Խաչատուր Վրդ. Կեսարացի Հիմնադիր Ն. Ջ. Սբ. Ամենափրկիչ Վանքի Տպարանի Եւ Այդ Առիթով Խորհրդածութիւններ

ԿՈՐԻՒՆ ԱՐՔ. ՊԱՊԵԱՆ

Մենք մինչեւ այստեղ փորձեցինք համառօտ կերպով ներկայացնել Խաչատուր վարդապետին ապրած դառն փորձառութիւնը Լվովի մէջ: Ճիշդ է, որ ան յաջողեցաւ բազում դժուարութիւններով դուրս գալ Լեհաստանէն եւ ի վերջոյ ողջ-առողջ հասնիլ Էջմիածին, սակայն իր մեկնումէն ետք անգլուխ մնացած Լվովի հայութեան համար սկիզբ առաւ աննախընթաց հալածանքներու եւ բռնութեանց շրջան մը:

Այսօր պարզապէս աներեւակայելի կը գտնենք, որ հայածին անձ մը, այն ալ` եպիսկոպոսի կարգ ունեցող, կրնայ այդ աստիճան անգութ ու չարամիտ, անարդար ու անաստուած վերաբերմունք ունենալ իր ազգակիցներուն նկատմամբ, ըլլան անոնք հոգեւորականներ թէ աշխարհականներ:

Մենք չենք ուզեր այստեղ Նիկոլին` Առաքելական եկեղեցւոյ հաւատարիմ մնացած ժողովուրդին վրայ ի գործ դրած բռնամիջոցներու մանրամասնութեանց մէջ մտնել. այսուհանդերձ, անհրաժեշտ կը գտնենք ընդգծել քանի մը կէտեր, որոնք իրենց մէջ կը խտացնեն նախ Նիկոլին մաղձով լեցուն հոգին եւ ապա Լվովի խեղճ հայութեան կրած անտանելի չարչարանքներն ու չարիքները, որոնք աւելի դառն էին, կ՛ըսէ Դավրիժեցի, «քան` կռապաշտութեան ժամանակ»: Ստորեւ կը մէջբերենք որոշ հատուածներ ժամանակակից պատմիչին վկայութիւններէն: Ուրեմն` Խաչատուր վարդապետին մեկնումէն ետք.

– Նիկոլ եպիսկոպոսը… սկսաւ ամբողջ ժողովուրդին [կեղեքել], եկեղեցւոյ գանձերը եւ ամէն ինչը ուտել ու մանրել, իսկ մնացորդները ոտքի տակ տալ: Քանզի ինչպէս կռապաշտ թագաւորներու ժամանակ քրիստոնեաները հալածանքներ կը կրէին, այդպէս ալ այս ժամանակ պատահեցաւ Լվով քաղաքի հայերուն, որովհետեւ մեծ զօրութեամբ զօրեղացաւ Նիկոլ եպիսկոպոսը եւ բռնացաւ հայ ժողովուրդին վրայ:

Քահանաները ձերբակալել կու տար, եթէ չնչին յանցանք գտնէր անոնց մօտ. զանոնք բանտ կը նետէր եւ տուգանք կ՛առնէր երեք-չորս հարիւր ղուրուշ. նոյնպէս ալ կը վարուէր [հայ] իշխաններուն հետ…

[Իսկ] ամբողջ պարզ ժողովուրդին կը վնասէր: Դրամի համար չէր ձգեր, որ իրենց մեռելները թաղեն, սակայն երբ դրամ առնէր ըստ իր ցանկութեան, այնուհետեւ արտօնութիւն կու տար գերեզման փորելու` թաղելու համար: Թաղելէն ետք, երբ ուզէին գերեզմանի տապանաքար դնել, այդ պատճառով երկրորդ անգամ դրամ կ՛առնէր, յետոյ արտօնութիւն կու տար քարը զետեղելու:

Այդ նոյն պատճառով պսակները, մկրտութիւնները խափանուեցան. [մարդիկ] իրենց պսակներն ու մկրտութիւնները այլ քաղաքներ կը տանէին, մեռածները այլ քաղաքներ կը տանէին, կը թաղէին: Այս բաները ծածուկ կ՛ընէին` առանց եպիսկոպոսին գիտութեան: Իսկ երբ [Նիկոլը] լուր ունենար, մեծ ցասումով կը զայրանար անոնց վրայ, ձերբակալել կու տար քահանան եւ այդ բանը ընող մարդիկը խոշտանգումներով կը տանջէր եւ ծանր տուգանք կ՛առնէր անոնցմէ:

Բազմաթիւ երեխաներ կը մեռնէին առանց մկրտութեան, շատ երեխաներ 15-16 տարեկան կ՛ըլլային առանց մկրտուած ըլլալու: Բազմաթիւ հիւանդներ կը մեռնէին առանց հաղորդութեան, իսկ շատ մեռելներ անթաղ կը մնային տարիներ: Մեռելները կը դնէին փայտեայ դագաղի մէջ եւ դագաղը կը լեցնէին կուպրով, մինչեւ որ մեռելը ծածկէր. ապա կը դնէին ցուրտ տեղ մը եւ կը պահէին` սպասելով Տիրոջ այցելութեան:

Եկեղեցւոյ խորհուրդները եւ բոլոր ժամերգութիւնները խափանուեցան, իսկ խեղճ ժողովուրդը մնաց անասելի նեղութեանց մէջ, աւելի քան` կռապաշտութեան ժամանակ (1):

Բաւարար համարելով այսքանը` որպէս վկայութիւն Լվովի հայութեան ապրած կենդանի նահատակութեան, կ՛ուզենք յաջորդ ենթախորագրով կեդրոնանալ Խաչատուր վարդապետին կենսագրութեան երկրորդ բաժնին վրայ, ի Նոր Ջուղա, ուր ան վերադարձաւ իր նուիրակի չարչարալից առաքելութեան աւարտին:

Անոնք, որոնք հետաքրքրուած են Նիկոլին եւ Լվովի ժողովուրդին` շուրջ 60 տարի տեւած վէճին յաջորդական հանգրուաններով, հայ եւ օտար աղբիւրներու միջոցով կրնան ամբողջական գաղափար մը կազմել նախ  լեհահայոց եւ ապա Հունգարիոյ հայոց դաւանափոխութեան պատճառով ապրած տխուր ճակատագրին մասին:

Այստեղ միայն յիշենք, որ լեհահայոց կաթոլիկացումը տեղի ունեցաւ 1630-1689 տարիներու ընթացքին, որուն հետեւեցաւ Հունգարիոյ հայութեան դաւանափոխութիւնը: Նիկոլ վախճանեցաւ 1681-ին. անոր յաջորդը` Վարդան Յունանեան, 10 հոկտեմբեր 1689-ին Լվովի մէջ գումարուած ժողովով մը, վերջնականապէս խզեց լեհահայերու կապը Էջմիածնի հետ` Լվովի աթոռը Էջմիածնի կաթողիկոսութենէն անկախ եւ Հռոմի եկեղեցւոյ հետ միացեալ յայտարարելով (2):

Այս բռնի կատարուած դաւանափոխութիւնները անշուշտ որ արագացուցին իրենց հոգեւոր եւ մշակութային կեդրոններէն կտրուած եւ շարունակաբար Հռոմի քարոզչական աշխատանքներուն եւ հալածանքներուն ենթակայ Հայաստանեայց առաքելական եկեղեցւոյ զաւակներուն ուծացումն ու ամբողջական ձուլումը:

Խաչատուր Կեսարացի
Եւ Նոր Ջուղայի Տպարանը

Խաչատուր վարդապետ Լեհաստանէն նախ Ս. Էջմիածին եւ ապա Նոր Ջուղա վերադառնալով` աւելի քան երբեք համոզուած էր, որ հայ հոգեւորականութիւնը պէտք էր աւելի զարգացած ըլլար, որպէսզի կարենար պայքարիլ կաթոլիկեան քարոզչական հսկայ վարչամեքենային դէմ: Այդ նպատակի իրագործման համար խիստ անհրաժեշտ էր ունենալ տպագրուած հայերէն գիրքեր: Անշուշտ կաթոլիկեան քարոզչութիւնը առաջին հերթին ուղղուած էր բողոքական շարժումներուն դէմ, որոնք մեծ վտանգ կը սպառնային Հռոմէական եկեղեցւոյ միագլուխ եւ միահեծան հեղինակութեան: Այս շրջագիծին մէջ Հայաստանեայց եկեղեցին եւս ենթակայ էր ուղղակի կամ անուղղակի միջոցներով գործադրուող հալածանքներու, քանի որ իրեն յատուկ քրիստոնէական վարդապետութեամբ եւ վարչական անկախութեամբ, որպէս հակաքաղկեդոնական եկեղեցի, Կաթոլիկ եկեղեցւոյ կողմէ դասուած էր Հռոմէն բաժանեալ, այսինքն` հերձուածող եկեղեցիներու շարքին:

Լվովի մէջ, Նիկոլ Թորոսովիչի վէճին ընթացքին, ան տեսած էր, թէ ինչպէ՛ս Յիսուսեան կամ Դոմինիքեան միաբանութեանց վարդապետներ շատ աւելի զարգացած էին եւ խորացած` աստուածաբանական խնդիրներու մէջ, քան` Հայ առաքելական եկեղեցւոյ հոգեւորականները: Կաթոլիկ վարդապետներէն ոմանք հայ եկեղեցականներէն աւելի լաւ գիտէին գրաբարի քերականութիւնը: Այդ միաբանութիւնները ունէին իրենց դպրոցներու ցանցը, անոնց տրամադրութեան տակ էին Եւրոպայի մէջ տպուած բազմահազար գիրքեր, որոնց միջոցով ուսումն ու գիտութիւնը աւելի դիւրութեամբ մատչելի կը դառնային ո՛չ միայն եկեղեցականներուն, այլ նաեւ` պարզ հաւատացեալ ժողովուրդին:

Անշուշտ որ կային Հայ եկեղեցւոյ վանքերու եւ եկեղեցիներու մէջ աչքի լոյսի պէս պահպանուող ձեռագիր մատեանները, սակայն անոնք բաւարար չէին հոգալու համար եկեղեցական դասի եւ ժողովուրդի լայն զանգուածներու կրօնական-հայեցի դաստիարակութեան կարիքները: Ժամանակն էր, որ հազարաւոր օրինակներով տպուէին Հին եւ Նոր Կտակարաններու աստուածաշունչ գիրքերը, մեր եկեղեցւոյ ամէնօրեայ ժամերգութեանց համար անհրաժեշտ ժամագիրքերը, շարակնոցները, հայազգի եւ տիեզերական սուրբերու կենսագրութիւնները, եկեղեցական հայրերու մեկնողական գրականութիւնը եւ, վերջապէս, մեր ժողովուրդին դարաւոր անցեալի լուսաւոր ու մութ էջերու երկաթագիր պատմութիւնը: Մէկ խօսքով, հայերէն տպագրուած գիրքին միջոցով պէտք էր փոխանցուէին մեր ժողովուրդի աշխարհացրիւ զաւակներուն մեր կրօնական ու ազգային հարստութեան մաս կազմող մշակութային գանձերը, որպէսզի հայ մարդը, իր հայրենի հողին վրայ եւ հայրենիքէն դուրս, միշտ կառչած մնար իր արմատներուն:

Ճիշդ է, որ Յակոբ Մեղապարտէն ետք (1512) հայերէն գիրքեր տպուած էին Վենետիկի, Հռոմի, Միլանոյի, Կ. Պոլսոյ եւ Փարիզի մէջ, սակայն այդ տպարանները ունեցած էին կարճ կեանք:

Ջուղայեցի վաճառականներու ջերմ փափաքն էր տեսնել Աստուածաշունչը տպագրուած մեծ թիւով. անոնք 1630-ին արդէն պաշտօնապէս դիմած էին պապին` Հռոմի մէջ իրենց սեփական ծախսով տպարան հիմնելու համար, որուն դժբախտաբար ընթացք չէր տրուած: Ուստի, իրենց յոյսը կտրած Հռոմէն, անոնք զօրավիգ հանդիսացան Խաչատուր վարդապետին` իր յանդուգն ծրագրի իրականացման համար:

1636-ին Խաչատուր վարդապետ ձեռնարկեց իր միաբանակից եղբայրներով հիմնելու Պարսկաստանի եւ Միջին Արեւելքի առաջին տպարանը` Սուրբ Ամենափրկիչ վանքին մէջ:

Մեր տեղեկութիւնները այդ մասին կը քաղենք գլխաւորաբար յիշեալ տպարանէն լոյս տեսած հետեւեալ չորս գիրքերու յիշատակարաններէն.

1.- «Սաղմոս ի Դաւիթ», 1638:
2.- «Հարանց վարք», 1641:
3.- «Խորհրդատետր», 1641:
4.- «Ժամագիրք ատենի», 1642:

Սոյն թուականները անշուշտ այդ գիրքերու տպագրութեան աւարտման թուականներն են:

Իրանահայ հանրածանօթ մտաւորական եւ բանասէր` Լեւոն Մինասեան իր «Նոր Ջուղայի տպարանն ու իր տպագրած գրքերը» աշխատասիրութեան մէջ մանրամասնօրէն նկարագրած է յիշեալ չորս գիրքերուն բովանդակութիւնն ու էջերուն թիւը, շարուածքի չափերն ու գործածուած տառատեսակներն ու զարդերը. ան նաեւ ամբողջութեամբ մէջբերած է յիշեալ չորս գիրքերուն յիշատակարանները:

Նոյնպէս, հայրենի ներհուն գիտնական եւ լեզուաբան Ռ. Իշխանեան իր «Հայ գրքի պատմութիւն. հայ տպագիր գիրքը, 16-17-րդ դարերում» (Երեւան, 1977), առաջին հատորի մէջ (էջ 348-379), լայնօրէն անդրադարձած է Նոր Ջուղայի տպարանի հիմնադրութեան, Խաչատուր վարդապետին անձին եւ անոր միջոցով տպագրուած գիրքերու բովանդակութեան: Նոր Ջուղայի տպարանի հիմնադրութիւնը, իր առանձնայատկութիւններով, ան նմանցուցած է Մեսրոպ Մաշտոցի կատարած գիրերու գիւտին:

Ուստի կրկնութիւններէ խուսափելու նպատակով զանց կ՛առնենք այստեղ բնագրական որոշ հարցերու քննարկումը:

Այսուհանդերձ, անհրաժեշտ կը համարենք լուսարձակի տակ առնել կարգ մը հիմնական տեղեկութիւններ, որոնք կը բացայայտեն Խաչատուր վարդապետին եւ իր գործակիցներուն յաջողութեամբ պսակուած աշխատանքին բացառիկ կարեւորութիւնը:

 

Անթիլիաս

(Շար. 8)

 

(1) Ա. Դավրիժեցի, գրաբար բնագիր, էջ 303-305:
(2) Օրմանեան, «Ազգապատում», Բ. հատոր, Բ. մաս, No 1819:
Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )