Ուրֆայի Հերոսամարտը Սեպտեմբեր-Հոկտեմբեր 1915

«ՀԱՅՐԵՆԻՔ»

Ուրֆայի հերոսամարտը, Վանի, Մուսա Լերան, Տարօնի եւ Շապին Գարահիսարի սքանչելի խոյանքներու շարքին, կը հանդիսանայ պանծալի դէպք մը` արիւնով եւ սեւով գրուած 1915-ի Մեծ Եղեռնի պատմութեան մատեանին:

Հայկական Միջագետքի այս պատմական եւ հայաշատ քաղաքը, որ հինէն ի վեր եղած է կրօնական եւ ուսումնական մեծ կեդրոն մը, իր մէջ հաշուած է մօտ 30.000 հայեր, որոնք դարեր շարունակ այստեղ ապրած եւ եղած են քաղաքի ու շրջակայքի ամէնէն չարքաշ ու շինարար ազգաբնակչութիւնը, մասնաւորաբար ապրած են հայատեաց եւ մոլեռանդ թուրքերու մէջ եւ մերժած են հայերէնէ զատ այլ լեզու գործածել:

Ուրֆայի հայութիւնը եւս ցնցուեցաւ 189-596 տարիներուն` համիտեան հալածանքներէն եւ, հակառակ մէկ ամիս կատարած իր վճռական դիմադրութեան` երկու անգամ ենթարկուեցաւ թուրքին կոտորածներուն:

Այս դէպքերը անջնջելի կերպով դրոշմուած մնացին ուրֆացիներու հոգիներուն մէջ եւ պատճառ դարձան, որ անոնք այնուհետեւ միշտ ալ կասկածով եւ վերապահութեամբ յարաբերին դարերով իրենց հետ ապրած թուրքերուն հետ:

Բարեբախտաբար 1908 սահմանադրութիւնը որոշ ազատութիւն բերաւ եւ շունչ տուաւ հայութեան: Մասնաւորաբար երիտասարդութիւնը սկսաւ մտաւորական թէ գաղափարական պատրաստութեամբ դաստիարակուիլ: Արդէն քաղաքին մէջ հաստատուած էին հնչակեաններ, աւելի եւս զօրացաւ երիտասարդական կազմակերպութեան շարքերը, երբ ՀՅԴաշնակցութիւնը սկսաւ իր կանոնաւոր կազմակերպչական եւ ակումբային կեանքին: Այս բոլորին նպաստելու եկան 1906-էն սկսեալ Այնթապի քոլեճը աւարտած հայ երիտասարդներ, որոնք ուսուցչական թէ այլ մասնագիտական աշխատանքներով Ուրֆայի մէջ աշխատելու եկած` մեծապէս սատարեցին ազգային եւ յեղափոխական ոգիի զօրացման:

Հետեւաբար, հակառակ տիրող կացութեան, Ուրֆան թէ՛ ներքնապէս, երիտասարդութեան դաստիարակութեամբ եւ թէ՛ զինուորական գետնի վրայ հսկայաքայլ եւ լուռ կազմակերպուեցաւ:

Այս կազմակերպութեան ոգին եղաւ աննման հերոս Մկրտիչ Եօթնեղբայրեան, որ առանց որեւէ օժանդակութեան, առանց դրամական նպաստներուն մինչեւ Հալէպ գնաց զէնքեր բերելու եւ երիտասարդութիւնը զինելու:

1915 չարագուշակ թուականը վրայ կը հասնի: Ապրիլ 24-ին Կ. Պոլսոյ մէջ եղած ահաւոր ձերբակալութիւններու լուրերը կը հասնին Ուրֆա: Ամբողջ հայաշխարհը ահու-սարսափի կը մատնուի: Շուտով գաղթականական կարաւանները կու գան Ուրֆա,  տարագրուածներու մէջ են քաջարի Զէյթունի զինաթափ ու խեղճացած զաւակները: Եւ երիտասարդութիւնը միանգամընդմիշտ կը համոզուի, որ շուտով արիւնաներկ ձեռքը պիտի հասնի նաեւ Ուրֆայի հայութեան, աքսորի եւ կոտորածի հրամանը պիտի չուշանայ, ուստի աւելի նպաստաւոր եւ պատուաւոր է կռուիլ եւ քաջաբար մեռնիլ:

Յունիս 8-ին կը ձերբակալուին 16 կուսակցականներ եւ կը տարուին Ռաքքայի մօտ գտնուող Թռսթան գիւղը, ուր եւ կը նահատակուին:

Մկրտիչ արդէն իր անձնական նախաձեռնութեամբ կը կազմէ հայդուկային խումբը եւ կը կատարէ զինավարժութիւններ, կը տեսնէ նախապատրաստական աշխատանքներ:

Յուլիս 26-ին կը ձերբակալուին առաջնորդ հայր սուրբն ու ազգային երեւելիներ, ղեկավարներ:

Մկրտիչ Եօթնեղբայրեան, ինչպէս Գրիգոր Զօհրապին եւ Վարդգէսին ներկայացած էր բանտը, ծպտուած եւ յայտնած է անոնց, թէ պէտք է իրեն հետ փախուստ տան, այլապէս իրենց կը սպասէ մահը, բայց անոնք մերժած էին փախուստը, նոյնպէս կը ներկայանայ ուրֆացի մեծամեծներուն, որոնք ամէն անգամուան նման զգուշութիւն կը թելադրեն եւ մանաւանդ դէմ կը կենան զինեալ ապստամբութեան մը:

Օգոստոս 4-ին, պատերազմական վիճակի անուան տակ, զինուորագրեալներ արձանագրելու պատրուակով 1500 ուրֆացի երիտասարդներ կը տանին բանակ, բայց փոխանակ զանոնք զինուորագրելու` փոսեր փորել կու տան անոնց եւ անմիջապէս շրջապատել կու տան չեթէներով եւ քիւրտ աշիրաթներով եւ ամբողջութեամբ կը կոտորեն: Անոնցմէ քանի մը հոգին հրաշքով ազատած` կու գան եւ եղելութիւնը կը պատմեն Եօթնեղբայրեանին եւ անոր ընկերներուն:

Ընդհանուր սուգ էր Ուրֆայի մէջ: Մահուան սարսափը տարածուած էր բոլոր հայ տուներուն մէջ:

Հերոսամարտի առաջին բախումը տեղի կ՛ունենայ 1915 սեպտեմբեր 29-ին, երբ զինեալները հաւաքուած ըլլալով Յարութիւն Ռասթկելէնեանին տունը` թուրք ոստիկանները անակնկալ կերպով յարձակում կը գործեն: Բայց անմիջապէս հայ ֆետայիները կը յաջողին դիմադարձել եւ ոստիկան-զինուորները վնասներ տալով` կը հեռանան:

Արդէն հնչած էր դիւցազնամարտի պահը: Կը հնչեն եկեղեցւոյ զանգերը:

Գործի կը լծուին կազմակերպիչ մարմինները: Մկրտիչ Եօթնեղբայրեան կը նշանակուի հերոսամարտի ընդհանուր հրամանատար` իրեն օգնական ունենալով Յարութիւն Ռասթկելենեանը: Կը ստեղծուին յատուկ խորհուրդներ` զինագործական, զինուորական, առողջապահական: Մինչեւ իսկ կը հաստատուի հայկական հիւանդանոց մը:

Խորհելով, որ առջի օրուան դիմադրութիւնը պատահական ընդդիմութիւն մըն էր, թուրք ոստիկանութիւնը, միացած չեթէններուն եւ մոլեռանդ ամբոխին, մեծ յարձակումով կը փորձէ վերջ տալ այս ըմբոստութեան, ըստ Մկրտիչի ծրագրին, հայ կտրիճները թոյլ կու տան, որ թշնամիները թափանցեն հայկական թաղերէն ներս եւ յանկարծակի կրակի բերելով, կը կոտորեն զանոնք: Ներխուժողները մօտ 450 դիակ ձգելով` փախուստ կու տան:

Թուրք կառավարութիւնը, երբ կը տեսնէ, թէ անկարելի է տեղական ուժերով զսպել այս յեղափոխութիւնը, Ուրֆա կը ղրկէ Ֆախրի փաշան իր 6 հազար զինուոր հաշուող զօրամասով եւ թնդանօթներով:

Կը ստեղծուի ահաւոր կացութիւն մը, որուն դէմ հայութիւնը միասնական կը ներկայանայ: Մեծ ու փոքր, իգական թէ արական` բոլորը մէկ կու գան յեղափոխութեան սուրբ գործին իրենց մասնակցութիւնը բերելու:

Կռուի տաք միջոցին սուրհանդակ մը կու գայ Եօթնեղբայրեանը տեսնելու եւ յայտնելու Ֆախրի փաշային որոշումը` հանդիպիլ իրեն հետ: Մկրտիչ սիրով կ՛ընդունի, եւ մէկ ժամ յետոյ այդ հանդիպումը տեղի կ՛ունենայ, բայց թուրք փաշային հաշտութեան եւ անձնաւորութեան խօսքերուն կը պատասխանէ Եօթնեղբայրեան` պոռթկալով «Այսքան ոճիր պիտի չներէ պատմութիւնը ձեզի»:

Կռիւները ահաւոր թափով կը շարունակուին:

Հոկտեմբեր 9-ին, երբ յաջող գրոհի մը իբրեւ արդիւնք` մեծ թիւով թուրքեր նահանջի ճամբան կը բռնէին, գնդակ մը եկաւ վիրաւորելու մեծ հրամանատարին աջ սրունքը: Մկրտիչ անմիջապէս հիւանդանոց կը փոխադրուի եւ զինք կը փոխարինէ Յարութիւն Ռասթկելենեան:

Նիհար, տկարակազմ, բայց հերոսի սրտով Ռասթկելէնեան իր կարգին հիւանդ եւ 40 աստիճան տաքութեան մէջ պարտաւորուած կ՛ըլլայ դիրքէ դիրք շրջելու եւ խրախուսելու կռուողները, բայց հոկտեմբեր 13-ին, կռուի տաք ժամանակ, յանկարծ ճակատէն գնդակ մը ստանալով` կը նահատակուի:

Սուգի կը մատնուի ողջ հայութիւնը, մանաւանդ` Մկրտիչ Եօթնեղբայրեան, որ իր մանկութեան եւ զէնքի ընկերոջ անշունչ մարմնին վրայ կը թափէ առիւծի իր աչքերէն եղբայրական արցունքներ:

Կը կատարուին նաեւ այլ միջնորդութիւններ: Մ. Էքարթ քանի մը անգամ կը հանդիպի Մկրտիչին եւ անոր կը յայտնէ, որ ան պիտի ըլլայ հայութեան մահուան պատասխանատուն, եթէ վերջ չտայ այս ըմբոստութեան: Եօթնեղբայրեան նոյն բրտութեամբ կը յայտնէ, թէ արդեօք ի՞նք էր պատճառը հայ գաւառներուն մէջ տեղի ունեցող կոտորածներուն ® եւ կ՛աւելցնէ «Անապատները աքսորուելու փոխարէն` նախընտրելի է պատուով կռուիլ եւ մեր տան շեմին նահատակուիլ»:

Կռիւները կը շարունակուին: Պարէնը օր ըստ օրէ կը պակսի, զինամթերքը` նմանապէս, ամէն տեղ մահ է ու վիրաւորներ: Անօթի է ժողովուրդը եւ տուները մէկը միւսին ետեւէն կ՛իյնան թնդանօթներու հարուածներուն տակ:

Մեռելային լռութիւն:

Մկրտիչին խորհուրդով կը հաւաքուին բոլոր կռուողները: Անոնց բերնէն կը լսուի «Ամենայն տեղ մահը մի է»: Եւ բոլորը միասին որոշում կու տան յարձակիլ թշնամիի զօրքերուն վրայ: Այս պահը ճակատագրական կ՛ըլլայ.անձնասպանութեան հերոսական արարք մըն էր, եւ բազմաթիւ զինեալներ կ՛իյնան իրենց առիւծ պետին հետ:

Վերջ կը գտնէ հերոսամարտը, հոկտեմբեր 23-ին:

Թուրքը չի հաւատար Եօթնեղբայրեանին մահուան: Դժուարութեամբ ստուգելէ ետք, մեծ յաղթանակ մը տարած ըլլալու գոհունակութեամբ,  թնդանօթի 24 հարուածներ կը գուժեն կամ կը գոռան մահը հայ մեծերուն:

Անկէ ետք վայրագ թուրքին կատաղութեան կը յանձնուի անմեղ եւ ճարահատ ազգաբնակչութիւնը:

Կողոպուտ, կոտորած, թալան եւ աքսոր:

Իրաւունք ունէր Քարէն Եփփէ յայտնելու հետագային, որ եթէ ամէն հայ քաղաք Ուրֆայի նման պոռթկար օսմանեան պետութիւնը ներսէն կը պայթէր:

Իսկապէս, մէկ ամիս տեւած այս հերոսամարտը եղաւ քաջութեան, աննման խիզախումի եւ յեղափոխական ռազմավարութեան իսկական օրինակ մը:

Մկրտիչ Եօթնեղբայրեան այն ղեկավարն էր, որ Հ.Յ.Դաշնակցութեան անմիջական ղեկավարութեամբ յաջողեցաւ սակաւ միջոցներով հրաշքներ գործել: Այս կիսագրագէտ երիտասարդը ունէր  քաղաքական սուր հոտառութիւն, ղեկավարելու ընդունակութիւն, հեռատեսութիւն: Ամբողջ ղեկավարութեան մէջ միակն էր, որ հասկցած էր թուրքին հայատեաց հոգեբանութիւնը եւ ընտրած էր զէնքը` անոր հետ խօսելու համար:

Արդար է Աւետիս Ահարոնեան, երբ կ՛ըսէ, թէ` «Հայկական ամբողջ ազատագրական շարժումը, ՀՅԴաշնակցութիւնը, որի անունով գործեց ու կռուեց մինչեւ վերջը, երկրորդ Մկրտիչ Եօթնեղբայրեան չունի», իսկ ուրֆացի հայ կիներուն մասին խօսելով` ան կ՛աւելցնէ.  «Ուրֆացի հայ կանայք ամբողջ այդ հերոսական դիմադրութեան տեւողութեանը իրենց կորովով, իրենց տոկուն անձնուիրութեամբ եւ մանաւանդ անօրինակ քաջասրտութեամբ ոչ միայն ոչնչով յետ չմնացին իրենց եղբայրներից եւ ամուսիններից, ապա եւ յաճախ գերազանցեցին նրանց“:

Կ՛արժէ յիշել անունները այդ հերոսներուն. Գէորգ Ալահայտոյեան, Սարգիս Եօթնեղբայրեան, Յարութիւն Սիմեան, Արմենակ Աթարեան, Լեւոն Չերչեան, Վաղարշ Մեսրոպեան, Գառնիկ Շամլեան, Եղիսաբէթ Եօթնեղբայրեան, Սուլթան Սիմեան, Շանըմ Քեթենճեան, Մարիամ Չիլինկիրեան, Խաթուն Գունտաքճեան եւ ուրիշներ:

Փառք նահատակներուն եւ պատիւ իրենց ուխտին:

 

 

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )