Խաչատուր Վրդ. Կեսարացի Հիմնադիր Ն. Ջ. Սբ. Ամենափրկիչ Վանքի Տպարանի Եւ Այդ Առիթով Խորհրդածութիւններ

ԿՈՐԻՒՆ ԱՐՔ. ՊԱՊԵԱՆ

Նախ լուր ղրկեցին հայոց իշխաններուն եւ դատաւորներուն, որպէսզի գան եւ դուռը բանան եւ կամ բանալիները ուղարկեն: Անոնք ո՛չ եկան եւ ո՛չ ալ բանալիները ուղարկեցին: Ուստի, Հայ եկեղեցւոյ դրան առջեւ հաւաքուած ֆռանկները խորտակելով դուռը` եկեղեցի մտան եւ եկեղեցւոյ մէջ գտնուող գանձարանը յանձնեցին Նիկոլին: Միաժամանակ ֆռանկ զօրականները գացին ձերբակալելու եւ բանտարկելու Հայ եկեղեցւոյ քահանաներն ու իշխանները, որոնք թաքնուած ըլլալով` մէջտեղ չերեւացին: Առաքել Դավրիժեցին մէկ առ մէկ կը թուէ, թէ ինչե՜ր կային այդ գանձատան մէջ: Ստորեւ բառացիօրէն կը մէջբերենք այդ հատուածը:

«Եկեղեցւոյ մէջ կար գանձատուն, իսկ անոր մէջ կային բազմաթիւ [ձեռագիր] գիրքեր ու անօթներ. գիրքերը աւելի քան հազար կտոր էին, բոլորն ալ` ընտիր, պատուական եւ ուսուցողական: Անոնց մէջ էին ոսկեկազմ աստուածաշունչեր, աւետարաններ, շարակնոցներ եւ այլ բազմաթիւ գիրքեր: Այսպէս նաեւ` անօթներ, սկիհներ, խաչեր, քշոցներ, բուրվառներ, կանթեղներ, աշտանակներ, շուրջառներ, եմիփորոններ, թագեր, վակասներ, սուրբ խաչվառներ եւ սուրբերու նշխարներ: Նաեւ` հայրերէն, պապերէն, վաղեմի ու նախկին թագաւորներէն մուրհակներ, հրովարտակներ եւ բազմաթիւ այլ բաներ, որոնք բոլորն ալ եկեղեցւոյ մէջ նոյն գանձատան մէջն էին. Նիկոլը զանոնք գրաւեց եւ առաւ իր իշխանութեան ներքոյ: Ոչ միայն այս եկեղեցին, նաեւ միւս եկեղեցիները, վանքերը, որ քաղաքին մէջ կամ քաղաքին շուրջն էին: Անոնց պատկանող բոլոր աւանդները, տուները, հանդերը, ջաղացները, խանութները [Նիկոլ] եպիսկոպոս առաւ իր իշխանութեան տակ` ըսելով. «Ես եպիսկոպոս եմ, բոլոր եկեղեցիները եւ իրենց աւանդները իմն են»:

Այժմ կարելի է պատկերացնել Լվովի հայ ժողովուրդին ծանր վիճակը: Անոնք մնացեր էին առանց եկեղեցիի, քանի որ եթէ մտնէին եկեղեցի, նախ պապի իշխանութեան տակ մտած կ՛ըլլային ու նաեւ ընդունած` կաթոլիկեան դաւանանքը. միաժամանակ, պարտաւորուած, պիտի հնազանդէին Նիկոլի կամքին: Ուստի, պատրաստ չըլլալով ենթարկուելու Կաթոլիկ եկեղեցւոյ եւ Նիկոլի եպիսկոպոսական իշխանութեան` անոնք մնացեր էին տարակուսանքի մէջ, առանց եկեղեցիի (1):

Ինչ կը վերաբերի Խաչատուր Վարդապետին, դժբախտաբար անոր նախատեսած աղէտը պատահեցաւ: Ան կը նախզգար, որ Նիկոլին չարամտութիւնն ու նենգամտութիւնը չափ ու սահման չէին ճանչնար: Ան պատրաստ էր իր փառամոլութեան գոհացում տալու, իր զեխ ու անառակ կեանքը շարունակելու համար Հայոց եկեղեցին ու ազգը ծախելու, այդ օրերուն գայլի վոհմակներու նման Հայ եկեղեցւոյ հօտին շուրջ պտտող ճիզուիտ վարդապետներուն եւ Հռոմի պապին: Խորապէս վիրաւորուած եւ վշտացած տեղի ունեցած դէպքերէն ու ստեղծուած անել կացութենէն` ան քաշուած էր քաղաքէն դուրս գտնուող Սուրբ Խաչ վանքը, ուր ազատօրէն իրեն այցելութեան կու գային Հայ եկեղեցւոյ հաւատարիմ մնացած զաւակները:

Սակայն Նիկոլին համար տակաւին վերջնական յաղթանակը չէր տարուած, այնքան ատեն որ Խաչատուր վարդապետ Լվովի մէջ էր եւ իր հակառակորդները անոր անձին մէջ կը տեսնէին Մովսէս Տաթեւացի կաթողիկոսին` Նիկոլ եպիսկոպոսէն աւելի բարձր հեղինակութիւնը: Ուստի, պէտք էր կա՛մ սիրաշահիլ զայն եւ կա՛մ վախցնել ու փախցնել Լվովէն, որպէսզի անգլուխ մնացած Լվովի հայ համայնքը կարենար կեղեքել ու ճնշել ամէնէն անմարդկային եւ անգութ միջոցներով:

Ահա օր մըն ալ Խաչատուր վարդապետին այցելող հայերը կը տեսնեն, որ Սուրբ Խաչ վանքը ամբողջութեամբ պաշարուած է զէնք ու զրահով զինուած զինուորներով: Երբ կը հարցնեն, թէ ինչո՞ւ եկած են անոնք, անոնց պատասխանը կ՛ըլլայ. «Թուրքերու երկրէն լրտես է եկած այդ անձը ահա այս վանքին մէջ է, եկած ենք, որ զայն ձերբակալենք»: Բնականօրէն անոնք կ՛անդրադառնան, որ խօսքը կը վերաբերի Խաչատուր վարդապետին: Քիչ ետք, իր սպասաւորներով շրջապատուած, փառաշուք թափօրով կը ներկայանայ Նիկոլ եպիսկոպոսը եւ հրապարակաւ նոյն հարցումը կ՛ընէ եւ նոյն պատասխանը կը ստանայ: Այս անգամ ինքզինք Խաչատուր վարդապետին պաշտպանը կը ձեւացնէ, կ՛արգիլէ, որ զինուորները զայն ձերբակալեն, եւ յանձն կ՛առնէ ինք անձամբ խօսիլ անոր հետ: Մուտք գործելով վանք` Նիկոլը կ՛առնէ Խաչատուր վարդապետը եւ որպէս անոր ազատարարը` իրեն հետ քաղաք կը բերէ: Այնուհետեւ կաթոլիկ հոգեւորականներ կը սկսին յաճախ այցելել անոր եւ վիճաբանիլ իր մօտ գտնուող հայ հոգեւորականներու հետ քրիստոսաբանական հարցերու շուրջ: Անոնք կը մեղադրէին հայերը «Եւտիքեան» աղանդով  եւ զանոնք կը համարէին տգիտութեամբ եւ յիմարութեամբ մոլորածներ:

Նիկոլին կազմակերպած խաբեբայական խաղը ծանօթ էր բոլորին: Մէկ կողմէ կեղծաւորութեամբ ինքզինք Խաչատուր վարդապետին պաշտպանն ու ազատարարը ցոյց կու տար, միւս կողմէ, սակայն, կաթոլիկ վարդապետներով ու զինուորներով ճնշում կը բանեցնէր ու կ՛ուզէր սարսափի մատնել հայրապետական նուիրակը: Նաեւ բացայայտ էր, որ լեհական պետական շրջանակները եւս օր առաջ կ՛ուզէին հեռացնել Խաչատուր վարդապետը Լվովէն:

Ինչ կը վերաբերի Խաչատուր վարդապետին,  ինչ որ մինչ այդ իր աչքերով տեսած էր եւ իր մորթին վրայ զգացած, բաւական էր զինք համոզելու, որ իր Լվով մնալը այդ կացութեան մէջ այլեւս որեւէ օգուտ չունէր համայնքին համար. իսկ Նիկոլը դարձի բերելը կամ անոր եւ իր հակառակորդներուն միջեւ հաշտութիւն կամ համերաշխութիւն ստեղծելը «զուր աշխատանք եւ աւելորդ չարչարանք էր», ուստի ուզեց օր առաջ վերջ տալ իր առաքելութեան եւ վերադառնալ տուն:

Օրմանեան (2) նկարագրելով Խաչատուր վարդապետի մեկնումը Լվովէն` կու տայ հետեւեալ հետաքրքրական մանրամասնութիւնները. «Յաւուրս ձմերայնի, սաստկասառոյց եւ ցրտայնի, յունվարի մէկն` օրն կաղանդի, հանին զնա խեղճ ու լալի (արտասուքով), որով 1631 տարեգլխին կը թողու Խաչատուր Լեհաստանը եւ ուղիղ Էջմիածին կու գայ եւ իրաց վիճակը կը ներկայացնէ կաթողիկոսին եւ եպիսկոպոսներուն, որոնք ցաւագին սրտիւ եւ արտասուաթոր աչօք սգացին վասն ազգին հայոց, որք էին յԻլովն քաղաքին` թէ զիա՞րդ լինի փրկութիւն նոցա» (3):

Նախքան Նոր Ջուղա վերադառնալը` Խաչատուր վարդապետ իր տխուր վախճան ունեցող նուիրակի առաքելութեան մասին ի Լեհաստան` Էջմիածնի ձեռագիրներէն մէկուն մէջ յիշատակութիւն մը արձանագրած է: Այս մասին մենք գրած ենք տարիներ առաջ «Սբ. Ամենափրկիչ Վանքի Որմանկարները» խորագիրը կրող մեր յօդուածին մէջ (4): Յիշենք նաեւ, որ այդ ձեռագիրը այժմ կը գտնուի Մ. Մաշտոցի անուան մատենադարանին մէջ, Երեւան:

Անթիլիաս
(Շար.7)

 

(1) Նիկոլ Թորոսովիչին կողմէ բռնագրաւուած այս եկեղեցւոյ ճակատագրով անձամբ հետաքրքրուած ըլլալով` օգտակար համարեցինք անոր անցեալի եւ յատկապէս ներկայի վիճակին մասին որոշ տուեալներ ներկայացնել այստեղ: Առ այդ, նաեւ կապ հաստատեցինք Ուքրանիոյ հայոց թեմի այժմու առաջնորդ, Սբ. Էջմիածնի միաբան Գրիգորիս արք. Բունիաթեանին հետ, որուն կը յայտնենք մեր շնորհակալութիւնները իր գրաւոր հայթայթած հետաքրքրական տեղեկութեանց համար:
Ս. Աստուածածնի Վերափոխման անունը կրող այս եկեղեցին կառուցուած է 1363¬1370,  սրբատաշ քարով, հայ վարդապետներու ձեռքով, Յակոբ Կաֆայեցիի եւ Ստեփանոս Աբրահամեանցի միջոցով: Ճարտարապետութեամբ նման է Ղրիմի Ս. Խաչ վանքի Ս. Նշան եկեղեցւոյ, որ 25 տարիով աւելի հին է, կառուցուած` 1338¬ին: Ուստի, այս տարի 650 ամեակն է Ս. Աստուածածնի Վերափոխման եկեղեցւոյ հիմնադրութեան:
ԺԸ.-ԺԹ. դարերու ընթացքին եկեղեցին ենթարկուած է զանազան վերանորոգութիւններու եւ փոփոխութեանց. բարեբախտաբար եկեղեցւոյ արեւելեան մասը պահած է իր հին հայկական ոճը: Եկեղեցւոյ կողքի քառակուսի բարձր շինութիւնը զանգակատունն է, որուն բարձրութիւնը աւելի քան 40 մեթր է: Հայկական ճարտարապետութեան հետ կապ չունեցող այդ զանգակատունը կառուցուած է համայնքին եւ եկեղեցւոյ բռնի կաթոլիկացումէն ետք` ԺԸ. դարուն:
Այս ուսումնասիրութեան մէջ լոյս տեսնող չորս նկարներէն մէկուն մէջ կ՛երեւայ բաց խորանը` Գողգոթայի խաչելութեան տեսարանով: Գրիգորիս սրբազանը իր նամակին մէջ կ՛ըսէ. «Ամբողջութեամբ փայտեայ կտորներով քանդակուած, արձանագործութեան արուեստով կատարուած շատ գեղեցիկ գործ է, դարձեալ` 19-րդ դարի: Վերջերս նորոգեցինք»:
Յատկանշական է, որ անցեալին Լեհաստանին մաս կազմող Լվով քաղաքը, իր հայկական թաղամասերով, ներկայիս աշխարհագրականօրէն կը գտնուի Ուքրանիոյ մէջ: Լվովի մէջ եղած են հինգ հայկական եկեղեցիներ: Անոնցմէ, Ս. Աստուածածնի Վերափոխման եկեղեցիէն բացի, միայն Ս. Խաչ անունով հայկական մատուռի մը մասին տեղեկութիւն ունինք:
Տարիներ առաջ մենք լսած էինք, որ Նիկոլ Թորոսովիչի կողմէ բռնագրաւուած եւ կաթոլիկացուած նոյն այս եկեղեցին վերջերս դարձեալ Հայաստանեայց առաքելական եկեղեցւոյ սեփականութիւնն էր դարձած. սակայն մեզի կը պակսէին որոշ մանրամասնութիւններ: Ստորեւ կը մէջբերենք Գրիգորիս սրբազանին նամակէն քաղուած տեղեկութիւնը այդ մասին.¬
«Երբ 1991 թ. Նաթան սրբազանը` դեռ վարդապետ, նշանակուեց Ուքրանիոյ, իրեն յաջողուեց ստանալ զանգակատունը, որի վարի սենեակը մատուռի վերածելով` գործածուեց մինչեւ 2000 թ.:
«Սրբազանը շարունակեց քայլեր ձեռնարկել եկեղեցու ստացման համար, որը վերջնականացաւ 2001-2003 թ.թ.: Նախ 2001-ին վերադարձրեցին պատմական մասը, իսկ 2003-ին 18¬րդ դարի գաւիթային հատուածի մասը: 2003 թ. մայիսի 18-ին Գարեգին Բ. վեհափառի ձեռքով եկեղեցին օծուեց: Վերջին 10 տարուայ շրջանին կատարուած են բազմաթիւ նորոգութիւններ: Այսօր այլեւս լիարժէք գործող եկեղեցի է»:
Այս եկեղեցւոյ մէջ դարերու ընթացքին պատահած հրդեհներու, կատարուած փոփոխութեանց, նկարազարդումի, յարակից շէնքերու կառուցման եւ այլ մանրամասնութեանց համար, տեսնել «Քրիստոնեայ Հայաստան», Լվովի Ս. Աստուածածին եկեղեցի, էջ 414-416 (Երեւան, 2002):
(2) «Ազգապատում», անդ, No 1662:
(3) Ա. Դավրիժեցի, գրաբար բնագիր, էջ 303:
(4) Տեսնել «Հասկ Հայագիտական», Նոր շրջան, Թ. տարի (1997-2000, Անթիլիաս), էջ 43-48:

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )