ԿԱՍՊԵԱՆ ԱՒԱԶԱՆ. ՅՈՒՍԱԽԱԲՈՒԹԻՒՆԸ ԿԸ ԼԵՌՆԱՆԱՅ, ՄՈՍԿՈՒԱ ԿԸ ԽՕՍԻ ՌԱԶՄԱԿԱՆԱՑՈՒՄԻ ՄԱՍԻՆ

Ռուսիա գրաւը կը բարձրացնէ Կասպից ծովուն մէջ, իր ծովուժը հզօրացնելու խօսքով: Այս քայլը կ՛արտացոլացնէ Մոսկուայի յուսախաբութիւնը` ծովուն սահմանները ճշդելու գծով հինգ կասպեան երկիրներու անկարողութեան հանդէպ:

Խորհրդային Միութեան փլուզումէն` 1991-էն ի վեր ծովեզերեայ այդ երկիրները` Ազրպէյճան, Իրան, Ռուսիա, Ղազախստան եւ Թիւրքմենիստան, չեն կրցած համաձայնիլ Կասպեան դաշինքի մը շուրջը, որ պիտի սահմանագծէր ծովը եւ արգելք պիտի հանդիսանար ատոր ռազմականացման: Զարմանալի չէ, որ տարածքային հարցին շուրջը շարունակուող անհամաձայնութիւնը այժմ կը քաջալերէ ներառուած երկիրները` ձեռնարկելու ռազմական պատրաստութիւններու, որպէսզի պաշտպանեն իրենց պահանջները:

Թիւրքենիստան փաստած է, որ անկայուն բանակցող գործընկեր է, բայց Իրանն է հիմնական խոչընդոտը: Թեհրան յամառօրէն կը պահանջէ հաւասար, 20 առ  հարիւրնոց բաժին մը ծովէն, թէեւ իրանեան ափերը կը կազմեն շատ աւելի նուազ տոկոսը կասպեան ծովեզերքին: Ռուսիոյ, Ազրպէյճանի եւ Ղազախստանի զօրակցութիւնը վայելող բանաձեւով մը Իրան մօտաւորապէս 13 առ հարիւր բաժին պիտի ունենայ: Տարածքային հարցին լուծումը ճամբան պիտի հարթէ կասպեան աւազանին մէջ ուժանիւթի զարգացման, որուն շարքին` ընդծովեայ խողովակաշարին կառուցման:

2002-էն ի վեր, երբ հինգ պետութիւնները սկսան տարածքային հարցերու շուրջը «ըմբշամարտի», բանակցութիւնները անելի մատնուած են:

Ազրպէյճանի մայրաքաղաք Պաքուի մէջ նոյեմբերին գումարուած կասպեան վերջին վեհաժողովին ատեն կողմերը երեւութապէս համաձայնութիւն մը գոյացուցին, թէ ինչպէ՛ս շարունակել կասպեան օրինական պայմանադրութեան մշակումը: Բայց տեսակցութեան աւարտէն շաբաթ մը ետք Իրան ուրացաւ, ժխտեց նախնական դաշինքը` ըսելով, որ ատիկա չի ճանչնար վաւերականութիւնը ռուսական երկկողմանի համաձայնութիւններու (մէկը Ազրպէյճանի, իսկ միւսը` Ղազախստանի հետ), որոնք կը վերաբերին Կասպեան տարածքային հարցին:

Ըստ երեւոյթին Ռուսիա այժմ կը կարծէ, թէ զինուորական կառուցումը կամ ատոր սպառնալիքը կրնայ վերջ տալ անելին:

Մայիսի սկիզբը Ռուսիոյ փոխ վարչապետ Սերկէյ Իվանով ըսաւ, որ ռուսական կասպեան 148-րդ նաւատորմիղը արդիականացման կարիքը ունի: «Նաւատորմը, որ այժմ Կասպից ծովուն մէջ կը գործէ, կարելի է բնութագրել իբրեւ ժամանակավրէպ եւ անմրցունակ», ըսած է Իվանով, ըստ «Ռիա-Նովոսթի» լրատու գործակալութեան: Նոյն աղբիւրը կը նշէ, որ Ռուսիոյ Կասպեան նաւատորմը շուտով պիտի ունենայ երկրորդ` «Ճեփարթ» դասակարգի արագընթաց յածանաւը, որ ընդունակ է հարուածելու մարտանաւեր, սուզանաւեր եւ օդային թիրախներ:

Կասպեան զինուորական կառուցումի մասին Իվանովի մեկնաբանութիւնները կը համապատասխանեն ռուսական ընդհանուր ջանքերուն` հզօրացնելու համար երկրի ծովուժին ռազմական հնարաւորութիւնները: Նախաձեռնութիւն մը, որ հիմնուած է ուժանիւթի  իր շահերը ոչ միայն Կասպից ծովուն, այլեւ Խաղաղական եւ Հիւսիսային Խաղաղական եւ Հիւսիսային սառուցեալ ովկիանոսներուն մէջ պաշտպանելու ցանկութեան վրայ:

Ռազմական խաղաքարտի, խաղաթուղթի օգտագործումը նոր չէ կասպեան շրջանին մէջ: Ռուսիա 2002 թուականին Կասպից ծովուն մէջ ռազմափորձեր իրականացուց եւ չորս տարի ետք առաջարկեց ռազմածովային ապահովութեան բազմակողմանի ուժ ստեղծել: 2002 թուականի ռազմափորձերուն նպատակն էր դրդել Իրանը, որպէսզի աւելի ճկուն ըլլայ բանակցութիւններու իր դիրքորոշումին մէջ, իսկ 2006 թուականի նախաձեռնութեան նպատակն էր փորձել զսպել Միացեալ Նահանգներու ազդեցութեան աճը, որ մասամբ նուաճուած էր Ազրպէյճանի եւ Ղազախստանի կասպեան պաշտպանական կարողութիւնները արդիականացնելու համար Ուաշինկթընի տրամադրած օգնութեամբ:

Ռուսական քայլերէն ոչ մէկը իր նպատակին հասաւ:

Ռուսական զինուորական կառուցումը եթէ նոյնիսկ ծրագրուածին պէս յառաջանայ` հաւանաբար հրահրելով սպառազինութեանց կասպեան մրցավազք մը, քիչ թիւով մասնագէտներ կը կարծեն, թէ ծովուն վրայ հակամարտութեան մը անմիջական հաւանականութիւնը կայ:

Սակայն կը թուի, թէ յստակօրէն ճշդուած սահմաններու բացակայութիւնը եւ ուժանիւթի եկամուտի հսկողութիւնը ներառող տարակարծութիւններն ու բանավէճերը բարձրացուցած են արկածով մը վայրագ դրուագի հնարաւորութիւնը:

Կասպեան դաշինքի մը շուրջը համաձայնելու անկարողութիւնը առնուազն պիտի շարունակէ արգելակել ընդծովեայ ուժանիւթային հարստութիւնները:

Նկատի առնելով բանակցային հոլովոյթին ցարդ արձանագրած ձախողութիւնը` ռազմականացման մղումը հասկնալի է: Բայց նաեւ անբաղձալի է, նոյնիսկ վտանգաւոր: Կասպից ծովը շրջան մը չէ, որ դիւրութեամբ կրնայ վարուիլ լարուածութեան վտանգաւոր մագլցումին հետ, մասնաւորաբար երբ նկատի առնուի Իրանի հիւլէական ծրագիրը:

ՍԹԻՖԸՆ ՊԼԷՆՔ

«Եուրէյժիանէթ»

Share this Article
CATEGORIES