Մենք Ենք Մեր Լեռները

ՅԱՐՈՒԹ ՄԱՐՏԻՐՈՍԵԱՆ

 

 

 

 

 

 

 

Արդի ժամանակներուն, լսատեսողական միջոցներու բազմացումով, քաղաքներ կամ երկիրներ աւելի դիւրին կը ճանչցուին իրենց իւրայատուկ խորհրդանիշներով: Այսպէս, օրինակի համար, ճարտարապետ Կիւստաւ Էյֆել  իր աշտարակով պաշտօնապէս կնքած է ոչ միայն Փարիզը կամ Ֆրանսան, այլեւ հեղինակին ստեղծագործութիւնը  եզակիօրէն անմահացած է իր իսկ ազգանունով:

Անդին, Էտուարտ Էրիքսենի «Ծովանուշ» համեստ քանդակը հանրութիւնը ընդունած է իբրեւ Քոփենհակընի խորհրդանիշ, որ միեւնոյն ատեն մեզի կը յուշէ Դանիան. Վենետիկն իր Ռիալթոյի կամուրջով, Հռոմը Թրեւիի աղբիւրներով կամ Երեւանը` Քոչարի Սասունցի Դաւիթի արձանով,  Թորոնթոն իր Սի. Էն. աշտարակով: Դժուար է պահ մը երեւակայել, որ այդ խորհրդանիշ Էյֆելի աշտարակը չըլլար եւ մեր երեւակայութենէն անհետ կորէր վայրը, կամ պարզապէս` Փարիզը տեսնել առանց իր աշտարակին…

Այստեղ նպատակս է ըստ արժանւոյն գնահատել նման ստեղծագործութիւն մը, որ անտարակոյս ունի բոլոր այդ վերը նշուած տեղ խորհրդանշող յատկութիւնները եւ, աւելի՛ն, ստեղծագործութիւնն է հայ տաղանդաւոր արձանագործի մը:  Այս արուեստագէտը, հակառակ իր ժամանակի բոլոր դժնդակ պայմաններուն, խիզախօրէն իրագործած է կոթող մը, որ կարեւոր մասնիկն է եւ զարդը մեր վերջին քառասնամեայ ազգային զսպուած քաղաքական ձգտումներուն: Կառոյց մըն է, որ անտարակոյս գալիք դարերուն եւս պիտի ապրի, քանի հեղինակը ինք միայն ներշնչուած չէ, այլ անով նաեւ ներշնչած ամբողջ  ժողովուրդ մը:

Մենք Ենք Մեր Լեռները, Հեղինակը`
Սարգիս Բաղդասարեան (1923-2001)

Ծնած է Բանազուր գիւղ, Արցախ,  սեպտեմբեր 5, 1923-ին: Եօթը տարեկանին ընտանեօք կը տեղափոխուի Երեւան: 1942-ին կը զօրակոչուի խորհրդային բանակ եւ կը մեկնի եւրոպական ճակատ: 1946-ին կ’ընդունուի Երեւանի Գեղարուեստի հիմնարկը, որ կ’աւարտէ գերազանց գնահատականով: Կանուխ տարիքէն արդէն իսկ կը ցուցաբերէ իւրայատուկ լուծումներով քանդակներ, որոնք կ’արժանանան Հայաստանի եւ Խորհրդային Միութեան բարձրագոյն գնահատականներուն: 1954-ին կը դառնայ լիիրաւ անդամ Հայաստանի Նկարիչներու միութեան: Իր գործերը կը պարփակեն լայն աշխարհագրական կարկին մը:

Յիշեմ մէկ քանին.

1957.- Յունան Աւետիսեան (պղինձ, կրանիթ), Կապան, Հայաստան:

1954.- Ստեփան Շահումեան (պղինձ), Երեւան, Հայաստան:

1954.-  Շուշանիկ Կուրղինեանի մահարձանը, Կոմիտասի  անուան զբօսայգի, Երեւան, Հայաստան:

1954.- Մրցոյթներ, Աւետիք Իսահակեանի  մահարձանը:

1954.-  Յակոբ Պարոնեանի յուշարձանը (պազալթ), Երեւան, Հայաստան:

1954.- Զօրավար Ստեփան Գինոսեանի կիսանդրին, Ադխա գիւղ, Վրաստան: 1954 Լենինի յուշարձանը (պազալթ) Սներսքայա, Քրասնոտար,  Ուքրանիա:

1973.- Գերագոյն խորհուրդի «Պատուոյ նշան» տուչութիւն:

Մասնակցած է միջազգային արուեստի փառատօներու` Ռուսիա, Պուլկարիա, Ֆրանսա, իսկ Իտալիոյ` Քարրարայի մէջ կը ներկայացնէ իր ուշագրաւ «Ղարաբաղցիներ»-ը, եւ հուսկ Քանատա ԷՔՍՓՕ՛67-Մոնրէալ:

Խորհրդանիշին Ծնունդը

Հայոց ցեղասպանութեան յիսնամեակին առիթով, 1965-ին աշխարհի տարածքին  զանազան յուշահամալիրներ բարձրացան: Օր ըստ օրէ թուլացող խորհրդային կարգերը նոր յոյսեր ներշնչեցին հայ ժողովուրդին:  «Մեր հողե՜րը, մեր հողե՜րը» լոզունգներով ցոյց ընող Հայաստանը կրցաւ իրագործել աննախադէպն ու  անկարելին: Երեւանի մէջ Ծիծեռնակաբերդի Եղեռնի յուշահամալիրին իրագործումը եզակի էր իր քաղաքական եւ ճարտարապետական լուծումներու  բարդութեամբ:  Արցախցին նոյն ներշնչումով, ուշի ուշով դիտեց այս  ծաւալումները: Խորհրդային կարգերը այլեւս փոխուած էին:

Իբրեւ անուանի քանդակագործ` Սարգիս Բաղդասարեանը իր շօշափած նիւթերով կը դրսեւորէր Արցախի ժողովուրդին ազգային ներշնչումները: Եւ ճիշդ 1965-ին, նախածրագրուած կամ ինքնաբուխ, հաւանականօրէն Լեռնային Ղարաբաղի վարչութեան անպաշտօն հրաւէրով, արուեստագէտը առաջին անգամ Ստեփանակերտի մէջ կը ցուցադրէ իր ամբողջական գործերը: Նոյն հաւանականութեամբ իրեն կը թելադրուի հանրութեան համար ստեղծել կոթող մը, որ արտայայտէ  արցախցիին կամքն ու մխացող ձգտումները: Հուսկ, հիմնական գաղափարը կը ծնի աւելի  մեծ ծաւալով Ղարաբաղի մէջ յուշարձան մը կանգնեցնելու: Իր «Ղարաբաղցիներ» պղնձացոյլ արձանը կը դառնայ նոր յուշարձանին մեկնակէտը,  իսկ պատուէրը իրագործելը կը տեւէ երկու տարի:

Վերջապէս, 1967-ին կը ծնի «Մենք ենք մեր լեռները» (տուֆ) յուշարձանը, որ  կը տեղադրուի Ստեփանակերտէն դուրս, ամայի եւ անշուք բլրակի մը վրայ: ՄԵՆՔ ԵՆՔ անուանումը  հաւանական է, որ  խոտոր կը հնչէ ազերի ղեկավարութեան ականջին եւ կը քննադատուի: Պէտք է յիշենք նաեւ, որ խորհրդային անծայրածիր կայսրութեան մէջ նման ազգամիջեան խնդիրները այն ատեն կը լուծուէին տարբեր եղանակով: Մեղմացնելու համար կիրքերը եւ ամոքելու համար Ազրպէյճանի ղեկավարութիւնը, 1969-ին, ի պատիւ Համաշխարհային Բ. պատերազմի զոհուածներուն, արուեստագէտը կը պատրաստէ յուշարձան` նուիրուած Չարդախլուի զոհերուն, Չարդախլուի մէջ, Խ. Ազրպէյճանի Հանրապետութիւն:

Մենք Ենք Մեր Լեռները

Այս կոթողը ունի կրաւորական նիստ մը` զետեղուած  ճամբուն եզրին, ամայի բլրակի մը վրայ Ստեփանակերտէն քիչ հեռու, Խոջալուի (այժմ Իվանեան) ճանապարհին: Բաղդասարեանին հայրը Իվանը` արհեստով շինարար էր եւ քարկոփ: Իր հօրմէն ժառանգած շինարարական փորձառութիւնը կ՛ընծայէ իրեն կոթողային խնդիրները լուծելու կարողութիւնը: Քանդակը ունի պեթոնի եւ տուֆ քարի երեսապատուած միաձոյլ շէնքի կառոյց: Այս ծանր կրաւորական զանգուածը իր անուանակոչութեամբ կը կրէ նաեւ խորհրդաւոր գաղտնիքներ: Այր եւ կին են մարմնապէս` մինչեւ իրենց վիզերը թաղուած մակերեսէն վար, անոնց ոտքերը կը դպչին հողի ընդերքին: Անոնց այս դիրքը դիտողին կ՛ընծայէ մեկնաբանութեան ընտրանքը` աւազախրումի կամ վերջնական յարութեան: Անոնցմէ խլուած են ձեռքերու արտայայտութիւնը: Լուռ են, կնոջ բերանը փակ է հինգ աստիճան կապով մը, մինչ տղամարդունը`  հազիւ նշմարելի: Անոնց արտայայտութիւնը նաեւ ունի մոնալիզայական խորհրդաւորութիւն: Տանջուած եւ համբերող կը թուին ըլլալ, սակայն ունին հեգնական ժպիտ մը` ժամանակաւոր այս կացութեան: Օտար դիտողին համար, առանց տեղւոյն պատմութիւնը իմացած ըլլալու, հաւանական է, որ պիտի նոյնացնէր Զատիկ կղզիներու ծովափին շարուած կամ ալ Նեմրութ լերան ցիր ու ցան զգետնուած դիւցազնեան գլուխներուն:

Կոթողին տեղադրումն ու արտայայտչական ընտրութիւնը, ըստ ինքեան, կը թուին ըլլալ արդիւնքը բծախնդիր ծրագրաւորման մը իր խորհրդատու պատուիրատուներուն: Գործածուած է չափազանց զգուշութիւն` օրուան ազերի վարչակազմը որեւիցէ կերպ չգրգռելու, միեւնոյն ատեն` ամբողջութեամբ կարենալ արտայայտելու արցախցիին խոր ձգտումները: Այս պատճառով իսկ տեղացին զայն կ՛անուանէ «Մամիկն ու Տատը»:

Բաղդասարեանի Կոթողին Ուժը

Յետստալինեան քսանականներու տխուր որոշումին` Ղարաբաղը Ազրպէյճանին իշխանութեան յանձնելուն հետ, տեղւոյն հայութիւնը  երբեք չէր հաշտուած բիրտ կացութեան:  Երկար տարիներ սպասողական դիրքի վրայ մնալէ ետք, զանազան պարագաներ պատճառ դարձան, որ ժողովուրդը տուեալ առիթները օգտագործէ դրսեւորելու իր զսպուած ցասումը: Շատ անգամ, լոկ արուեստի միջոցով արտայայտութիւն մը, բազմիցս աւելի ազդեցիկ կ’ըլլայ, քան` քաղաքական արիւնալի պոռթկումները: Ահաւասիկ այս կոթողը իր ժամանակին արցախցիին կամքին խաղաղապաշտ արտայայտութիւնը եղաւ` ուղղուած ազերի համակարգին:

Իւրաքանչիւր նման կոթող, նախքան իր վերջնական ընդունելութիւնը, առանց բացառութեան, միշտ կ՛անցնի երկունքէ մը: Նոյնիսկ Էյֆելի աշտարակը ունեցած է Վիքթոր Հիւկոյի նման իր անուանի  հակառակորդները: Այս կոթողի պարագային, գեղագիտականէն շատ հեռու, եղած է եւ տակաւին կը մնայ քաղաքականը:

Նախ արցախցին, ապա արուեստագէտը,  իր պատուիրատուներուն հետ միասին, բացումէն միայն 24 տարիներ ետք, անոր ընդմէջէն, տեսան Ղարաբաղի անկախութիւնը: Ասիկա յիրաւի կարելի է սեպել մե՜ծ յաղթանակ մը: Սակայն այս կոթողը տակաւին սպասման մէջ գտնուելու լուրջ պատճառ մը եւս ունի: Այնքան ատեն որ միջազգային քաղաքական հանրութիւնը  տակաւին կը մնայ անվճռական եւ չի ճանչնար Ղարաբաղի ամբողջական անկախութիւնը, այս կոթողը պիտի շարունակէ իր սկիզբի առաքելութիւնը:

Նախորդ ամիս Ղարաբաղը տօնեց իր անկախութեան 22-րդ ամեակը: Նորածին հանրապետութիւնը դարձաւ մանուկ, ապա պատանի, իսկ այժմ արդէն թեւակոխած է իր երիտասարդութիւնը: Այս տարեփոխութիւնը դէպի ճանաչում խոստումնալից է, եւ այս կոթողը համբերութեամբ կը սպասէ այդ մեծ պահին` ամբողջացնելու համար իր իսկ առաքելութիւնը, որուն համար ի սկզբանէ կոչուած է:

Վստահաբար, միայն այդ հանգրուանէն ետք, Բաղդասարեանին այս կոթողը պիտի ստանայ նոր շուք եւ թարմ կոչում: Փոխան իր աննշան եւ ամայացած դիրքին` պիտի դառնայ կիզակէտ եւ բարգաւաճ հաւաքատեղի մը բոլորին համար, իսկ յատկապէս` արցախցիին ինքնավստահութեան եւ կամքի ուժի մկրտութեան եւ երդման վայր:

Արուեստագէտին Պատգամը

Նման կոթողներու հեղինակներուն հանդէպ ժողովուրդներու գնահատանքն ու երախտագիտութիւնը  բազմազան են: Մինչ մին անմահացուցած է գործ մը իր հեղինակին անունով, ուրիշ մը կ՛ընտրէ մնալ անտարբեր, կամ ալ կը մոռնայ նոյնինքն հեղինակին ինքնութիւնը:

Վենետիկի Ռիալթօ կամուրջը եղած է արդիւնքը ճարտարապետական մրցոյթի մը, որուն մասնակցած են ժամանակակից տիտաններ, ինչպիսիք են` Միքելանճելօ, Փալլատիօ, Սանսովինօ: Սակայն աննշան  մնացած ճարտարապետ մը` Անթոնիօ տա Փոնթէն եղած է անոր յաղթական հեղինակը:

Նշեմ նաեւ աւելի յոռեգոյն օրինակ մը: Վերը նշուած մայրաքաղաքներուն շարքին կայ նաեւ Մոսկուան: Քրեմլինի նշանաւոր Ս. Բարսեղի պսպղուն գմբէթներով տաճարը հնուց եղած է խորհրդանիշը Ռուսիոյ մայրաքաղաքին: Կ՛ըսուի, որ առ ի գնահատանք այդ բացառիկ գործին` պատուիրատու ցարը, այսպէս ճանչցուած` Իվան Ահեղը, Եաքոլեւ  ճարտարապետ եղբայրներուն  աչքերը կուրցնել կու տայ, որպէսզի անոնք երբեւիցէ չկարենան  նման տաճար մը կրկնել:

Մենք մեզ համեմատելով այլ ազգերու հետ, ցաւօք, հայ ազգային գիտակցութեան մէջ ժողովուրդին սպասարկու բարձրագոյն մակարդակի հեղինակներուն հանդէպ ըստ  արժանւոյն գնահատանքը տակաւին կը մնայ սաղմնային մակարդակի: Այսպէս, լաւագոյն պարագային, հաւանական է, որ յօդուածս ընթերցողներէն աննշան տոկոս մը միայն իմացած ըլլար Սարգիս Բաղդասարեանին մասին:

Արցախը խորհրդանշող այս իւրայատուկ քանդակը ծնած է հայ ժողովուրդին երկունքէն եւ ներշնչած` համայն ժողովուրդը, ներառեալ` Հայաստանի եւ սփիւռքի հայութիւնը, մարտնչելու ի գին յոռեգոյնին, մինչեւ յաղթանակ: Այսօր այս կոթողը  խորհրդանիշն է եւ ուրոյն կնիքը Արցախի Հանրապետութեան: Եթէ նկատենք, անիկա կը գրաւէ ճիշդ կեդրոնը պետական զինանշանին, զոր իւրաքանչիւր արցախցի զինուոր կը կրէ իր պատուարժան գլխարկին եւ ուսին վրայ:

Թող արուեստաբանները վիճին այս գործին ծաւալի խախտումներուն, անոր տեղադրման վայրին, կամ անոր շինանիւթի ընտրութեան կամ  թէժ արտայայտչութեան  մասին:  Պարզապէս անոր հանրութեան կողմէ ընդունելութեան կամ յաջողութեան բարձրագոյն չափանիշը կարելի է սեպել, նկատի ունենալով սփիւռքի կողմէ անոր նկատմամբ սէրը, նաեւ անոր լուսանկարներուն վերարտադրութեան թիւը մամուլի էջերուն մէջ:

Սեպտեմբեր հինգին Սարգիս Բաղդասարեանի ծննդեան իննսունամեակն էր: Ըստ սովորութեան, այս առթիւ, բացի Երեւանէն, մեր մշակութային եւ քաղաքական մարմինները եւ յատկապէս մամուլը մնացին իրենց թմբիրին մէջ` հանդէպ ազգի ազնիւ արուեստագէտին, որ ստեղծագործեց  ժողովուրդին իղձերուն եւ ներշնչումին համաձայն:

Ասկէ ետք փափաքելի է, որ իւրաքանչիւր առիթով, երբ ըլլանք «Մենք ենք մեր լեռները» կոթողին առջեւ, գտնուինք դէմ յանդիման Արցախի զինուորի զինանշանին կամ պարզապէս նկարին, գիտակցինք անոր հեղինակին ինքնութեանը, ինչպէս երբ գտնուինք Երուանդ Քոչարի կամ Մարտիրոս Սարեանի նման մեծ արուեստագէտներու գործերուն առջեւ:

Սարգիս Բաղդասարեանը իր գիտակից կենդանութեան ընթացքին մեզ ազգովին ըրաւ իրը, իսկ մենք այժմ երախտագիտութեամբ պարտինք ճանչնալ զինք լիիրաւ մերը:

 

ՅԱՐՈՒԹ ՄԱՐՏԻՐՈՍԵԱՆ, ճարտարապետ

Թորոնթօ, Քանատա                                                                                                                    
5 սեպտեմբեր, 2013

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )