Շարունակուող Եղեռնը Մեր Հոգիներուն Մէջ

ՍԵԴԱ ՄԱՐԿՈՍԵԱՆ-ԽՏԸՇԵԱՆ

Ցեղասպանութենէն հարիւրամեակ մը ետք տակաւին կ՛ապրինք հետեւանքները տեղահանութեան ու գաղթականութեան: Բախտաւոր էին անոնք, որոնք շուտով յաղթահարեցին դժուարութիւնները եւ մէկդի նետեցին տխուր յիշատակները:

Շատեր, մեծամասնութիւն մը,  երբեք չիրականացած երազներով իրենց հոգիին խորքը առյաւէտ թաղեցին պատանեկան երազներն ու տենչերը եւ այդպէս ալ գերեզման մտան: Մեծ է փաղանգը Ցեղասպանութենէն ճողոպրածներու առաջին սերունդին, որ ծնաւ ու մեծցաւ դժուարին պայմաններու մէջ ծառայեց իր ընտանիքին մատղաշ տարիքներէն իսկ: Երէկ էր տակաւին, երբ թիթեղաշէն հիւղակներէն փոխադրուեցան Պուրճ Համուտ եւ վերակազմակերպեցին հայ կեանքը` Նոր Թոմարզա, Նոր Ատանա, Նոր Մարաշ, Նոր Կիլիկիա կորսուած հայրենիքի անուններով վերանուանելով նոր թաղերը, վերահաստատեցին հայ կեանքը`  աւանդութիւններու ու սովորութիւններու  հոյակապ ու ջերմ մթնոլորտ մը ստեղծելով:

Այդ առաջին սերունդէն շատեր զրկուեցան կեանքին ընծայած բարիքներէն, մանաւանդ եթէ աղջիկ զաւակներ էին, նախապատուութիւնը կը տրուէր միշտ տղոց, ուսում  թէ այլ առանձնաշնորհումներ:  Կը բաւէր, որ աղջիկները «նամակ մը գրելու չափ» գրել կարդալ գիտնային, պէտք էր տան մէջ մօրը օգնէին, բազմանդամ ընտանիք, քոյրեր, եղբայրներ, մեծ մայր, մեծ հայր, չունէին այսօրուան պերճանքը`  ծառաներու բազմութեան, որպէսզի իրենց  ձեռք տային:

Աւելի բարօ՞ր կեանքով մը հետզհետէ  աղքատութիւնը դարձաւ անցեալ, ինչո՞ւ չէ, նաեւ` գեղեցիկ յուշ, բայց ժամանակի զարգացումներուն հետ ուսման պակասը օրէ օր աւելի շեշտուեցաւ շատերուն մէջ եւ կրծեց անոնց հոգին` դառնալով մարտահրաւէր:

Այդ սերունդի զաւակներէն էր նաեւ Սոնան, շատերը ճանչցան զինք որպէս խանդավառ, ուրախ, աշխուժ ու աշխատասէր աղջիկը, պատրաստ` բոլորին հետ կիսելու իր հացը, անմիջական իր զգացումներով, սրամիտ իր արտայայտութիւններուն մէջ,  նուիրուած` նկարագիրով  եւ այնչափ հիւրասէր, որ «մայրդ մեզի կերցնելով կ՛արտայայտէ իր սէրը» պիտի ըսէին իր զաւակներուն ընկերները աւելի ուշ:

Թաղին մէջ հանդէսներ կազմակերպել, աղջիկները գլուխը հաւաքել, ամէն ինչի մէջ պարագլուխը ըլլալ, մինչեւ որ օր մը գումարուեցաւ ընտանեկան լուրջ ժողով մը, որ որոշեց Սոնան ամուսնացնել…  Ի հարկէ  Սոնային ըմբոստութիւնն ու բողոքները մնացին ձայն բարբարոյ յանապատի, որովհետեւ «օրէնք է եաւրուս, այսօր չեղաւ` վաղը պիտի ըլլլայ»: Խեղճ մօրը յորդորները  չէին կրցած համոզել, Սոնան տակաւին երազներ ունէր իրականցնելիք,  ի՜նչ ամուսնութիւն ի՜նչ ամուսին:  Ի զուր….   Մեծ նշանախօսութիւն ու մեծ հարսանիք: Եւ շուտով «մեր  թաղի» Սոնան դարձաւ`  հարս Սոնա, Սոնա մամա, Սոնա քեռկին,  Սոնա մօրքուր, Սոնա հօրքուր, նանի եւ ընկերուհի Սոնա ու խաչուհի Սոնա:  Այս բոլորին մէջ կը խտանար Սոնան անանձնական սիրոյ,  ինքնամոռաց  զոհողութեան,  անվերապահ նուիրումի հոյակապ տիպարով:  Հոն էր միշտ բոլորին մօտիկ,  բոլորին հասանելի ու բոլորին Սոնան: Կիրակնօրեայ ընտանեկան հաւաքներուն պապենական տան մէջ կամ Ծնունդի եւ Զատիկի գաթայի պատրաստութիւններուն, ինք փոխարինած էր մօրը հեղինակաւոր ներկայութիւնը եւ ամէն ինչին չափն ու կշիռը ինք պիտի տար, ինք պիտի շաղէր գաթան եւ ինք պիտի արձակէր հրահանգները:

Տակաւին շատ երիտասարդ` անդամագրուած էր Լիբանանահայ օգնութեան խաչին եւ մնաց  անոր ծառայութեան մէջ մինչեւ վերջին շունչը, պարզ անդամակցութենէն մինչեւ Շրջանային վարչութիւն եւ ետքը  քարոզչական, ձեռարուեստի, հաշուեքննիչ եւ դաստիարակչական  յանձնախուբերու մէջ յանձնառութիւններ վերցնելով, խանդավառութեամբ  կը վարակէր  ընկերուհիները ծառայութեան գործին, սրամտութիւնն  ու շէն կատակները փնտռել կու տային զինք հոն, ուր ճանչցուած  էր:  Իսկ վերջին տարիներուն  ԼՕԽ-ի խոհանոցի  գործունէութիւնը եղած էր իր սրտին ամէնէն խօսող ծառայութիւնը:

Տարիներ առաջ ԼՕԽ-ական մը օր մը կ՛այցելէ Սոնային եւ երբ դուռը կը բանայ Սոնային, ամուսինը,  ընկերուհին կը հարցնէ` «Խաչուհի Սոնան տունն է՞», «Այո՜, հրամեցէք ներս» կը հրաւիրէ ամուսինը եւ կ՛ըսէ` «Ես ալ խաչեալն եմ»:  Ընդհանրացաւ այս խօսքը ԼՕԽ-ական ընկերուհիներու ամուսիններուն մօտ, եւ երբ իրենց գանգատն ու ընդվզումը պիտի արտայայտէին իրենց կիներուն երկարաժամ բացակայութիւններուն համար,  կ՛ըսէին` «դուք խաչուհի, մենք` խաչեալ»:

1970-ական թուականներն ենք. գաղթական մեր ժողովուրդը հազիւ ինքզինք  վերագտած ու հանգիստ կեանքի մը մակարդակին հասած` ապրեցաւ նոր տեղահանութեան մը տագնապը: Բոլորին յիշողութեան մէջ թարմ տակաւին իրենց հայրերուն սարսափն ու աղքատութեան դժուարութիւնները, քաղաքացիական պատերազմէն խոյս տալու համար, ինչպէս շատեր, Սոնան եւս իր զաւակներուն խաղաղ հորիզոններ ու բարօր կեանք մը պարգեւելու երազներով կը տեղափոխուէր Ամերիկա:  Ամերիկան իր զաւակներուն պիտի տար խաղաղ պայմաններ, բարձրագոյն ուսում, համալսարանական տիտղոս, մասնագիտութիւններ, այն, ինչ ինք երազած,  բայց չէր կրցած ունենալ: Ամէն ինչ պէտք էր ընել`  ստեղծելու այդ  կարելիութիւնները: Տալ այն, ինչ որ ինք չէր կրցած ունենալ:

Եւ դարձեալ գաղթականութիւն, օտարութիւն, նոր երկիր, նոր պայմաններ, նոր մարդիկ,  նոր  սովորութիւններ, ամէն ինչ` նոր ու անծանօթ:  Գեղեցիկ ու կազմակերպուած երկրին ձգած առաջին տպաւորութիւնը չէր մատներ  երբեք անոր ետին սպասող դժուարին ու նոր պայքարի դաշտը, ուր շատերը զինթափ պիտի ըլլային ու  պիտի յանձնուէին:

Եւ տուաւ այն, ինչ որ ունէր` նիւթական, ֆիզիքական ու հոգեկան, եւ զաւակներ հասան բարձրագոյն ուսման եւ լաւ պայմաններու:

Եւ սակայն, ինչպէս ամէն որոշում, այս որոշումը եւս ունէր իր գինը: Ամերիկան իր բոլոր բարիքներով հսկայ ու տարածուն, զաւակները իւրաքանչիւրը գործի բերմամբ ցրուած իրարմէ հեռու նահանգներու մէջ, եւ ինք որո՛ւ մօտ ալ  գտնուէր, անոնք տուն կը մտնէին ուշ երեկոյեան, իսկ Սոնան ամբողջ օրը ժամանակը կը լեցնէր գործով,  բայց մարդիկն ու  շրջապատը  անհաղորդ, կլիման ցուրտ ու եղանակը երկար, մինակութիւնն ու հարազատներու ջերմութիւնը, ծննդավայրի յիշատակները ու Լիբանանի կարօտը կ՛այրէին իր կրակոտ հոգին  եւ քիչ քիչ նոր միջավայրին իրական ու տխուր դէմքը կը հիասթափեցնէր զինք` ընկճելով ու տանջելով անպաշտպան հոգին:

Եւ կ՛որոշէր վերադառնալ Լիբանան:  Եւ տարիներ շարունակ երկու աշխարհներու մէջ կիսուած,  Ամերիկան ու զաւակները եւ Լիբանանն ու  իր հարազատները` անկարող որոշում կայացնելու, անկարող բաժնուելու  մէկէն կամ միւսէն, ինք բաժնուեցաւ հոգեպէս ու մտքով երկուքի, մինչեւ որ օր մը յանկարծ բացայայտուեցաւ հիւանդութիւն մը` Ալցայմըր մոռացախտ (եթէ փորձենք հայերէնի վերածել):

Ո՞ւր է, որ կը կուտակուի մարդկային տառապանքի դառնութիւնը, լեղին,երբ ցաւդ մեծ է  ու ցաւիդ մէջ առանձին ես  եւ կառուցուածքդ` տկար: Ալցայմըր…չյիշել այն ինչ կը սիրէր , այն ինչ կը փնտռէր, չտանջուելո՞ւ համար, աւելի ճիշդ է հայերէն սահմանումը`կարօտախտ, վերադառնալ անցեալին, իր միջավայրին, իր մշակոյթին,  իր լեզուին ու իր  հարազատներուն, ջերմանալու անոնց  տաքութեամբ, մանկութեան փայփայած յուշերով: Գիտութիւնը տակաւին չէ կրցած թափանցել  անոր պատճառներուն, բայց գտած է լուծումը զայն զսպելու ` արգելափակուած հիւանդանոցներու մէջ:

Որովհետեւ  ենթական չյիշելով ու մոռնալով հանդերձ , կ՛ապրի տակաւին անցեալի եւ մանկութեան յուշերը եւ կ՛ուզէ վերադառնալ անոնց, Սոնային տագնապը այդ յուշերէն չկարենալ բաժնուելու տագնապն էր, վերադառնալու տագնապը, վերադառնալու` ծնողքին ապահով  տաք գիրկը` Պէյրո՜ւթ, Պէյրո՜ւթ:

Եւ ինչպէս հազարաւոր մայրեր եւ հայրեր հիւանդութեան պատճառով կը դառնան հիւանդանոցի թիւ  այսինչ հիւանդը կամ անկողինը, եւ ուր ամէն օր քիչ մը աւելի հիւծելով  կը շիջին վերջանականպէս, Սոնան եւս դարձաւ թիւ 3… ու շիջեցաւ  …..կեանքին ծարաւ ու չյագեցած փափաքներով:

Ճիշդ է, որ զաւակներն ու թոռները բոլորը շուրջն էին եւ ոչինչ զլացան լաւագոյն պայմանները ստեղծելու եւ տալու, սակայն հարազատներու հսկայ բանակ մը կար այստեղ` Լիբանան, որոնք պիտի տային այն բոլոր յուշերը, որոնցմով պիտի կենդանանար,  պիտի գային վերջին անգամ յոգնած ձեռքերը համբուրելու  ու «Վարձքդ կատար, մօրաքոյր, քեռկին, հօրաքոյր, սիրելի քոյր» ըսելու,  մնացին անմասն իրեն կատարուած բոլոր ծառայութիւններէն:

«Ամերիկա՜, Ամերիկա՜, Ամերիկա՜……»:   Յոյսի փարոս, խաղաղութեան լաստ ու վերջին հանգրուան կեանքի:  Հազարաւորներ,  գաղթական կամ ոչ, կ՛երազեն հասնիլ Երկիրն աւետեաց, պարզապէս հասնելէ ետք փնտռելու համար` «մեր հին գիւղի վտիտ ուղին»,  մեր հացն ու ջուրը, մեր լեզուն հարազատ, մեր անխառն սէրերն ու ջերմ շրջապատը:

«Է՜յ գաղթականութիւն»,- կ՛ըսէր մայրս,- «զրկեց մեզ մեր հայրենիքէն,  մեր ծնողներէն եւ այսօր ալ` մեր զաւակներէն, (զաւակներուն կէսը գաղթած էր Ամերիկա). արդէն մահով պիտի բաժնուինք եաւրում, սա կամաւոր բաժանումը ի՜նչ համ ունի», կարօտի կսկիծով կը դառնանար, «հայրենիք ունենայինք, պետութիւն ունենայինք այսօրուան չէինք հասներ… Եօթը պորտդ եօթանասուն եօթն անգամ անիծուի թուրք »: Ի՜նչ գիտնար խեղճ մայրս, որ տարիներ ետք ազատ եւ անկախ երազած հայրենիք պիտի ունենայինք, պետութիւն կերտէինք եւ  մեզի պահապան պետութենէն, մեր հայրենիքէն  ամէն  օր հազարաւոր հայորդիներ խոյս պիտի տային դէպի օտարութիւն ու նոր գաղթականութիւն:

Որո՞ւ անիծենք, սիրելի՛ մայրիկ:

Հեռու իր հարազատներէն ու իր սիրելի ծննդավայրէն, Սոնան եւս, բազմահազար հայորդիներու նման, յանձնուեցաւ օտար հողին, հոն շարունակելու պայքարը օտարութեան դէմ, «Աստ հանգչի Ս. Խ.  Ծնեալ ի Պէրութ Լիբանան»:

«Ասա՛ պապօ, ո՞րն է մեր հայրենիք»…

6 դեկտեմբեր 2013

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )