ԿԻԼԻԿԻՈՅ ՀԱՅՐԱՊԵՏՆԵՐՈՒՆ ԱՐՔԱՅԱԿԱՆ ԳԱՀԸ. ՁՕՆ` ՆՍՕՏՏ ԱՐԱՄ Ա. ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԻՆ, ԸՆՏՐՈՒԹԵԱՆ ԵՒ ՕԾՄԱՆ 16-ԱՄԵԱԿԻՆ ԱՌԻԹՈՎ

ՍԻՍԻ ՀԱՅՐԱՊԵՏԱԿԱՆ ԳԱՀԸ

Կաթողիկոսական գահը` համակ մարմարակերտ, զարդանախշուած քանդակներով, կը կանգնէր Քէօթահիա պատրաստուած կապտագեղ նախշուն հայկական յախճապակեայ սալիկներով կառուցուած պատուանդանի վրայ:

Արեւմտահայ արձակի հեղինակաւոր ներկայացուցիչներէն Զապէլ Եսայեան, իր «Աւերակներուն մէջ» հատորին էջերով, երբ կը նկարագրէ Արեւմտեան Հայաստանի գաւառները ի պաշտօնէ իր տուած այցելութիւնը, ի մխիթարութիւն 1909-ի ջարդերէն ետք հեծող ժողովուրդին, հետաքրքրական տողեր կ՛արձանագրէ նաեւ Սիսի Մայրավանք իր կատարած այցելութեան ու Կիլիկիոյ Սահակ Բ. կաթողիկոսին հետ ունեցած հանդիպման մասին: Նոյն էջերուն մէջ, գրական դարձուածքները մէկդի թողած, պոլսահայ տաղանդաւոր գրագիտուհին ուղղակի տեղագրութիւն կատարելու յատուկ ոճով ու բառապաշարով, կը նկարագրէ իր մուտքը Սիսի Ս. Սոփիա Մայր տաճար ու անոր ներքին գանձատունը:

Եսայեան կը յիշէ նաեւ, թէ վանական միաբանութեան անդամներուն հետ եւս, ինչպէս` Ներսէս եպս. Դանիէլեան (Սսական), Գիւտ վրդ. Մխիթարեան (ապա եպիսկոպոս), Ղեւոնդ Ծ. վրդ. Թուրսարգիսեան եւ ուրիշներու հետ երկար զրոյցներ ունեցեր է Սահակ վեհափառին հետ հանդիպումներէն անմիջապէս ետք: Իր զրոյցներու ընթացքին ան լսեր է այն աւանդութիւնը, ըստ որուն, Մայր տաճարին մէջ գտնուող հայրապետական գահը եղած է  Կիլիկիոյ արքաներուն գահը, որ նախապէս դրուած է եղեր տաճարի ատեանին կեդրոնը, ուր կը նստէին հայոց թագաւորներ եկեղեցական արարողութեանց մասնակցած միջոցին:

Հայրապետական գահին նախապէս արքայական ըլլալուն մասին հաւանական ակնարկութիւն կը համարենք «Արեւելեան մամուլ»ի մէջ հրատարակուած այն տողերը, ուր Կիլիկիոյ Մայրավանքը ներկայացուած միջոցին կ՛ըսուի, թէ տաճարին մէջ ամէնէն նշանաւոր ու դիտելու արժանի հարստութիւններն են «հինաւուրց ոսկեզօծ խաչկալը եւ Կաթողիկոսական Աթոռը` հարիւրաւոր զարդաձեւ խոռոչներով, որոնց մէջ ժամանակին ադամանդներ զետեղուած են եղեր»:

Բաբգէն Ա. Կաթողիկոսի կողմէ Գահի իսկական լուսանկարին վրայ կատարուած գծագրային յաւելումները

Մեզի հասած պատմական լուսանկարը, որուն ակնարկեցինք վերեւ, դժբախտաբար այդ օրերու «ջուրի լուսանկար» ըլլալով, գահին ետեւի բաժինը փայլած է ու զուրկ յստակութենէ: Սակայն, զայն իր աչքերով տեսած Երանաշնորհ Բաբգէն Ա. աթոռակից կաթողիկոս իր ձեռքով վերանկարած է զայն իր «Պատմութիւն կաթողիկոսաց Կիլիկիոյ» աշխատասիրութեան մէջ, աւելցնելով անոր ետեւի բաժնին զարդանախշերը: Իսկական լուսանկարէն յայտնի են արդէն կողքի նմանատիպ զարդանախշերը, որոնք վայրագ գազաններու` առիւծներու եւ վիշապներու կերպարներով ջորդաններ են: Այս խորհրդանշանները շատ աւելի արքայական իշխանութեան ու զօրութեան նմանութիւն իբրեւ ցոյց կրնան տրուիլ, քան` հոգեւոր հեղինակութեան ու աստիճանի: Իսկ Բաբգէն կաթողիկոսի կողմէ կատարուած վերագծուած պատկերին մէջ, գահի ետեւի բաժնին մէջ կ՛երեւի Կիլիկեան երկգլխանի արծիւը: «Արեւելեան մամուլ»ի յիշած տեղեկութիւնը նաեւ, թէ բացուած խոռոչներու մէջ նախապէս ադամանդներ եղած են, դարձեալ շատ աւելի կը համեմատի արքայական գահ ըլլալուն, քան հոգեւորական, նոյնիսկ եթէ անիկա եկեղեցւոյ առաջին սպասաւորի` կաթողիկոսի յատուկ աթոռ է: Գահին մէջ ամրացուած բազկաթոռի կռնակին, խաչանիշ ուղղութեամբ դրուած են արծաթեայ երկու գաւազաններ` մին եպիսկոպոսական, միւսը` հայրապետական, ինչպէս ի յայտ կու գայ լուսանկարէն:

Ըստ վերոյիշեալ տեղեկութեանց, հետեւաբար, գահին բաժինը հին ու թագաւորական շրջանէն ժառանգ մնացած ըլլալով, վրայի գմբէթաւոր խորանաձեւ մասը հետագային աւելցուած պիտի ըլլայ, այն ալ Կիրակոս կաթողիկոսի կողմէ տաճարի վերանորոգութեան առիթով: Այս երկրորդ` վերի խորանաձեւ մասին առնչութեամբ մի քանի ենթադրութիւններ կան: Ըստ ոմանց, անիկա Պոլսոյ արհեստաւորներուն կամ Պոլիս բնակող սիսեցի արհեստաւորներուն ապսպրուած ու շինուած է: Ուրիշներ այն կարծիքին են, թէ այդ վերի գմբէթաւոր մասը ռուսերու Նիկողայոս Ա. կայսեր (1825-1855) նուէրն է:

Այս վերջին վարկածին տուն տուող պատճառներ գոյութիւն ունին բնականաբար: Վերին գմբէթը, ամբողջովին ոսկեզօծ բարակ մետաղեայ թերթիկներով պատուած, իր ձեւին մէջ յար եւ նման է ռուսական եկեղեցիներու գմբէթներուն: Անոր կամարակապ գօտիին վրայ նկարուած են Յիսուսն ու իր տասներկուքը, որոնք հայկական մանրանկարչութեան գիծեր ունենալով հանդերձ, կը յիշեցնեն ռուսականները:

Գմբէթի յատակին կամ գահի տանիքի չորս անկիւններուն զետեղուած են մէկական աշտանակներ եւ մէկական արծաթապատ կազմով աւետարաններ: Ասիկա Երուսաղիմական աւանդութիւն է, մինչեւ այսօր Ս. Յակոբեանց տաճարին մէջ, Առաքելական գահին` Տեառնեղբօր Աթոռին վերեւ նոյն ձեւով աշտանակներ եւ աւետարաններ կան դրուած: Մեր կարծիքով, Սահակ Բ. կաթողիկոս, որ Երուսաղէմի վանքի լուսարարապետ եղած էր իր եպիսկոպոսութեան տարիներուն, իրեն հետ բերած էր նաեւ այդ աւանդութիւնը: Այս կ՛ըսենք, մանաւանդ նկատի ունենալով, որ մեր ձեռքին տակ գտնուող լուսանկարը Սահակ Բ. կաթողիկոսի հայրապետութեան տարիներուն քաշուած է, իսկ անկէ առաջ Աթոռի յարդարանքին մասին ոչ մէկ տեղեկութիւն կայ:

Սոյն աւանդութեան նման է նաեւ գահին երեք կողմերու բացուածքներուն, սիւներու միացման ետեւի եւ կողմի բաժիններուն մէջ երեքական կանթեղներու զետեղումը` խորհրդանշելով հրեշտակներու ինը դասերը: Այս եւս շատ հաւանաբար Սահակ վեհափառի տնօրինումով կատարուած էր` հետեւելով Երուսաղէմի օրինակին:

Հայրապետական գահուն վրայի խաչը (1815թ.)

Հայրապետական գահին ոսկեզօծ գմբէթին վերեւ հանգչող արծաթեայ ու ոսկեզօծ գեղակերտ խաչը, որ այսօր Անթիլիասի «Կիլիկիա» թանգարանի ցուցափեղկերէն մէկուն մէջ կը ցուցադրուի, ներկայացուած է իբրեւ «Թափօրի խաչ»: Մեր ձեռքին տակ գտնուող լուսանկարին հետ մանրակրկիտ բաղդատականով հաստատեցինք, որ այդ զուգաթելերով հիւսուած երկկողմանի պատկերներով խաչը, որուն կեդրոնական կլոր բաժինը ոսկեզօծ է միայն, ճիշդ այն խաչն է, որ Սսոյ Ս. Սոփիա Մայր տաճարի հայրապետական գահին գմբէթը կը զարդարէր: Վստահաբար վանքը 10 օրուան մէջ դատարկելու հրահանգը ստանալէ ետք, երբ Կարոյեան սրբազան սեւ լուրը կը բերէր Մայրավանք մնացած միաբանութեան անդամներուն, անոնցմէ իւրաքանչիւրը ինչ որ կրնար պիտի փրկէր, ազատելու համար զանոնք բարբարոսներու ձեռքէն: Պատմութեան անծանօթ պիտի մնայ յաւէտ այն անձին անունը, որ վստահաբար արցունքը աչքերուն, բարձրացաւ մինչեւ հայրապետական գահին գմբէթը եւ դարեր առաջ սուրբ ձեռքերով օծուած ու այնտեղ զետեղուած այս խաչը վար բերաւ ու դրաւ զայն աքսորի ճամբու սնտուկներէն մէկուն մէջ: Իցի՜ւ թէ կրցած ըլլար գահը իր ամբողջութեան մէջ ազատագրել, Կիլիկեան Հայաստանի թագաւորական փառաւոր անցեալի փառքը շօշափելիօրէն ներկայութիւն դարձնելու համար եկող սերունդներուն աչքերուն դիմաց…:

Հայրապետական գահի գմբէթի խաչին չափը 34×35.5×1.5 սմ. է, զուտ արծաթով պատրաստուած: Վստահաբար ցուցադրելու դիւրութեան համար, թանգարանի տեսչութիւնը զայն ամրացուցած է արծաթեայ այլ պատուանդանի վրայ, որ իր մարմնին հետ բնաւ առնչութիւն չունի: Այս երկրորդ հնութիւնը սկիհի մէջքէն վար լայնանիստ իջնող պատուանդան է, տարբեր արձանագրութեամբ: Իսկ խնդրոյ առարկայ խաչին արձանագրութիւնը հազիւ ընթեռնլի է` ոչ-մասնագէտ վերանորոգողներու կողմէ կատարուած անճարակ գործին բերմամբ: Խաչի շարժուն անկիւնները ամրացնելու միջոցին արձանագրութեան տառերուն վրայ սեղմելով աքցանը, անընթեռնլի դարձուցած են անոնք, հայ արծաթագործներու կողմէ կերտուած նրբարուեստ այս նմուշը: Խաչին մէջտեղի բոլորակը կազմող լայնանիստ բաժինին երկու կողմերը պատկերաւոր են: Մէկ երեսը կը ներկայացնէ Յիսուսի խաչելութեան պատկերը, իսկ միւսը` յարութեան: Բոլորակի վարի երկու կողմերուն փիրուզեայ երկու գնդիկներ ամրացուած են, որոնք պարզապէս նրբագեղ վայելչութիւն տալու կը ծառայեն:

Ինչքան որ կը կարդացուի վերոյիշեալ արձանագրութիւնը, ի յայտ կու գայ, որ անիկա Սսոյ մէջ պատրաստուած է, Կիրակոս կաթողիկոսի կողմէ վերանորոգուած Մայր տաճարին համար, 1815-ին, այսինքն շինարարութեան աւարտէն հինգ տարիներ ետք՝ պատուէրով կիլիկեցի Սարգիս վարդապետին եւ նուիրատուութեամբ բարեպաշտ տիկիններու: Խաչին արձանագրութիւնը ինչքան որ կարելի եղաւ վերծանել, հետեւեալն է. «Յիշատակ է Սբ. Խաչս Սել…ոյ (Սելեւկիո՞յ) քաղաքի եղեալ համայն բարեպաշտ տիկնանց. Պ…ի (վարպետին անո՞ւնը – հարցական ծանօթագրութիւնները մերն են Գ.Ծ.Վ.Չ.) յորդորմամք կիլիկեցի նուիրակ Սարգիս Վարդապետին, ի դուռն նորաշէն Ս. Գահն Կիլիկիայի թուին հայոց ՌՄԿԴ-ին -1815 Մայիս ԺԵ-ին»:

*
*    *

Այսօր կան այս մի քանի յիշատակները, որոնք հաղորդութեան մէջ կը դնեն մեզ անցեալին հետ: Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնը իր ժողովուրդին հետ տարագրուելով, ի վերջոյ երբ 1930 թուականին հաստատուեցաւ Անթիլիաս, Լիբանան, Ամերիկեան նպաստամատոյց ընկերութեան (Near East Relief) որբանոցը իբրեւ կայք ընտրեց, ապա անոր սեփականատէրը դառնալով` կաթողիկոսարանի վերածեց: Մի քանի հին, կղմինտրածածկ քարաշէն մէկ կամ երկու յարկանի տուներէն բացի, հայ որբերու ձեռքով շինուած երեք հսկայ տաղաւարներ կային այդ հողին վրայ: Կը գտնենք անոնց շինութեան ակնարկներ, որոնք թէեւ յուսահատական տողեր են հայ որբերու կողմէ արտասանուած, սակայն ցոյց կու տան, թէ ինչքան զոհողութիւններ կատարուած են ձեւի բերելու համար վերընձիւղման նոր կայքը: Որբերու առօրեայէն վերցուած էջերուն մէջ, գրուած իրենց ուսուցիչներէն Ղ. Տ. Պետրոսեանի կողմէ, կը հանդիպինք որբերու մտահոգութիւններուն: Անոնք հետզհետէ հասուննալով կը սկսին մտածել իրենց ազգի ապագային մասին ու իրարու հետ զրուցելով կ՛ըսեն, թէ արդեօք ի՞նչ պիտի ըլլան կամ որո՞ւ պիտի մնան իրենց ձեռքերով կառուցուող այդ շէնքերը, երբ որբանոցները վերջանան: Ուսուցիչներն ալ այն յոյսը կու տան եղեր, որ հաւանաբար այլ կերպերով անոնք մեր ազգի զաւակներուն կը տրամադրուին այս կամ այն նպատակին համար: Այդպէս ալ պիտի ըլլար, որովհետեւ մի քանի տարի ետք, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան նոր կայքն ու հանգրուանը պիտի դառնար այդ հողաշերտը իր բոլոր կառոյցներով…:

Անթիլիասի Մայրավանքի Ս. Թարգմանչաց եկեղեցին, որուն մէջ կ’երեւի Հայրապետական փայտեայ գահը (1931թ.)

Հայ որբերու ձեռքով կառուցուած փայտաշէն ու թիթեղածածկ այդ երեք տաղաւարներէն մէկը Սահակ Բ. տարագիր կաթողիկոսին որոշումով եկեղեցիի կը փոխակերպուի, «Սրբոց Թարգմանչաց» անունով: Կիրակոս Ա. Մեծագործի վերանորոգած հոյակապ Ս. Սոփիա Մայր տաճարէն ելլելով սոյն թիթեղածածկ տաղաւարին տակ մտնելը, զգացական իսկապէս դժուարին պահեր պէտք է պատճառած ըլլայ Հայոց ծերունազարդ հայրապետին, որ 1937 հոկտեմբեր 27-ին, Անթիլիասի կալուածին գնման պաշտօնաթուղթերը ստորագրելէ ետք, կը բացագանչէ ըսելով. «Մէկ փափաք եւս ունիմ. եթէ Աստուծմով ան ալ կատարուի, խաղաղօրէն պիտի փակեմ աչքերս` օրհնելով ժողովուրդս եւ փառաւորելով զԱստուած. տեսնել կաթողիկոսարանին ու դպրեվանքին հետ կառուցուած Մայր տաճարը», կ՛ըսէ հայրապետը, անմիջական կարիքը զգալով Մայր տաճարի կառուցման:

Սահակ վեհափառին այդ սրտառուչ արտայայտութիւնը պատճառ պիտի ըլլար, որ Անթիլիասի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ Մայր տաճարի շինութեան հրաշքի համազօր գործին ձեռնարկէր կաթողիկոսական ընդհ. փոխանորդ եւ ապա յաջորդ` Պետրոս արք. Սարաճեան:

ՍՐԲՈՑ ԹԱՐԳՄԱՆՉԱՑ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՓԱՅՏԵԱՅ ԳԱՀԸ

Մինչեւ Մայր տաճարին կառուցումը, Սահակ վեհափառ հակառակ յառաջացեալ տարիքին,  յաճախ ներկայ գտնուած է եկեղեցական արարողութեանց ու Սուրբ պատարագին: Ատենօք Կիլիկիոյ արքայական գահին վրայ կառուցուած հայրապետական գահին բազմած ծերունազարդ վեհափառին նկատմամբ որդիական յարգանքի իբրեւ արտայայտութիւն, 1931 թուականին Պէյրութի Եկեղեցասիրաց եղբայրակցութիւնը փայտաշէն գեղաքանդակ հայրապետական գահ նուիրեց Նորին Սուրբ Օծութեան:

Ամբողջութեամբ փայտեայ սոյն գահը բաց ոսկեգոյնախառն սրճագոյն հարազատ փայտի վիճակով, իր չափով ու սլացքով նպատակայարմար էր նեղ ու ցած տանիքով փայտաշէն եկեղեցիին: Նոյն այս եկեղեցին էր, որ 1938-ին Սահակ Բ. կաթողիկոսի կողմէ նուիրուեցաւ Թրիփոլիի գաղթական հայութեան եւ նաւով Անթիլիասէն Թրիփոլի տարուելով`  զետեղուեցաւ Մինայի շրջանը: Մինայի նաւահանգիստէն մինչեւ քաղաքապետարանին կողմէ տրամադրուած հողը, թիթեղածածկ եկեղեցին տարուած է սայլակներու վրայ, գաղթական ամբողջ ժողովուրդին օգնութեամբ: Գահը չորս սիւներու վրայ բարձրացած գմբէթով արուեստի միջին մակարդակի գործ է: Սիւներուն խոյակները նուրբ ձեռարուեստի խոր հետքեր ունին: Սիւները իրարու միացուցած կամարներուն դուրսի չորս կողմերուն վրայ բարձրաքանդակ փորագրութեամբ մէկական հրեշտակ կայ: Իւրաքանչիւր հրեշտակի երկու կողմերուն բուսական զարդանախշեր: Գմբէթին խաչը դարձեալ փայտէ շինուած է եւ վեց-թեւանի: Գմբէթին տակը, տափարակ տանիքին ներսէն ամրացուած է երկաթեայ օղակ, որ շատ հաւանաբար ծառայած է փոքրիկ կանթեղ կախելու եւ խորհրդաւոր լուսաւորում տալու գահին:

Բազկաթոռին տունը երեք կողմերէն փակուած է փայտով, որուն վրայ դուրսի կողմերէն կան վեց սիւնակներ, որոնցմէ իւրաքանչիւրին վրայ փորագրուած է ծաղկեփունջ, որուն վրայ աղաւնի` կտուցին ձիթենիի ոստ: Վարէն մինչեւ վեր ամփոփուող ու սեղմուող պատկեր կը ներկայացնէ գահը իր ամբողջութեան մէջ, ինչ որ պատճառ կը դառնայ անոր աւելի սլացիկ տեսք ստանալուն: Վստահաբար մէջը զետեղուած աթոռը անցեալին գործածուածը չէ, սակայն այդ ալ նոյն ժամանակներէն եկած կարելի է նկատել: Կռնակը` դէպի ժողովուրդ նայող բաժնին վրայ, բազկաթոռի գլխամասէն վեր, հետեւեալ արձանագրութիւնը կայ. «Յիշատակ է Անթիլիասի Կաթողիկոսական Ս. Աթոռոյն Եկեղեցասէր եղբայրակցութենէն 1931»: Սոյն արձանագրութեան ճիշդ կռնակը, գահի ներքնամասին, արձանագրուած է «Վ. Գ. Պիւքրիւեան» անունը, որ շատ հաւանաբար զայն պատրաստող վարպետին անուան սկզբնատառերն ու մականունն է:

Նոյն գոյնով եղած է նաեւ Սրբոց Թարգմանչաց եկեղեցւոյ դասը ատեանէն բաժնող բազրիքը, դարձեալ Անթիլիասի որբերուն ձեռարուեստը, ողորկ կլորներով մէկուկէս մեթր բարձրութեամբ: Այս բազրիքը երկար ժամանակ Անթիլիասի մէջ պահուելէ ետք` 1952-ին, փոխադրուած է Պիքֆայայի նորակառոյց Ս. Աստուածածին վանքը, ուր նոյնանուն մատուռին մէջ զետեղուած է` դարձեալ ծառայելով իբրեւ եկեղեցւոյ դասը ատեանէն բաժնող բազրիք:

Անթիլիասի Մայր տաճարի կառուցման աւարտէն ետք հայրապետական վերոյիշեալ գահը փոխադրուած է Պէյրութի Ս. Նշան Մայր եկեղեցին, ու աջակողմեան դասին մէջ զետեղուելով, մինչեւ այսօր կը ծառայէ իբրեւ Լիբանանի Թեմի Առաջնորդական Աթոռ: Մեր համեստ կարծիքով, անիկա պէտք է վերադառնայ Անթիլիաս ու Մայր տաճարին մէջ` Ս. Երրորդութեան խորանին կողքին զետեղուելով ծառայէ իբրեւ երկրորդ հայրապետական գահ, օգտագործուելու համար եպիսկոպոսական ձեռնադրութեանց առաջին բաժնի ընթացքին, ուր Հայոց Հայրապետը բազմելով ընդունի ընծայացուներուն ուխտագիրները:

ԱՆԹԻԼԻԱՍԻ ՄԱՅՐ ՏԱՃԱՐԻՆ ՀԱՅՐԱՊԵՏԱԿԱՆ ԳԱՀԸ

Կարելի չէ բաղդատութեան եզրեր գտնել Ս. Սոփիա Մայր տաճարի հայրապետական գահին եւ ներկայիս Անթիլիասի Մայր տաճարին մէջ կառուցուած հայրապետական մարմարակերտ գահին միջեւ: Առաջինը իր հնութեամբ, պատմականութեամբ ու արքայական յիշատակով անգին, սակայն անյետ կորած արժէք է մեզի համար, եւ որ միայն մեր փառաւոր անցեալի ցաւոտ հետեւանքները ներկայացնող էջերուն վրայ արձանագրուած պիտի մնայ:

Անթիլիասի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ Մայր տաճարի շինութեան աշխատանքը հոգեւին հետապնդած Պետրոս արք. Սարաճեանի (ապա կաթողիկոս) բծախնդիր մօտեցումը եւ բարձր ճաշակը պէտք է տեսնել ներկայ հայրապետական գահի մարմարեայ իւրաքանչիւր ագուցուածքին մէջ: Մաքուր յղկուած, վարդագոյնի ու կաթնագոյնի խառնուրդ իտալական հանքային այս քարը, գործ է վարպետ շինարարներու, որոնց վրայ հսկած է Մայր տաճարի անուանի ճարտարապետ Մարտիրոս Ալթունեան:

Անշարժ այս կառոյցը երկու աստիճաններով բարձր է գետնէն: Չորս հատ չափազանց նրբութեամբ յղուած նոյնատեսակ մարմարներ կը կազմեն չորս սիւները, որոնց վրայ կը նստի եռանկիւնաձեւ սրածայր վերջաւորութիւններ ունեցող տանիքը, իսկ անոնց մէջտեղ հանգչած է գմբէթը: Գմբէթին վրայ ամրացուած խաչը նոր չէ, այլ 18-րդ դարու հայ արծաթագործ վարպետներու նուրբ ձեռքերով պատրաստուած ու կաթողիկոսարանի այլ գանձերուն հետ Հայոց ցեղասպանութենէն ճողոպրելով, Սիսէն Անթիլիաս հասած կիրառական արուեստի մասունք է: Գահի կռնակին, թէ՛ ժողովուրդին կողմէ դիտած, եւ թէ՛ ներսի կողմէն, ամրացուած է ոսկեզօծ մետալիոն, որուն վրայ կայ մեր Հաւատոյ Հօր` Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչի բարձրաքանդակ դիմանկարը, պատարագիչի հանդերձանքով: Ձուլածոյ ըլլալուն, մասնաւոր արժէք չի՛ ներկայացներ, ո՛չ ալ բծախնդիր աշխատանքի տպաւորութիւն կը թողու դիտողին վրայ:

Դարձեալ Անթիլիասի արխիւատան լուսանկարներու հաւաքածոյին մէջէն կարելի եղաւ գտնել գեղակերտ գահուն շինութեան պատկերները, երբ գործաւորներ հատիկ-հատիկ յղկելով իրարու կը միացնեն անոր մասերը:

Ներկայիս անոր մէջ դրուած գահը մասնաւոր հնութիւն չի՛ ներկայացներ: Անիկա եգիպտական պատրաստութեամբ շքեղ բազկաթոռ է, կռնակին վրայ թեւատարած արծիւով: Սահակ Բ. կաթողիկոս անոր վրայ բազմած պաշտօնական լուսանկար ունի: Մեր ենթադրութիւնը այն է, որ Պետրոս արք. Սարաճեան, Անթիլիասի կալուածին գնման բարերարութիւնը ստանձնելու հետաքրքրութիւն ցոյց տուած Սիմոն Գայըգճեանի հետ հանդիպելու համար Եգիպտոս մեկնած ըլլալով, թերեւս տեղւոյն ազգայիններէն մէկը սոյն ոսկեզօծ գահը նուիրած է Սահակ Բ. վեհափառին, իբրեւ մխիթարական յիշատակ ու յարգանքի արտայայտութիւն, Կիլիկիոյ իր արքայական շքեղ գահը կորսնցուցած տարագիր հայրապետին: Պէտք է աւելցնել, թէ հայրապետական գահին յարմար բազկաթոռ չէ ասիկա, այլ աւելի կիսապաշտօնական գահասրահի կեդրոնական բազկաթոռ իբրեւ կարելի է գործածել: Մաղթելի է, որ Անթիլիասի հայրապետական գահը եւս ունենայ արտաքին իր շքեղ տեսքին համապատասխան բազկաթոռը, արտաքին կռնակի մարմարին համաչափ բարձրութեամբ եւ կողերու թեւերուն համապատասխանող փորուածքով:

*
*    *

 

Ս. Սոփիա Մայր Տաճարին պատուադանը (2010թ.)

Կիլիկիոյ թագաւորական շրջանէն բազմաթիւ յուշեր կան կիսակործան տաճարներու, անառիկ բերդերու եւ այլ կառոյցներու ձեւին տակ, զորս բուեր կը վայեն այսօր: Հայ թէ օտար մատենադարաններու եւ թանգարաններու դարաններն ու ցուցափեղկերը լեցուն են նոյն շրջանէն ժառանգուած ձեռագիրներով ու մանրանկարներով, թերեւս անոնցմէ շատ աւելին ալ կորսուած ու բարբարոսներու ձեռքով այրուելով փճացուած պէտք է նկատել:

Սակայն, այդ ամէնուն մէջէն, Կիլիկիոյ «Արծիւներ»ուն` հայոց թագաւորներուն գահը, որ ժառանգաբար ստացուած ըլլալով կը գործածուէր Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսներուն կողմէ, վստահաբար իր յիշատակային արժէքը պիտի ունենար, եթէ չըլլային թուրքին բարբարոս ձեռքերը:

Նորով հինը յիշելու եւ հինին յիշատակներով զօրանալու մխիթարութիւնը մեզի ուժ կու տայ, անգամ մը եւս նայելու պատմութեան խորքէն եկող գահի խորախորհուրդ լուսանկարին:

ԳՐԻԳՈՐ Ծ. ՎՐԴ. ՉԻՖԹՃԵԱՆ

(Շար. 2 եւ վերջ)

 

Share this Article
CATEGORIES