Հաւատարիմ Մնանք Պատմութեան

ԱՐՇՕ ՊԱԼԵԱՆ

zruyts_hantiboumՔանի մը օր առաջ «Սաժես» համալսարանին մէջ տեղի ունեցաւ հանդիպում-զրոյց մը, որուն ընթացքին լայն սրտով ընդունուեցաւ Լիբանանի մէջ Թուրքիոյ դեսպանը, լորձնաշուրթն գովաբանութեան արժանացաւ Թուրքիան եւ բարձր գնահատուեցաւ անոր արտաքին քաղաքականութիւնը:

«Սաժես» համալսարանին եւ «Քատմուս» կեդրոնին կողմէ ծրագրուած Լիբանանի մէջ արաբական եւ օտար երկիրներու դեսպաններուն հետ հանդիպում-զրոյցներու շարքին ծիրին մէջ, «Սաժես» հիւրընկալեց հանդիպում մը, որուն ներկայ գտնուեցան Լիբանանի մէջ Թուրքիոյ դեսպան Ինան Էօզեըլտըզ, նախկին նախարար Սելիմ Սայեղ եւ համալսարանի դիւանագիտութեան եւ ռազմավարական բանակցութիւններու, ինչպէս նաեւ ոչ կառավարական կազմակերպութիւններու վարչագիտութեան մագիստրոսի դասարանի ուսանողները:

«Սաժես» համալսարանի նախագահ հայր Քամիլ Մուպարաք անդրադարձաւ լիբանանեան-թրքական յարաբերութիւններուն կարեւորութեան եւ Ասիոյ ու Եւրոպայի միջեւ գտնուող Թուրքիոյ աշխարհագրական բացառիկ դիրքին:

«Թուրքիա այսօր Լիբանանի բարեկամ պետութիւն է եւ երկու երկիրներուն միջեւ այցեգիրերու դրութիւնը ջնջուած է», ըսաւ Մուպարաք:

Հանդիպումին ընթացքին ներկայացուեցան Լիբանանի եւ Թուրքիոյ միջեւ տարբեր մարզերուն վերաբերող համաձայնութիւններն ու արարողակարգերը, ինչպէս նաեւ փոխադարձ գործակցութիւնը ամրապնդող համաձայնագիրները:

Սայեղ լուսարձակի տակ առաւ Լիբանանի եւ Թուրքիոյ միջեւ ստեղծուած պատմական յարաբերութիւնները` բարձր գնահատելով թուրք դեսպանին կողմէ լիբանանցիներուն նկատմամբ ցուցաբերուած զօրակցութիւնը եւ անոր ի գործ դրած ջանքերը` ամրապնդելու համար երկկողմանի յարաբերութիւնները:

Սայեղ շնորհակալութիւն յայտնեց նաեւ Թուրքիոյ` հարաւային Լիբանանի մէջ տեղակայուած ՖԻՆԻՒԼ-ի միջազգային խաղաղապահ ուժերուն մաս կազմելու առումով, ան հաստատեց, որ ՖԻՆԻՒԼ-ի մաս կազմելու իրականութիւնը ցոյց կու տայ, թէ Թուրքիա լիբանանեան բոլոր հատուածներուն կողմէ ընդունուած է եւ ճանչցուած` Լիբանանի ապահովական կայունութեան եւ քաղաքացիական անվտանգութեան զօրակցելու իր դերակատարութեամբ:

Սելիմ Սայեղ դրուատեց թուրք դեսպանին իրապաշտ եւ գիտակից դերակատարութիւնը` դէմ դնելու համար սուրիական իրականութեան պարտադրած մարտահրաւէրներուն. ան շեշտեց, որ այդ դերակատարութիւնը բոլոր լիբանանցիներուն յարգանքն ու համակրանքը կը վայելէ:

Իր կարգին, Էօզեըլտըզ ներկայացուց Թուրքիոյ արտաքին քաղաքականութեան լայն գիծերը, յատկապէս ինչ կը վերաբերի «Արաբական գարուն» ապրած Միջին Արեւելքին:

Ան մանրամասնօրէն ներկայացուց Լիբանանի եւ Թուրքիոյ միջեւ յարաբերութիւնները` շեշտը դնելով անոնց պատմական ըլլալու իրականութեան վրայ:

Էօզեըլտըզ ամփոփ կերպով ներկայացուց նաեւ վերջին հանգրուանին շրջանին եւ Թուրքիոյ դիմագրաւած ժողովրդավարական, ընկերային եւ տնտեսական փոփոխութիւնները:

Ան կեդրոնացաւ շրջանին մէջ ժողովուրդներու զարթօնքին եւ երկիրներուն ապագային կերտումին մէջ երիտասարդութեան դերակատարութեան անհրաժեշտութեան վրայ:

Հանդիպում-զրոյցը կազմակերպող կողմերուն այս «նախաձեռնութեան» ի՞նչ գնահատանք պէտք է տալ: Լիբանանեան, քրիստոնեաներուն թէ մարոնիներուն վերաբերող պատմութեան ո՞ր էջերը պէտք է բանալ վերյիշեցնելու համար որոշ ճշմարտութիւններ, մոռացութեան ենթարկուած քանի մը փաստ եւ թուրքին ի՛նչ ըլլալը ցոյց տուող անփոփոխ իրականութիւններ:

Արդեօ՞ք պէտք է վերադառնալ 1914, երբ Լեռնալիբանանի մէջ Օսմանեան կայսրութիւնը սովի մատնեց ամբողջ շրջանը եւ այդ իսկ պատճառով Լեռնալիբանանի բնակչութեան մէկ երրորդը սովամահ դարձաւ:

Ինչո՞ւ պատմութեան իրականութիւններէն անջատել երիտասարդութիւնը, այս պարագային լիբանանցի քրիստոնեայ ուսանողութիւնը: Պէտք չէ՞ որ անոնք գիտնան թուրքին իսկական դիմագիծին մասին:

Պէտք չէ՞ որ անոնց բացատրուի, թէ Արեւելքի քրիստոնեաները իրենց գողգոթան օսմանցիներուն կը պարտին:

Կարելի՞ է, որ լիբանանցի երիտասարդը չիմանայ 1840-1845 Լիբանանի մէջ օսմանեան գրգռութիւններու հրահրումով բռնկած քաղաքացիական բախումներուն մասին, որոնք իրենց գագաթնակէտին հասան 1860-ին, երբ զինեալ բախումներուն պատճառով սպանդի ենթարկուեցաւ աւելի քան 20,000 քրիստոնեայ, քանդուեցաւ 380 գիւղ եւ 560 եկեղեցի:

Այս դէպքերը տարածուեցան մինչեւ Զահլէ եւ ապա Դամասկոս, եւ իբրեւ հետեւանք տիրող արիւնահեղութեան, բռնի իսլամացուեցան բազմաթիւ գիւղեր, ինչպէս Սայտան, Սուրը եւ Գալիլիոյ բարձունքները եւ այլ շրջաններ:

Այդ ժամանակաշրջանին էր նաեւ, երբ քրիստոնեաները գաղթեցին դէպի Աղեքսանդրիա եւ Գահիրէ, հովանաւորութեամբ` Նափոլէոն Գ.ի:

Աւելի՛ն. 1860-ին Դամասկոսի մէջ նահատակուեցան մեծ թիւով քրիստոնեաներ, որոնց շարքին նաեւ ֆրանչիսկեան միաբանութեան հայրեր: Այդ տարիներուն նահատակուած հազարաւոր մարոնիներէն կարելի է նշել Մասապքի երեք եղբայրներուն` Ֆրանսիսի, Ապտել Մոհթիի եւ Ռաֆայէլի պատմութիւնը:

Արդէն իսկ վաթսունը բոլորած Մասապքի եղբայրներէն երիցագոյնը Ֆրանսիսն էր, որ մետաքսի առեւտուրով կը զբաղէր, սակայն ան ծանօթ էր քրիստոնեայ հաւատացեալ ըլլալու իր իրականութեամբ. ան իր աշխատանքին չէր սկսեր, եթէ ամէնօրեայ դրութեամբ եկեղեցի չյաճախէր:

Ապտել Մոհթի, որ նաեւ առեւտուրով կը զբաղէր, իր աշխատանքը լքած էր, որպէսզի ֆրանչիսկեան միաբանութեան յատուկ դպրոցին մէջ դասաւանդէր, իսկ Ռաֆայէլ իր կարգին նոյն միաբանութեան հայրերուն քարտուղարական հարցերով կ՛օժանդակէր:

Յուլիսեան դաժան գիշեր մը, երբ սպանդներէն պաշտպանուելու նպատակով մեծ թիւով հաւատացեալներ Դամասկոսի ֆրանչիսկեան միաբանութեան եկեղեցւոյ մէջ ապաստանած էին, դէպի ներս մուտք գործեցին ջարդարարները եւ անոնցմէ պահանջեցին կրօնափոխ դառնալ: Անոնց անունով Ֆրանսիս Մասապքի ըսաւ. «Մենք չենք վախնար անոնցմէ, որոնք մարմինը կը սպաննեն… մեզի երկինքը կը սպասէ եւ մենք մեր հոգին պիտի չկորսնցնենք: Մենք քրիստոնեայ ենք եւ կ՛ուզենք  քրիստոնեայ մեռնիլ»:

Պատասխանը անմիջական սպանդ մըն էր խորանին առջեւ իսկ:

Նահատակներուն մասունքները պահպանուած են Դամասկոսի մարոնի եկեղեցւոյ մէջ, իսկ Մասապքի եղբայրները Փիուս ԺԱ. պապին կողմէ երանացուած են:

Խոցելի մէկ այլ իրականութիւն է նաեւ այն, որ ոմանք տակաւին կը կարծեն, թէ հարաւային Լիբանանի մէջ տեղակայուած ՖԻՆԻՒԼ-ի միջազգային խաղաղապահ ուժերուն շարքին կը գործեն նաեւ թրքական ուժերը, որոնք բնաւ խաղաղապահ չեն կրնար ըլլալ եւ այդքան ալ լաւ փորձառութիւն մը չունեցան իրենց հետ բաւական մտերիմ նկատուող շիի համայնքին հետ:

Հաւանաբար աւելի ճիշդ պիտի ըլլար, որ «Սաժես»-ի ուսանողները տեղեկանային, թէ մօտիկ ապագային ՖԻՆԻՒԼ-ի միջազգային խաղաղապահ ուժերուն մաս պիտի կազմէ հայկական դասակ մը` նկատի ունենալով, որ ՄԱԿ այդ իմաստով իր համաձայնութիւնը յայտնած է, իսկ հայ խաղաղապահներու Լիբանան գործուղումը իտալական կողմին հետ առաքելութեան մանրամասնութիւնները ամբողջացնելու վերջին հանգրուանին մէջ կը գտնուի:

Եւ տակաւին կը խօսինք ամբողջ շրջանին մէջ քրիստոնեաներու գոյութեան սպառնացող վտանգին եւ զանոնք իրենց հողերէն արմատախիլ դարձնելու կանխամտածուած ու ծրագրաւորուած աքթերուն մասին:

Այս պայմաններով եւ այս ընթացքով նման արարքներ բնաւ պէտք չէ զարմացնեն մեզի, ընդհակառակն` պէտք է ամէն իմաստով պատրաստեն մեզի վկայելու աւելի վատը:

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )