Անփութութեամբ Եւ Մասամբ Նորին

ՄՈՎՍԷՍ ԾԻՐԱՆԻ

Սխալ չհասկցուելու եւ հասցէներ չփնտռելու համար ի սկզբանէ ըսենք, որ հարցը կը վերաբերի բոլորիս. նոյնպէս մեզի` տողերուս հեղինակին:

Այո՛, մեզմէ շատեր, ըլլայ հայրենիքի թէ սփիւռքի տարածքին, ի մասնաւորի գրական եւ արուեստի հրապարակումներու պարագային, յաճախ կը ցուցաբերենք անփոյթ  (երբեմն նոյնի՛սկ անբարեխիղճ) վերաբերմունք` թերանալով հրատարակչական տարրական պարտականութիւններու մէջ իսկ:

Խօսքը այն սխալներու եւ թերութիւններու մասին չէ, որոնք թիւրիմացութեան եւ կամ պատաhականութեան մը հետեւանք են, այլ` պարզապէս անփութութեան եւ կամ անուշադրութեան հետեւանք, որոնք իրենց ետին չափով մըն ալ ծուլութիւն կ՛ենթադրեն:

Սխալներով խեղաթիւրուած եւ կամ անփութօրէն որակազրկուած հրապարակումները, ըլլան անոնք յօդուածներ, գիրքեր թէ գունատիպ պատկերագիրքեր, ոչ միայն չեն նպաստեր մշակոյթի ճի՛շդ ընկալման ու տարածման, այլեւ լրջօրէն կը խոչընդոտեն անոր զարգացումը:

Առանց հարցը մասնաւորելու, սկսինք օրինակներ տալ` մեկնելով մեր անձնական վրիպումներէն:

Երեք տասնամեակ առաջ, երբ սկսանք «Ազդակ»-ի մշակութային էջերը կազմել եւ խմբագրել, անկախ վրիպակներէն, պարբերաբար սխալներ եւս «սպրդեցան»: Օրինակի համար, տեղ մը Ռեմպրանթին անունը շփոթած էինք Ռուպենզի հետ, ուրիշ տեղ մը Լէոնարտօ Տա Վինչիի անունը Միքէլ Անճելոյի հետ: Այլ առիթով մը` Արմինէ Կալենցի «Մայրութիւն» իւղանկարին փոխարէն տպած էինք Փիքասոյի «Կերնիքա»-ն ու տակը գրած` «Գործ` Արմինէ Կալենցի»: Զարմանալիօրէն ամերիկահայ մամուլը եւս արտատպած էր զայն առանց անդրադառնալու եւ սրբագրելու սխալը:

Դժբախտաբար գրականութեան վերաբերող յօդուածներէն շատեր եւս զերծ չեն թիւր յիշողութեան, թիւրիմացութիւններու եւ կամ չիմանալու պատճառով գոյացած, լեզուական, գրականագիտական եւ կամ առհասարակ խմբագրական սխալներէ…

Բայց մեր մեծագոյն «յանցանքը» այն եղաւ, որ առիթով մը շփոթած էինք Փիքասոյի «Կերնիքա»-ի եւ Երուանդ Քոչարի «Պատերազմի արհաւիրքը» ստեղծագործութիւններու իրագործման թուականները եւ մեր մեկնաբանութիւնն ու վերլուծումը բոլորովին գլխիվայր շրջուած էր: Մինչեւ հիմա ամօթով կը յիշենք այս սայթաքումը եւ առիթէն օգտուելով` կ՛ուզենք մեր ընթերցողներուն ներողամտութիւնը հայցել:

Հակառակ անոր որ պատերազմի դժնդակ տարիներն էին եւ չկային նաեւ համացանցային դիւրութիւններ, մենք պարտաւոր էինք (հիմա աւելի եւս) աչալուրջ ըլլալու եւ բծախնդրօրէն մօտենալու մեր գրական, արուեստի կամ առհասարակ մշակութային հրապարակումներուն: Այո՛, սխալեցանք, սակայն չդաստիարակուեցանք փաստօրէն:

Այո՛, նմանօրինակ թերացումներ պատահած են եւ այսօր ալ կրնան պատահիլ մեր բոլորին հետ, սակայն այս մէկը չի նշանակեր, թէ թերացումները կ՛արդարացուին:

Այս եւ նմանօրինակ սխալները, սակայն, այնքան աղէտալի հետեւանքներ չեն ունենար, երբ հրապարակումները ներքին` ներազգային սպառման համար կ՛ըլլան: Հարցը կը լրջանայ եւ աւելի մտահոգիչ կը դառնայ երբ յօդուածներ, գիրքեր, գունատիպ պատկերագիրքեր լոյս կը տեսնեն օտար լեզուներով, ոչ հայ ընթերցողներու համար:

Ըլլայ հայրենիքի թէ սփիւռքի մէջ, պարբերաբար կը հրատարակուին գունատիպ եւ համեմատաբար որակաւոր պատկերագիրքեր (որոնց երբեմն կ՛անդրադառնայ նաեւ «Ազդակ»), սակայն կը պատահին նաեւ այնպիսի անորակները, որոնք ճիշդ չ՛ըլլար դնել օտար ընթերցողի տրամադրութեան տակ:

Տասնեակ մը տարիներ առաջ Արեւմտեան Պէյրութի մէջ կազմակերպած էինք իր տարողութեամբ եւ որակով բացառիկ գորգարուեստի ցուցահանդէս մը` հովանաւորութեամբ օրուան մշակոյթի նախարարին: Այս առիթով հրատարակուած էր գունաւոր պատկերագիրք մը` լեցուն ահաւոր սխալներով եւ անորակ տպագրութեամբ: Հայկական գորգի մասին թիւր կարծիք չկազմելու եւ առհասարակ հայ մշակոյթը չնուաստացնելու միտումով անմիջապէս որոշուեցաւ սոյն պատկերագիրքը չբաժնել ցուցահանդէսը այցելող օտարներուն, որոնց թիւը արհամարհելի չէր:

Իսկ վերջերս Պէյրութի մէջ լոյս տեսաւ հայ գրականութեան ու գեղանկարչութեան նուիրուած մեծղի հատոր մը, արաբերէն թարգմանութեամբ, ի մասնաւորի արաբական աշխարհի գրասէր եւ արուեստասէր հասարակութեան համար: Տեղի ունեցաւ փառահեղ շնորհահանդէսը արաբ հեղինակաւոր մտաւորականներու մասնակցութեամբ եւ ներկայութեամբ: Հատորը իր ծանրութեամբ, ծաւալով ու արտաքին տեսքի շքեղութեամբ պատկառանք կ՛ազդէ ու կը տպաւորէ դիտողը եւ հսկայական աշխատանք կ՛ենթադրէ իր ետին: Սակայն երբ բանանք զայն ու սկսինք թերթատել, կը նշմարենք, որ գունաւոր տպագրութեան որակը այնքան վատորակ է, որ Մինաս Աւետիսեանի կամ Մարտիրոս Սարեանի նման հսկաներու ստեղծագործութիւնները անճանաչելի դարձած են:

Մերօրեայ տպագրական արհեստագիտութիւնը այնքան կատարելագործուած է ու զարգացած, որ եթէ նոյնիսկ դիտումնաւոր ուզես վատ տպել որեւէ պատկերագիրք, չես կրնար յաջողիլ այդքան վարկաբեկելու հայ գեղանկարչութիւնը:

Երբ հոյլ մը «փորձառու» մտաւորականներ քով-քովի գալով` նմանօրինակ կոթողային գործ մը կը ձեռնարկեն, ինչպէ՞ս կը պատահի, որ հատորը այսպէս անփառունակ ձեւով լոյս  տեսնէ:

Բովանդակութեան, հեղինակները ընտրելու պարագային (ըլլան անոնք գրական թէ գեղանկարչական) եղած բացթողումներն ու «անարդար» դիրքորոշումները այնքան ալ խոցելի եւ վնասակար չեն: Նման ժողովածուներու պարագային յաճախ խմբագիրներու անձնական ճաշակը, տեղեկութիւններու պակասը եւ կամ, ինչո՛ւ չէ, երբեմն նաեւ «խնամիական կապերը» իրենց որոշիչ դերը կը կատարեն: Այս մէկը կրնայ բացատրելի ըլլալ մեզի համար (թէեւ` ոչ արդարացուցիչ), մանաւա՛նդ որ հայ մշակոյթի բովանդակութեան անտեղեակ օտար ընթերցողին վրայ այնքան ալ ժխտական ազդեցութիւն չի գործեր: Առաւել զարմանալին ու անհասկնալին այն է, որ թէեւ տրտունջներ կը լսուին աջէն ու ձախէն, սակայն ոչ մէկ մտաւորական (թէկուզ իրենք` հատորին խմբագիրները) պաշտօնապէս չեն բողոքեր այս մասին: Իսկ շատեր նոյնիսկ գոհ կը թուին ըլլալ այս հրատարակութենէն ու կը շեփորահարեն զայն: Մինչդեռ հայ գեղանկարչութեան հանդէպ ակնածանք ունեցող ոեւէ անհատ պէտք է մտահոգուի ու արգիլէ անոր տարածումը, յատկապէս` օտարներու մէջ:

Խորհրդային շրջանին, երբ «Անուշ» օփերան պիտի բեմադրուէր, Խորհրդային Հայաստանի պետութեան կողմէ յատուկ որոշում տրուեցաւ, որպէսզի լաւագոյն մասնագէտները ներգրաւուին անոր իրականացման մէջ: Նոյնը պէտք էր ըլլար նմանօրինակ կոթողային հրատարակութեան մը պարագային, մանաւանդ երբ ազգի մշակութային դէմքը կը ներկայացուի օտարներուն:

Արուեստը (ի մասնաւորի` գունատիպ հրատարակութիւնները) խնայողութիւն չի սիրեր: Եթէ միջոցներն ու համապատասխան մասնագէտները կը պակսին, ապա նախընտրելի է նման գործ մը բնաւ չհրատարակել…

Հաւատալով, որ սխալը ընդունիլը ազնուութիւն կ՛ենթադրէ իսկ զայն սրբագրելը` նաեւ քաջութիւն, ատենին գործընկերներու հետ որոշեցինք օտարներու մէջ չտարածել գորգարուեստի նուիրուած վերոյիշեալ պատկերագրքոյկը: Նոյնը նաեւ կը սպասենք վերոնշեալ հատորը հրատարակողներէն:

Կողմնակի աղբիւրներէ կ՛իմանանք, որ սոյն հատորը ծրագրուած է հրատարակել նաեւ այլ  լեզուներով (անգլերէն, ֆրանսերէն, նոյնիսկ` չինարէն): Ծրագիրը յոյժ շահեկան է եւ չափազանց գնահատելի ի հարկէ, սակայն պայմանաւ որ մասնագէտներու կողմէ բծախնդրօրէն վերախմբագրուի եւ տպագրուի ամէնէն կատարելագործուած արհեստագիտութեամբ: Նոյնատիպ վատ որակով հրատարակուելու պարագային, թէ՛ յումպէտս մսխուած պիտի ըլլայ նիւթաբարոյական մեր ներուժը եւ թէ՛ նպաստելու փոխարէն` պիտի վնասէ հայ մշակոյթի ճիշդ ընկալման, զարգացման եւ տարածման:

Եկէք` անկեղծ ըլլանք մենք մեզի հետ: Ընդունինք, որ մենք բոլորս ալ (եթէ կան բացառութիւններ, ապա շատ քիչ ըլլալու են) բաւարար չափով չենք գուրգուրար ու բծախնդրութիւն չենք ցուցաբերեր ո՛չ մեր մայրենիի, ո՛չ մեր գրականութեան, ո՛չ մեր կերպարուեստի եւ ո՛չ ալ առհասարակ մեր մշակոյթի միւս տեսակներուն նկատմամբ:

Ի վերջոյ, մեր ազգային կռուանն ու գոյատեւման յոյսն ու ապաւէնը մեր մշակոյթն է:

Ի վերջոյ, ամէնէն առաջ ու ամէնէն վեր մենք մշակոյթով կրնանք մրցունակ դառնալ միջազգայնօրէն:

Ի վերջոյ, մեր ազգային մեծագոյն հարստութիւնը մեր ստեղծագործ միտքն է, որուն հանդէպ ոչ միայն պարտաւոր ենք սէր ու ակնածանք տածել, այլ նաեւ` չսխալիլ, երբ զայն օտարներուն կը ներկայացնենք: Իսկ սխալելու պարագային, ոչ միայն ընդունինք մեր սխալները, այլեւ սորվինք մեր սխալներէն ու փորձենք սրբագրել զանոնք, որպէսզի ճակատաբաց ներկայանանք արուեստասէր հանրութեան:

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )