«Հարեւանի Սատկած Ձիու Պայտի Մեխը» Եւ Տաւութօղլուի Հայեցակարգը

ԼԵՒՈՆ ՅՈՎՍԷՓԵԱՆ

Թւում է, թէ գաղտնի ձայնագրութիւնների հանրայնացումն արդի աշխարհում դառնում է անդրքուլիսեան անզիջում քաղաքական պայքարի կարեւոր բաղկացուցիչներից: Այս անգամ նման, հերթական գայթաղկութեան կիզակէտում է յայտնուել Թուրքիան: Համացանցում տարածուել է գաղտնի մի ձայնագրութիւն, որով փաստացիօրէն բացայայտւում են այս երկրի քաղաքական վերնախաւի կողմից Սիրիա ներխուժման սադրիչ ծրագրերը եւ թուրքական ներկայ իշխանութիւնների աշխուժ միջամտութեան փաստերը սիրիական հակամարտութեանը:

Համաձայն այդ ձայնագրութեան` Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարարութեան շէնքում կայացած գաղտնի քննարկմանը մասնակցել են Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարար Ա. Տաւութօղլուն, Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարարութեան քարտուղարութեան պետ Ֆ. Սինիրլիօղլուն, Ազգային հետախուզական կազմակերպութեան տնօրէն Հ. Ֆիտանը, սպայակոյտի պետի տեղակալ Յ. Կիւլերը: Այդ քննարկմանը դիտարկուել են Թուրքիայի կողմից Սիրիա ներխուժման համար անհրաժեշտ պատրուակների ստեղծման, իրականացուելիք քայլերի ու գործողութիւնների մանրամասները: Թուրքիան աշխուժօրէն պատրաստւում էր Սիրիա ներխուժմանը:

«Թուիթերային ճգնաժամը» դեռ չմարած` իրավիճակը վարչապետ Ռեճեփ Թայիփ Էրտողանի համար կրկին սկսել է տագնապալի երանգներ ստանալ, իսկ Անգարայում առանց այն էլ լարուած քաղաքական օրակարգն այդ ձայնագրութեամբ վերջնականապէս «իրար խառնուեց»` յանգեցնելով այս անգամ արդէն «Եու թիուպ»-ի արգելափակման եւ երկրի դատախազութեան կողմից նոր հետաքննութեան սկսման, երեւոյթներ, որոնք կարելի է աներկբայօրէն բնութագրել որպէս գործընթացի յետեւից «վազելու» յուսահատ քայլեր:

Թուրքական լրատուամիջոցները ձայնագրութեան հրապարակումից անմիջապէս յետոյ տարածեցին երկրի Ազգային անվտանգութեան խորհրդի արտահերթ նիստ հրաւիրելու որոշման մասին տեղեկատուութիւն, ինչը սակայն աւելի ուշ հերքուեց, հաւանաբար հասկանալով, որ նման նիստի գումարումն իսկ ամենաբարձր մակարդակով անուղղակիօրէն կը հաստատէր ձայնագրութեան իսկութիւնը: Մինչդեռ վերջինիս բովանդակային մասի իրականութեան համապատասխանելու հետ կապուած որեւէ կասկած չի հնչել:

Աւելին` դրա իրականացումը եւ տարածումը Թուրքիայի արտաքին գործերի եւ պաշտպանութեան նախարարութեան կողմից որակուել է որպէս «պետական գաղտնիքի բացայայտում եւ յանցագործութիւն թուրքական պետութեան դէմ», ուստի` Ազգային անվտանգութեան խորհրդի արտահերթ նիստի անցկացման լուրերի հերքումը իրականում զրոյական արդիւնաւէտութիւն ունեցաւ: Աւելի՛ն. Թուրքիայի նախագահ Ա. Կիւլը յայտարարեց, որ այդ քննարկումն իր յանձնարարութեամբ է եղել` հնարաւոր բոլոր բեմագրութիւնները վեր հանելու նպատակով: Ձայնագրութեան բովանդակութեան իսկութիւնն արդէն պաշտօնապէս հաստատուեց:

Ձայնագրութեան տարածման շարժառիթներն ու բուն բովանդակութիւնը կարելի է դիտարկել մի քանի տեսանկիւնից: Կրկին օրակարգում է յայտնւում թուրքական ներքաղաքական օրակարգն արդէն իսկ մեծամասամբ ձեւաւորող Կիւլենի եւ Էրտողանի միջեւ ամիսներ առաջ սկսուած սուր դիմակայութեան գործօնը կամ այլ խօսքերով` «զուգահեռ» ու «օրինական պետութեան» կատաղի հակամարտութիւնը` այն էլ ընդամէնը մէկ օր յետոյ Թուրքիայում կայանալիք տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրութիւնների խորապատկերին: Հէնց այս ծիրին մէջ ձայնագրութիւնների հրապարակումը, թւում է, թէ վերջին կործանարար հարուածն էր արդէն իսկ «սուլթան» յորջորուող Էրտողանին եւ նրա գլխաւորած կառավարութեանը ընտրութիւնների շեմին, որը կարող է ուղղակի վտանգել առանց այլն էլ Թուրքիայի վարչապետի` գայթակղութիւններով յագեցած նախընտրական ողջ քարոզարշաւի ջանքերը:

Թուրքիայի ներքաղաքական գործընթացներին յատուկ, սակայն այս ձայնագրութեան հրապարակմամբ աւելի տարօրինակ հարթութեան վրայ դրուեց այն հանգամանքը, որ այս երկրում նոյնիսկ պետական կարեւորութեան նման բարձր մակարդակով գաղտնի քննարկումները չեն վերահսկւում եւ նոյնպէս ենթակայ են գաղտնալսման: Էրտողանը վերջին շրջանում մշտապէս լուրջ խնդիրներ ունէր երկրի անվտանգութեան համակարգի վերահսկման հետ կապուած, մինչդեռ «պետական գաղտնի ծրագիրը» բացայայտող վերջին ձայնագրութեան հրապարակումը ի ցոյց է դնում նրա բացարձակ անկարողութիւնն այս հարցում, իսկ «Կիւլենի ականջները Թուրքիայում ամէնուր են»… պարզւում է, որ Տաւութօղլուի գրասենեակը հնարաւոր է մէկ տարուց էլ աւել գաղտնասլուել: Դա են հաստատել ձայնագրութեան տարածումից յետոյ սենեակում իրականացուած որոնողական ուսումնասիրութիւնները: Չի բացառւում, որ սրան հետեւեն Տաւութօղլուի մասնակցութեամբ տարածաշրջանային ու միջազգային քաղաքականութեան վերաբերեալ թուրքական տարբերակով իրականացուած քննարկումների նմանատիպ այլ ձայնագրութիւններ: Թուրքական «Ուիքիլիքսն» առջեւում է:

Միւս կողմից` վերոնշեալ ձայնագրութիւնը տարածուեց Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարարութեան պաշտօնական յայտարարութիւնից ընդամէնը մէկ օր անց, երբ Անգարան արտաքին գերատեսչութեան մակարդակով պաշտօնապէս ի լուր աշխարհի վստահեցնում էր, որ Քեսապի դէմ իրականացուած յարձակումներին Թուրքիայի կողմից որեւէ աջակցութիւն չի եղել, մինչդեռ նոյնիսկ որոշ թուրք քաղաքական գործիչների եւ լրատուամիջոցների կողմից սիրիական ճգնաժամի սկզբից ի վեր այս երկրի գործօն ներգրաւուածութեան մասին յայտարարութիւններն ու հրապարակումները, այդ թւում նաեւ ահաբեկիչների սպառազինման վերաբերեալ, հաստատուեցին հէնց նոյն արտաքին գործերի նախարարութեան շէնքում տեղի ունեցած գաղտնի ձայնագրութեան անհերքելի փաստերով: Դրանից դեռեւս երկու օր առաջ Թուրքիայի խորհրդարանի պատգամաւոր, ընդդիմադիր «ժողովրդա-հանրապետական» կուսակցութեան անդամ Մեհմեթ Ալի Էտիփօղլուն ներկայացրել էր իր դիտարկումները Քեսապի դէմ յարձակման վերաբերեալ, ով այցելել էր թուրք-սիրիական սահման, տեղում ծանօթացել իրավիճակին եւ բացայայտել պաշտօնական Անգարայի աջակցութեան փաստերը Քեսապի դէմ յարձակման ծրագրման ու աջակցութեան հարցում: Նրա իսկ կողմից ներկայացուած փաստերը դեռ վաղօրոք արդէն բացայայտել էին տարածուած ձայնագրութեան որոշ դրուագներ:

Ձայնագրութեան մէջ Թուրքիայի Ազգային հետախուզական կազմակերպութեան տնօրէն Հ. Ֆիտանը նշում է դէպի Սիրիա մեծ քանակութեամբ սպառազինութեան մատակարարումների մասին: Դեռեւս յունուարին էր, երբ ոստիկան զօրքերու կողմից Ատանայում կանգնեցւում եւ խուզարկւում են դէպի Սիրիա շարժուող բեռնատարները, որոնք նոյն Ֆիտանի յանձնարարութեամբ, պետական գաղտնի ծրագրերի համաձայն զէնք-զինամթերք էին փոխադրում Սիրիա` ապստամբների ու տեղի թուրքոմանների համար, այն թուրքմենների, որոնք աշխուժ դեր են ունեցել Քեսապի դէմ յարձակման գործողութեան ընթացքում: Իրականում գրեթէ ապացուցուած պէտք է համարել, որ հէնց այդ կամ նմանատիպ մէկ այլ քննարկման արդիւնքում էլ պէտք է ծնուած լինէր Քեսապի դէմ յարձակման անմարդկային ծրագիրը, իսկ «Շահ Սուլէյմանի» դամբարանի պաշտպանութեան պատրուակով թուրքական ռազմական ներխուժումը թողնուել է որպէս պահեստային կամ այլընտրանքային տարբերակ: Ձայնագրութեան մէջ Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարար Ա. Տաւութօղլուն նշում է, որ «Շահ Սուլէյմանի» դամբարանի խնդրի լուծման հարցում Թուրքիան ձեռնարկել է կամ աւելի ճիշտ սպառել է դիւանագիտական բոլոր միջոցները, իսկ Ֆիտանն էլ առաջարկում է անհրաժեշտութեան դէպքում «իր մարդկանց ուղարկել Սիրիա, պայթիւններ կազմակերպելու դամբարանի տարածքում», որին էլ կը հետեւի թուրքական ներխուժումը:

Այս պարունակում այլեւս ակնյայտ է, որ պաշտօնական Անգարայի ցանկացած յայտարարութիւն չպէտք է լուրջ ընդունուի միջազգային հանրութեան կողմից: Թուրքիայի ներկայ վարչախումբը հետեւում է բոլորովին այլ «խաղի կանոնների», որի հիմքում դրուած է տեմակոյիան, սադրանքը եւ դաւադրութիւնը կամ հէնց Ֆիտանի ձեւակերպմամբ` «պատրուակների եւ հիմնաւորումների» յարձակողապաշտ քաղաքականութիւնը: Ձայնագրութեան տեսքով վերջին «իրեղէն ապացոյցն էլ» անհերքելիօրէն փաստում է, որ Թուրքիան ցանկացած ժամանակ իր հարեւանների նկատմամբ կարող է գտնել անհրաժեշտ «պատրուակներ եւ հիմնաւորումներէ` փորձելու իրականացնել ձայնագրութիւնում քննարկուած «սիրիական բեմագրութիւնը»:

Կայ հէնց թուրքական մի ասացուածք` «պատերազմի համար առիթ կարող է լինել նաեւ հարեւանի սատկած ձիու պայտի մեխը»: Ահա եւ Տաւութօղլուի «Զերօ խնդիր հարեւանների հետ» հայեցակարգի «իրական» բովանդակութիւնը, հայեցակարգ, որը ինչպէս փաստում է իրականութիւնը, չունի նոյնիսկ «սատկած ձիու պայտի մեխի» արժէք:

«Փանորամա»