«Լեզուն Հայրենիք Է. Պետութիւն Եւ Լեզուաքաղաքականութիւն» Թեմայով Կլոր Սեղան-Քննարկում
ՔՆԱՐԻԿ ԱԲՐԱՀԱՄԵԱՆ
Փետրուարի 14-ին ՀՅԴ Երեւանի քաղաքային կոմիտէն Առնօ Բաբաջանեանի անուան համերգասրահի մամլոյ սրահում կազմակերպել էր «Լեզուն հայրենիք է. պետութիւն եւ լեզուաքաղաքականութիւն» թեմայով կլոր սեղան-քննարկում: Բացման խօսքում Համազգային հայ կրթական եւ մշակութային միութեան հայաստանեան գրասենեակի տնօրէն Լիլիթ Գալստեանը մատնանշեց այն հիմնական ուղղութիւնները` ինչպէս է գործադրւում լեզուի մասին օրէնքը, ինչ գործառոյթներ է իրականացնում պետութիւնը, ինչ պատասխանատուութիւն ունի մայրենիի պահպանման հարցում հասարակութիւնը, ինչպէս են իրացւում մեր լեզուակրթական իրաւունքները եւ այլն, որոնց շուրջ ընթանալու է քննարկումը:
Զեկուցումներով հանդէս եկան Էջմիածնի Գէորգեան Ճեմարանի եւ Վ. Բրիւսովի անուան լեզուաբանական համալսարանի դասախօս Դաւիթ Գիւրջինեանը, արուեստաբան Հենրիկ Յովհաննիսեանը, «Նախախորհրդարան» շարժման համակարգող Գարեգին Չուգասզեանը, «Մենք դէմ ենք օտարալեզու դպրոցների վերաբացմանը» նախաձեռնութեան անդամ Արամ Ապատեանը, հայկական տառատեսակների հեղինակ Ռուբէն Թարումեանը, Լեզուի տեսչութեան աշխատակից Մարինէ Հովեանը:
Դաւիթ Գիւրջինեանը խօսեց հանրակրթական ծրագրերի եւ լեզուի դասաւանդման, այսպէս կոչուած, «չոր» քերականական, անարդիւնաւէտ եղանակների մասին: Հենրիկ Յովհաննիսեանի մտահոգութեան առանցքում հրապարակային խօսքի մշակոյթի բացակայութիւնն է նոր օրերում: Աւելի՛ն. լեզուն միայն կեցուածք չէ, լեզուն նաեւ վարքագիծ է: Գարեգին Չուգասզեանի համար իւրաքանչիւր պետութեան ինքնիշխանութեան դրսեւորման չորս հիմնաքարեր կան` բնակչութիւն, սահմանների որոշակիութիւն, արտաքին յարաբերութիւններ վարելու կարողականութիւն եւ իւրային կառավարութիւն: Վերջի՛նն է որոշում մնացած երեքի կարգաւորումը: Մենք այսօր չունենք իւրային կառավարութիւն, բայց դեռ պահպանել ենք հոգեւոր ինքնիշխանութիւն: Այսօր, սակայն, հանրութիւնը չի կարող իր լծակներով լուծել լեզուաքաղաքական վարքագծի խնդիրը: Օտարալեզու դպրոցների առկայութիւնն արդէն խօսում է մեր մտքի «էրոզիայի» ընթացքների մասին: Իսկ խնդիրները բարդել հասարակութեան ուսերին` քաղաքական գիտակից մոլորութիւն է:
Ռուբէն Թարումեանը ծանրացաւ համացանցում հայալեզու տարածքի խնդիրների, ոչ բաւարար ներկայացուածութեան, նաեւ արհեստագիտութիւնների հայացման գործընթացի անհրաժեշտութեան հարցերի վրայ: Իսկ Մարինէ Հովեանը, նախապէս պատրաստուած ելոյթը մի կողմ դնելով, անկեղծացաւ լեզուի պետական տեսչութեան այսօրուայ խեղճութիւնը ի ցոյց դնելով, գործունէութեան խորքերը մէկ առ մէկ բացելով: Կառոյցն այսօր չունի գործառոյթներ իրականացնելու, որոշումներ վաւերացնելու տարրական իրաւասութիւններ, անգամ զրկուած է լեզուական խախտումների դէմ վարչական տոյժեր կիրառելու հնարաւորութիւնից, որովհետեւ լեզուն ոչ նիւթական արժէք է դիտւում ու պարտւում է ամէն օր նիւթական արժէքների գրոհի դիմաց: Աւելի՛ն. մեր օրերում կան «չինովնիկներ», որոնց պիզնեսին, ինչպէս ժամանակին նշել է երբեմնի նախարար Ներսէս Երիցեանը, խանգարում է հայերէնը, ուրեմն պէտք է մտածել նման լեզուի նոր կարգավիճակի մասին:
Սրճադադարից յետոյ ծաւալուեց աշխուժ քննարկում, որի ընթացքում ելոյթներ ունեցան «Բարգաւաճ Հայաստան» կուսակցութեան Երեւանի քաղաքային աւագանու անդամ Թամար Պօղոսեանը, «Ժառանգութիւն» կուսակցութիւնից ԱԺ պատգամաւոր Արմէն Մարտիրոսեանը, Երեւանի պետական համալսարանի հայոց լեզուի պատմութեան ամպիոնի վարիչ Ռուբէն Սաքապետոյեանը, պատմութեան բաժանմունքի տնօրէն Էդիկ Մինասեանը, պատմաբան Գէորգ Եազըճեանը եւ ուրիշներ:
Մենք այսօր Հայաստանում բնակութիւն հաստատած արեւմտահայ երեխաներին, ովքեր բաւարար չափով չեն տիրապետում նոյնիսկ արեւմտահայերէնին, ստիպում ենք իւրացնել արեւելահայերէնը` ոտնահարելով նրանց լեզուական իրաւունքները,- իր ելոյթում ընդգծեց ՀՀ ԳԱԱ Հր. Աճառեանի անուան Լեզուի հիմնարկի տնօրէն Վիկտոր Կատուալեանը: Նա նաեւ կարեւորեց արեւմտահայերէնով համալսարանական կրթութիւն ապահովելու անհրաժեշտութիւնը:
Ամփոփելով օրուայ քննարկում-կլոր սեղանը` Խ. Աբովեանի անուան հայկական պետական մանկավարժական համալսարանի «Սփիւռք» գիտաուսումնական կենտրոնի տնօրէն, հայ գրականութեան եւ նրա դասաւանդման մեթոտիկայի ամպիոնի վարիչ Սուրէն Դանիէլեանն արձանագրեց, որ մեր ժողովրդի երկու հատուածներին երկար ժամանակ հեռու են պահել համընդհանուր հայկական լեզուամտածողութեան քաղաքականութիւնից, իսկ արեւմտահայերէնի իրաւունքների համար պայքարողներին նայել են խէթ, ընդդիմացել, նոյնիսկ մեղադրել, թէ դասական ուղղագրութեան վերադարձով արեւմտահայերէնի գերակայութեան նպատակներ են հետապնդում Հայաստանում: Սակայն այսօր նոյնիսկ ժամանակին հակառակ ճամբարներում գտնուածներն են արձանագրում վերամիաւորման անհրաժեշտութիւնը վտանգների դիմաց: Սա եկել է հնուց` Տէրեանի եւ Թէքէեանի ժամանակներից` հոգեւոր, մշակութային հայրենիքի հանգամանքով պայմանաւորուած: Նորանկախ պետութեան մէջ լեզուական խնդիրները դրուեցին դեռ 1999-ին, հայրենիք-սփիւռք առաջին համաժողովի ժամանակ, սակայն չիրագործուեցին, նաեւ` նշուած ոչ իւրային իշխանութեան գործօնից ելնելով: Կարեւորը լեզուաքաղաքականութեան հարցում շրջադարձային գիտակցութիւն ունենալն է. լեզուն մեր հոգեւոր հայրենիքն է, ազգային կեցութեան միակ զէնքը:
Սուրէն Դանիէլեանը շնորհակալութիւն յայտնեց ՀՅԴ Երեւանի քաղաքային կոմիտէին նման արդիւնաւէտ հաւաք կազմակերպելու համար:
Վերջում Լիլիթ Գալստեանը խոստացաւ անպայմանօրէն հետեւողական լինել խնդիրների բարձրացման ու իրագործման հարցում: