ՀԱՅԱՍՏԱՆ. ԱՐՄԱՏՆԵՐ ԵՒ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՅԱՏԿՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

ՍԻՒՆԻՔ

Սիւնք Մեծ Հայքի  պատմական նահանգներէն մէկն է, լեռնային անառիկ եւ տեղական իւրայատկութիւններով բնորոշուող աշխարհ մը, որ զինուորականօրէն ու քաղաքականօրէն մեծ դերակատարութիւն ունեցած է եւ Հայաստանի ինքնութեան պահպանման կարեւոր միջնաբերդերէն նկատուած է:

ՍԻՒՆԵԱՑ ԼԵՌՆԱՇԽԱՐՀԸ

Գորիս

Սիւնիք լեռնային աշխարհ մըն է, Արեգունի, Սեւանի, Գեղամայ, Վարդենիսի, Վայոց ձորի, Սիւնեաց եւ Արցախի լեռնաշղթաներով կտրատուած եւ խոր գետահովիտներով ու ձորերով մասնատուած:

Արեւմտեան կողմը Զանգեզուրի լեռնաշղթան է միջին 2800 մեթր բարձրութեամբ, իսկ բարձրագոյն գագաթը Կապուտջուղն է 3906 մեթր, Սալվարդ` 3162 մեթր, Այրիսար` 3132 մեթր: Որոտանի լեռնանցքը կը գտնուի 2344 մեթր բարձրութեան վրայ, իսկ Սիսիանի լեռնանցքը` 2345 մեթր բարձրութեան վրայ:

Զանգեզուրի լեռնաշղթայէն արեւելք Սիւնիքի (կամ Ղարաբաղի) բարձրաւանդակն է, որ կը տարածուի մինչեւ Ղարաբաղի լեռնաշղթան. միջին 2500 մեթր բարձրութեամբ սարահարթ մը, ուր կան յանգած հրաբուխներ` Մեծ իշխանասար 3552 մեթր բարձրութեամբ, Ծղուկ, Գլուխ Ձագեձորի եւ Բազենք:

Եռաբլուրի սարաւանդը անուանի է Որոտան գետի կիրճով, ուր կը գտնուի Սատանի կամուրջը: Եռաբլուրէն արեւելք Գորիսի սարաւանդն է, կտրատուած Գորիս, Ձորաշէն, Խնձորեսկ, Աղսու, Տեղ, Խոզնավար եւ Խնածախ գետերու հովիտներով եւ ձորերով, որոնց լանջերուն կան բրգաձեւ  ժայռեր, քարայրներ եւ խոռոչներ:

Աւելի հարաւ Բարգուշատի լեռնաշղթան է, որուն արեւմտեան կողմը Արամազդ լեռը 3392 մեթր բարձրութիւն ունի:

Բարգուշատի լեռնաշղթայէն հարաւ Ողջի գետի աւազանն է, որուն արեւմուտքը Զանգեզուրի լեռնաշղթային հարաւային մասն է, իսկ արեւելքը Խուստուփ սարը 3202 մեթր բարձրութիւն ունի: Նշանաւոր է Հալիձորի կիրճը:

Դէպի հարաւ կ՛երկարի Մեղրիի լեռնաշղթան, որուն բարձրագոյն գագաթը` Բաղացսար 3256 մեթր բարձրութիւն ունի. Գողթնասար` 3144 մեթր, Դալիկ լեռ` 2386 մեթր: Կտրատուած է խոր կիրճերով: Հարաւը` Արաքսի ափին Ագարակի եւ Մեղրիի հարթավայրերն են, իսկ Մեղրիի կիրճը կը գտնուի 390 մեթր բարձրութեան վրայ: Շրջանէն կը հոսին Մեղրի, Տաշտուն, Կարճեւան, Մալեւ, Շվանիձոր եւ Նիւվադի գետերը:

Սիւնիքի հիւսիսային կողմը, Վայոց ձոր կ՛ընդգրկէ Արփա գետի աւազանը. Թեքսարի լեռնաշղթան մինչեւ 2898 մեթր բարձրութեամբ, Վայոցսար յանգած հրաբուխը 2581 մեթր բարձրութեամբ, իսկ Վայքի լեռնաշղթային վրայ Գոգի լեռը 3120 մեթր բարձրութիւն ունի եւ Որոտանի լեռնանցքով կապուած է Զանգեզուրի: Նշանաւոր է Ջերմուկի առողջարանը:

Եղեգնաձորի շրջանը Սուլեմայի լեռնանցքով կապուած է Սեւանի, Զովաշէնի լեռնանցքով` Արարատեան գոգաւորութեան, իսկ Արփայի կիրճով` Նախիջեւանի:

Հիւսիսը Վարդենիսի լեռնաշղթան է 3000-էն 3500 մեթր բարձրութեամբ, հիւսիս-արեւմուտքը Գնդասարը 2946 մեթր բարձրութեամբ եւ Գեղամայ լեռնաշղթան:

Եղեգիս գետի աւազանը պարփակուած է Վարդենիսի եւ Թեքսարի լեռնաշղթաներով եւ տեղ-տեղ նեղ կիրճի կը վերածուի:

Արեգունի, Սեւանի, Վարդենիսի եւ Գեղամայ լեռնաշղթաներով շրջապատուած, Սեւանայ լիճը, 1900 մեթր բարձրութեան վրայ, բնութեան հրաշալիքներէն մէկն է եւ աշխարհի քաղցրահամ ամէնէն բարձր լիճը: Հոն կը թափին 28 գետ ու գետակ, որոնց գլխաւորներն են` Ձկնագետ, Գաւառագետ, Արգիճի, Վարդենիս, Կարճաղբիւր եւ Մասրիկ. գետերու հովիտներէն ամէնէն ընդարձակը Մասրիկի դաշտն է:

Սեւանի լեռնանցքը, Փամբակի եւ Արեգունի լեռնաշղթաներուն միջեւ, 2114 մեթր բարձրութեան վրայ, Սեւանայ լիճի աւազանը կը միացնէ Աղստեւի հովիտին:

Սիւնիքի մէջ տարածուած են հացենիի, բոխիի, թխկիի, կաղնիի, տանձենիի, ընկուզենիի, հոնիի եւ զկռենիի անտառները, ցաքի, հոնի, մոշի եւ մասուրի թփուտները, ինչպէս նաեւ վարդն ու յասմիկը, իսկ բարձունքներուն վրայ խոտառատ արօտավայրեր են:

Կենդանական աշխարհի ներկայացուցիչներէն յիշենք արջը, գայլը, աղուէսը, նապաստակը, այծեամը, քարայծը, կզաքիսը, յովազը, վայրի ոչխարը, վարազը, լուսանը եւ անտառային կատուն: Կան տեսակաւոր թռչուններ, իսկ գետերուն մէջ` ձուկեր:

Սիւնիք հարուստ է օգտակար հանածոներով` պղինձ, մոլիպտէն եւ երկաթ յիշենք Ղափանի եւ Քաջարանի հանգավայրերը:

Կլիման բարձրաւանդակներուն վրայ ձմեռը սաստիկ ցուրտ է, ձիւնառատ, եւ ջերմաստիճանը զերոյէն վար 27 եւ մինչեւ 43 կ՛իջնէ, իսկ ամառը զով է, 10-էն 15 աստիճան: Նախալեռնային շրջաններուն մէջ ձմրան միջին ջերմաստիճանը զերոյէն վար մէկ է, ամառը` 24-էն 26 աստիճան:

ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԱՆՑԵԱԼ

Սիւնիք իր ազգագրական կազմով, տեղական առանձնայատկութիւններով եւ բարբառով ուրոյն ամբողջութիւն մըն է: Աւանդութեան համաձայն Սիւնիքի նախարարական տունը սերած է Հայկ նահապետի թոռ եւ Գեղամի որդի Սիսակէն: Աւանդութիւնը կը շարունակէ ըսելով, որ Գեղամայ (Սեւանայ) լիճի աւազանը հաստատուած Գեղամ իր որդւոյն` Սիսակին ժառանգութիւն ձգեց Գեղամայ լիճէն մինչեւ Արաքս երկարող երկրամասը:

Արշակունեաց թագաւորութեան կազմէն ներս Սիւնիք ամէնէն հզօր նախարարութիւնը դարձաւ: Սիւնեաց իշխանը գահնամակի առաջին իշխանը կը նկատուէր: Զօրանամակին համաձայն Սիւնիքի նախարարական տունը ունէր 19,400 կռուող, մինչ օրինակ Բագրատունիները ունէին 1500 կռուող, Մամիկոնեանները` 1000 կռուող եւ այլն:

Սիսիան

Սիւնիք բաղկացած էր տասներկու գաւառներէ. Երնջակ, Վայոց ձոր, Ճահուկ, Գեղաքունի, Սոդք, Աղահեճք, Ծղուկ, Հաբանդ, Բաղք, Ձորք, Արեւիք եւ Կովսական: Գաւառներէն իւրաքանչիւրը տեղական ինքնավարութիւն կը վայելէր եւ այսպիսով Սիւնիք ինքն իր մէջ ապակեդրոնացման մէջ ապակեդրոնացում էր: Սիւնեաց իշխաններէն նշանաւոր դարձաւ Անդովկ Սիւնի, որուն դուստրն էր Արշակ Բ. թագաւորին կինը` Փառանձեմ թագուհին: Անդովկի թոռը եւ Բաբիկի զաւակն էր Վասակ Սիւնի, Մեսրոպ Մաշտոցի եռանդուն աջակիցներէն, վրաց եւ յետոյ Հայաստանի մարզպան, որ 451-ի Վարդանանց պատերազմին, իբրեւ պետական դէմք եւ գերագոյն պատասխանատու, կարգ ու կանոնը պահպանելու մտահոգութեամբ գործակցեցաւ պարսիկներուն հետ: Սիւնեաց իշխանանիստը Ծղուկ գաւառի Շաղաթ գիւղն էր:

Սիւնիքի Սմբատ իշխան 987-ին թագաւորութիւն հաստատեց: Սիւնիքի թագաւորութիւնը գոյատեւեց մինչեւ 1170: Թագաւորութեան մայրաքաղաքը Կապանն էր:

Սիւնեցիներու ազգագրական կազմը, պատմութեան դարաւոր տակնուվրայութիւններու ընթացքին գրեթէ անաղարտ եւ միատարր մնաց: Մինչ այլ գաւառներէ զանգուածային տեղաշարժեր եւ արտագաղթներ տեղի ունեցան, սիւնեցիք կառչած մնացին իրենց լեռներուն եւ փակ հովիտներուն:

ԺԱ. դարէն սկսեալ թրքական թափառաշրջիկ ցեղախումբեր Մուղանի դաշտէն թափանցեցին եւ Սիւնիքի լեռները իրենց խաշինքներուն համար ամարանոցներու վերածեցին: Հետագային անոնք տեղաւորուեցան գիւղերու մէջ:

ԺԳ. դարուն Սիւնիքի մէջ իշխանութիւն հաստատեցին Մամիկոնեաններէն սերած Օրբելեանները:

Շահ Աբասի 1604-1605-ի բռնագաղթին ժամանակ Արարատեան դաշտէն եւ յարակից սարալանջերէն մեծ թիւով հայեր քշուեցան Պարսկաստան: Սիւնիքէն բռնագաղթ գրեթէ տեղի չունեցաւ, եւ նոյն ժամանակ Նախիջեւանէն հայեր Սիւնիքի լեռները ապաստան գտան եւ գլխաւորաբար Սիսիանի շրջանի գիւղերուն մէջ ապաստան գտան:

Սիւնիք Իսրայէլ Օրիի, տեղացի մելիքներուն, Դաւիթ բէկի եւ Մխիթար սպարապետի գլխաւորութեամբ հայ ազատագրական շարժման օրրանը դարձաւ: Պարսկական եւ օսմանեան զօրքերը մեծ աւերածութիւններ կատարեցին. շատեր զոհուեցան եւ ոմանք ալ ապահով վայրեր ապաստան գտան: Նոյն ժամանակ թաթարական եւ քրտական թափառաշրջիկ ցեղախումբեր ազատօրէն տեղաւորուեցան յատկապէս Եռաբլուրի սարաւանդին վրայ եւ յարակից բարձրաւանդակի լանջերուն: Զանգեզուրի թաթար գլխաւոր ցեղախումբերն էին Սուֆլուները, Տարզալիները, Սարալլիները եւ Պաղարլիները:

Տաթեւի վանքը

Հայ մելիքական տուներէն ամէնէն աւելի ազդեցիկ էին Օրբելեանները, որոնք կը տիրէին Տաթեւի մահալին, իբրեւ կեդրոն ունենալով Տաթեւ գիւղը, Մելիք Թանգեանները, որոնք կը տիրէին Սիսիանի մահալին, իբրեւ կեդրոն ունենալով Բռնակոթ գիւղը, Բեխ գիւղին Մելիք Փարսադանեանները եւ Անգեղակոթի Մելիք Սաֆրազեանները:

Հետաքրքրութեան համար նշենք, որ Մելիք Թանգեանները աւանդութեան համաձայն Անիէն գաղթած են: Մելիք Փարսանգեանները, որոնք մեծ գերդաստաններ են, կը հաւատան, որ իրենք սիւնեաց հին նախարարական տան շառաւիղներն են եւ Դաւիթ բէկ իրենց տոհմէն է:

ԺԹ. դարուն սկիզբը ռուսական տիրապետութիւն հաստատուեցաւ եւ 1828-ի Թուրքմենչայի դաշնագիրէն ետք Ղարադաղէն, Խոյէն, Մարաղայէն, Թաւրիզէն եւ Սալմաստէն բաւական թիւով հայեր բնակութիւն հաստատեցին Սիւնիքի գիւղերուն մէջ: Վերաբնակիչները տեղացիներուն կողմէ կլան անունով ճանչցուեցան:

ՏԵՂԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՅԱՏԿՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

Սիւնիքի բնակավայրերու տեղադրումը կապուած է աղբիւրներու դասաւորութեան, իշխող քամիներու ուղղութեան եւ ինքնապաշտպանութեան նկատառումներով` լեռնալանջերուն, հովիտներու մէջ եւ ձորերու կողերուն, ինչպէս նաեւ քարայրներու` քրտակներու մէջ:

Խնձորեսկի եւ հին  Գորիսի մէջ մանաւանդ, քրտակներու մէջ բնակած են հնագոյն դարերէն: Քրտակները երբեմն քանի մը յարկ կ՛ըլլան, ներքին սանդուխներով միացած, միայն վարի յարկը դուռ կ՛ունենայ: Մէջտեղը կը գտնուի օճախը. պատերը ծածկուած կ՛ըլլան հաստ մուրով: Պատերուն մէջ պատրահաններ յարմարցուած կ՛ըլլան, իբրեւ պահարան գործածելու համար. մէկ անկիւնը կը գտնուի ցորենի եւ ալիւրի ամբարը: Լոյսը կը թափանցէ դրան վրայի բացուածքէն: Քրտակները երբեմն այնքան բարձր կ՛ըլլան, լերան կողին, որ աստիճաններով կամ պարանով կարելի է բարձրանալ:

Աւանդական բնակարանները երդիքաւոր են. հացատօնը կը գտնուի լեռնալանջին, կիսով գետնի տակ, երեք կողմէն քաշուած պատերով պատշգամով. պատերէն մէկուն մէջ կը գտնուի օճախը: Հացատօնի կողքին` սհարը, փայտէ չորս սիւներով եւ գերաններով, պատին տակը` ամբարը, կողքին` հացի սանդուխը:

Ազգականական եւ արենակցական կապերը զօրաւոր են. ընտանիքը կամ գերդաստանը կը կոչուի օճախ, ազկ, ցըխ եւ գիւղերու թաղերը անոնց անուններով բաժնուած կ՛ըլլան:

Սիւնեցիք կը մշակեն ցորեն, գարի, հաճար, կորեկ, ոսպ, խաղող, սալոր, ընկոյզ, թութ, բալ, նուռ, թուզ եւ բանջարեղէն. կը բուծանեն կով, եզ, ոչխար, այծ, խոզ, ձի, էշ եւ ջորի: Զարգացած է նաեւ հաւաբուծութիւնը եւ մեղուաբուծութիւնը:

Սիւնեցիներուն մէջ, իրենց դրացի թաթարներուն նման հինէն ընդհանրացած եղած է ամրան անասուններով եայլա բարձրանալու սովորութիւնը, բնակելով քանի մը ձողերու վրայ բարձրացուած եւ պարաններով ամրացուած թաղիքէ ալաչուխներու մէջ: Ալաչուխը խսիրով ծածկուած կ՛ըլլայ. մուտքին` օճախը, ուր թաղիքը կը բարձրացնեն հաց թխելու համար: Իսկ վրանէն դուրս կը փորուի ժամանակաւոր թոնիրը:

Սիւնեցիներու խոհանոցին ընդհանրացած ուտեստեղէններն են` լաւաշ հաց, բոզբաղ, բուղլամա, տոլմա, սուտի տոլմա (միսի փոխարէն ձաւար, բրինձ եւ կանաչեղէն), խաշ, բրինձի եւ ձաւարի փիլաւ, քէօֆթա, կաթով եւ եղով ճաշ` կորեկի ալիւրէ, ինչպէս նաեւ ընկոյզի ձէթով եւ լոբիէ, սիսեռէ, ոսպէ, կաղամբէ եւ գետնախնձորէ պատրաստուած ճաշեր: Ընդհանրացած է օղիի գործածութիւնը:

ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐ

Հալիձոր

Սիւնիքի բնակավայրերէն Սիսիան կը գտնուի Որոտան գետի ափերուն: Շրջակայ գիւղերէն Շաղաթ Սիւնեաց նախարարութեան հոգեւոր կեդրոնը, եւ Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին (ոչ չէ պահպանուած) Սիւնիքի մայր եկեղեցին եղած է: Անգեղակոթ, Որոտանի ձախ ափին, Սիւնիքի հոգեւոր, մշակոյթի եւ վարչական կեդրոններէն եղած է:

Գորիս կը գտնուի համանուն գետի հովիտին մէջ. շրջակայ գիւղերն են` Խնձորեսկ, Կոռնիձոր, Խնածախ, Խոզնավար, Վերիշէն, Հարթաշէն, Քարահունջ, Շինուհայր, Խոտ, Հալիձոր, Տաթեւ, Սվարանց եւ Հարժիս:

Հալիձորի բերդը կը գտնուի Ողջի գետի ափին, անառիկ դիրք ունի եւ Դաւիթ բէկի ազատագրական պայքարի գլխաւոր ամրոցը ու Սիւնիքի իշխանութեան կեդրոնը եղած է: Բերդէն հինգ քիլոմեթր արեւելք կը գտնուի Բեխ գիւղը:

Ղափան կը գտնուի Խուստուփ լերան հիւսիսային ստորոտը. շրջակայ բնակավայրերէն յիշենք Քաջարանը:

Մեղրի կը գտնուի համանուն գետի աջ ափին. շրջակայ գիւղերն են` Տաշտուն, Վարդանեձոր, Վահրավար, Կուրիս, Կարճեւան, Ագարակ, Լեհվազ, Ալդարա, Շվանիձոր եւ Նիւվադի:

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Share this Article
CATEGORIES