը անդրադառնալ Քաղկեդոնի Ժողովին կողմէ ընդունուած եւ Հայ եկեղեցւոյ կողմէ մերժուած, Քրիստոսի երկու բնութիւնները բնորոշող քրիստոսաբանական այս հարցին, որ արծարծուած է 608 տարուան յունիսին, վրաց կաթողիկոս Կիւրիոնի` Աբրահամ Ա. Աղբաթանեցի հայոց կաթողիկոսին գրած վերոյիշեալ նամակին մէջ:

Ինչ կը վերաբերի Խաչատուր վրդ. Կեսարացիի անձին եւ իր հիմնած տպարանին, յաջորդող ամիսներու եւ տարիներու ընթացքին անոնք բնականաբար մոռացութեան մատնուեցան, քանի որ ես միտքով եւ հոգիով կը գտնուէի զիս կլանած ուսումնասիրութեան աշխարհին մէջ, առանց երբեւիցէ երեւակայելու, որ քանի մը տարի ետք, որպէս 33-րդ առաջնորդ Իրանա-Հնդկաստանի հայոց թեմին, շուրջ 25 տարիներ պիտի ապրէի Խաչատուր վրդ. Կեսարացիի հիմնած Նոր Ջուղայի տպարանի մտերմութեան մէջ:

Այսուհանդերձ, «Սաղմոս ի Դաւիթ»-ի Պոտլէյըն Լայպրերիի մէջ գտնուած ըլլալու պատմութիւնը Պարեթին հետ ունեցած հանդիպումովս չվերջացաւ:

Քանի մը տարի ետք երկտող մը ստացայ Ջուղայի նոր առաջնորդ Մեսրոպ ծ. վրդ. Աշճեանէն: Մենք 1957-ին նոյն օրը դպրեվանք մտած էինք. ես Պէյրութի Ճեմարանէն, ան` Սուրբ Նշանէն: Եղած էինք դասընկերներ, օծակիցներ եւ մտերիմներ: Սակայն մեր ձեռնադրութենէն քանի մը ամիս ետք բաժնուած էինք իրարմէ եւ երբեք Անթիլիասի մէջ նոյն տարին միասին չէինք եղած:

Մեսրոպ հայր սուրբը նախ կը յայտնէր, որ շուտով Ջուղայէն երկու օրիորդներ Օքսֆորտ պիտի գային զիս տեսնելու. առ այդ, կը խնդրէր ինձմէ օգնել անոնց, որպէսզի Խաչատուր վրդ. Կեսարացիի «Սաղմոս ի Դաւիթ» գիրքին լուսապատճէնը պատրաստուի եւ անոնց հետ ուղարկուի Նոր Ջուղա:

(Շար. 3)
Անթիլիաս

———————————————-

(*) Այս ուսումնասիրութեան ընթացքին տեղեկացանք, որ երբ Լեւոն Մինասեանը ստացած է Մանուկ Բարիքեանին եւ Տէյվիտ Պարեթի միջոցով իրեն ղրկուած յիշեալ գիրքին առաջին էջին ու յիշատակարանին լուսապատճէնները, այս ուրախ լուրը այլեւս ամենայն վստահութեամբ սեփականութիւնը դարձուցած է Թեհրանի «Ալիք» օրաթերթի ընթերցողներուն (տեսնել «Նոր յայտնութիւն իրանահայ տպագրական գործում» յօդուածը, «Ալիք»-ի 18 հոկտ. 1969-ի թիւին մէջ): Միաժամանակ տեղեակ պահած է այս մասին Երեւանի «Միասնիկեան» գրադարանի հնատիպ գիրքերու մատենագիտութեամբ զբաղուող աշխատակիցները: Լ. Մինասեանի յիշեալ յօդուածին մէջ հետաքրքրական է կարդալ հետեւեալը. «Այս սաղմոսարանը պատկանել է Բիշըփ (Bishop) Փօքօքի հաւաքածոյին, որ գրադարանին նուիրուել է 1690-ին, վերջինիս մահից յետոյ»: Այս եւ այլ կարեւոր տեղեկութիւններ Լ. Մինասեանը այդ օրերուն պէտք է ստացած ըլլայ ուղղակի Պարեթէն: Մենք շատ ջանացինք այս պարագան կրկին ստուգել Օքսֆորտի համալսարանի հայագիտական ամպիոնի դասախօս տոքթ. Հրաչ Չիլինկիրեանին միջոցով, սակայն, դժբախտաբար, անոր գրաւոր դիմումին ցարդ պատասխան չէ տուած մատենադարանը:

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )