Նշանաւոր Ներդրում Հայ Թատերագիտութեան Մէջ

ԹԱՄԱՐ ՅՈՎՀԱՆՆԻՍԵԱՆ

Հայ թատերագիտութիւնը եւ գրականագիտական ասպարէզը մեծապէս հարստացան վերջերս լոյս տեսած Հայաստանի Հանրապետութեան արուեստի վաստակաւոր գործիչ, Հայաստանում եւ սփիւռքում ճանչցուած Լեւոն Մութաֆեանի նորատիպ ծաւալուն ժողովածուով: Ամենայն անաչառութեամբ եւ ապացուցուելիք փաստերով կարելի է գիտականօրէն ապացուցել, որ հայ իրականութեան մէջ թատերական եւ գրական ոլորտները աշխարհին ներկայացւում են մասնաւորաբար տուեալ մշակոյթների բուն սեռերի ստեղծագործութիւններով. թատրերգութիւն, տրամա, կատակերգութիւն, ողբերգութիւն եւ այլ, նաեւ` վէպ, նորավէպ, պատմուածք, բանաստեղծութիւն եւ այլ: Սակայն ակնառու է նաեւ այն երեւոյթը, որ դրանց բարձր մասնագիտական մակարդակին որոշ չափով զիջում են արդի հայ թատերագիտութիւնը եւ գրականագիտութիւնը: Եւ յատկապէս ա՛յս առումով առանձնակի դեր ու նշանակութիւն ունի Լեւոն Մութաֆեանի վերոնշեալ խիստ արժէքաւոր ուսումնասիրութիւնների բազմաբովանդակ հատորը: Լեւոն Մութաֆեանը աներկբայօրէն այն մասնագէտն է, որ հարստացնում է ազգային մշակոյթի այդ ասպարէզները, նոր էջ բացելով դրանց խորապէս ճանաչման գործընթացում:

Այս հատորին ըստ արժանւոյն պէտք է դասել կրկին վերջերս հրատարակուած Լեւոն Մութաֆեանի յոյժ հետաքրքրական գիրքը, նուիրուած հայ արդի արձակի երեւելի դէմքերից մէկին. «Պերճ Զէյթունցեանի ժամանակը»: Տուեալ գրքում հեղինակը բազմակողմանիօրէն անդրադառնում է ե՛ւ գրողին ե՛ւ իր իւրայատկօրէն բազմադէմ դժուարին ժամանակին, մերթ միաձուլելով, մերթ տարանջատելով, մերթ դարձեալ ներդաշնակելով դարի բազմաբնոյթ  վերիվայրումները, եւ մեր ժամանակի մարդ բանականի` homo sapiens-ի հոգեմտային ապրումները եւ դրանց ստեղծագործական արտայայտումները:

Արդ դառնանք Լեւոն Մութաֆեանի խնդրոյ առարկայ` հայ թատրերգութեան եւ գրական  ոլորտներին առնչուող պատկառելի հատորին:

«Թափանցումներ»` այսպէս է խորագրել իր յիշեալ գիրքը Լեւոն Մութաֆեանը: Ուսումնասիրելով իր այդ ժողովածուն վստահօրէն կարելի է հաստատել, որ հեղինակն անուանել է այն բաւականաչափ համեստ բառ-բնորոշումով: Ըստ էութեան, խորքի մէջ գրքում զետեղուած ամէն մի նիւթ` ոչ թէ սոսկ «թափանցում» է, այլ մեծապէս խորագիտակ, բազմակողմանիօրէն վերլուծուած, բարձր մասնագիտական շնորհով օժտուած եւ հեղինակի հարուստ հոգեմտային աշխարհի ներհայեացքով ուսումնասիրուած, վերապրուած հետազօտութիւն է: Անշուշտ, առաջին անգամ չէ, որ կանգնում ենք նման փաստի առջեւ, ուսումնասիրելով Լեւոն Մութաֆեանի ստեղծագործական գործունէութիւնը: Նա այն սակաւաթիւ մասնագէտներից է, որ իր ողջ ստեղծագործական կեանքում պարգեւել է հայ թատերագիտութեան եւ գրական աշխարհներին նմանատիպ բարձրարժէք, խորապէս գիտական աշխատութիւններ: Այո, թատրոնի, գրականութեան, եւ ընդհանրապէս արուեստի բոլոր բնագաւառների ուսումնասիրութեան ընդգրկումներն սահմաններ չեն ճանաչում: Դրանք ներկայացնում են իրենցից յոյժ հետաքրքրական, բազմաշերտ բովանդակութեան տուրք տուող, ժամանակի, երեւոյթի եւ դրանց ուսումնասիրողի անհատականութեան տարբեր բաղադրեալներ: Դրանց թւում. մասնագիտական գիտելիքների խորամուխ ներուժը, ընդհանուր զարգացողութեան բարձր աստիճանը, վերլուծական մտքի առանձնայատուկ ձիրքը, լեզուին եւ մանաւանդ պատկերային ու այլաբանական լեզուամտածողութեան նրբերանգներին տիրապետելու վարպետութիւնը, ազգային արժէքներին տէր լինելու եւ դրանց նուիրեալօրէն ծառայելու մարդկային առաքինութիւնը:

Բոլոր այս յատկանիշներով է օժտուած իրապէս արուեստում վաստակ ունեցող Հայաստանի Հանրապետութեան արուեստի վաստակաւոր գործիչ Լեւոն Մութաֆեանը: Դրա վառ ապացոյցն են իր ստեղծագործական տասնեակ տարիների ընթացքում տարբեր գիտաժողովներում ունեցած զեկուցումները, տպագրուած հարիւրաւոր յօդուածները: Նաեւ` խնդրոյ առարկայ այս նորատիպ հատորը:

Նշեցինք, որ հատորում ամփոփուած են հեղինակի ուսումնասիրութիւնները, վերաբերող հայ գրականութեանը եւ հայ թատրոնին: Գրական ոլորտին պատկան «Ձեւի ու բովանդակութեան նորայայտնութիւնը Նորայր Ադալեանի վէպում» յօդուածը` նոր խօսք է մեր ժամանակի նշանաւոր արձակագիր Նորայր Ադալեանի ստեղծագործութեան վերլուծութեան բնագաւառում: Եւ կարեւոր, մեծարժէք լոյս է սփռում չափազանց ինքնատիպ, իւրօրինակ գրող Նորայր  Ադալեանի թէ՛ որոշակիօրէն տուեալ մէկ վէպի («Սեւ քառակուսի կարմիր անապատում») եւ թէ՛ ընդհանրապէս նրա խորանուրբ եւ նրբախոր էականութեամբ օժտուած ամբողջական ստեղծագործական նկարագրի վրայ:

Լեւոն Մութաֆեանը արդարացիօրէն նշում է, որ «սխալւում են բոլոր նրանք, ովքեր յայտարարութիւն էին անում ազգային գրականութեան մէջ նոր արժէքների բացակայութեան, գրականութեան իբր գետնաքարշային վիճակի մասին: Ազգային նորագոյն վէպում, օրինակ, Նորայր Ադալեանն իրապէս ձգտում է նորայայտնութիւնների եւ նորահաստատումների»:  Անհնար է համակարծիք չլինել հեղինակի նման դիտարկմանը: Բարձրագոյնս գնահատելով ու արժեւորելով անուանի գրող Նորայր Ադալեանի բոլոր ստեղծագործութիւնների հարուստ համայնապատկերը, ինձ` տողերիս հեղինակին առանձնայատկօրէն ցնցեց իր «Ափոքալիփսիս» վէպը (անդրադարձել եմ դրան «Հայրենի գրականութեան արահետներով» իմ ժողովածուում, Եր., 2005 թ.):

Երիցս ճշմարտացի է Լեւոն Մութաֆեանը շեշտադրելով այն գերարժէքաւոր եւ իւրատեսակ երեւոյթ-փաստը, որ Նորայր Ադալեանի «Ափոքալիփսիս»-ը (նաեւ «Դաւայաթաղը», «Մրջնանոցը»)` հայ դասական աւանդական արձակին միահիւսում, ներդաշնակում են յոյժ կարեւոր արդի երեւոյթներ` աւանգարդիզմը եւ մոտեռնիզմը: Աւանգարդն ու  մոտեռնը: Սրանք լոկ բառ ու եզրային հասկացողութիւններ չեն: Այլ աշխարհընթացքի կարեւոր, ակնբախ, ներքին իմաստ ունեցող երեւոյթներ են, որոնք արդարացիօրէն ներթափանցել են համաշխարհային մշակոյթի գրեթէ բոլոր ոլորտներ:

Համաշխարհային գրականութեան մէջ առկայ է դրանց փայլուն օրինակների հարուստ գանձարանը: Հայ արձակի բնագաւառում Նորայր Ադալեանի վերոյիշեալ ստեղծագործութիւնները, եւ յատկապէս «Սեւ քառակուսի կարմիր անապատում» վէպը, որին պատեհօրէն անդրադարձել է Լեւոն Մութաֆեանը` միանգամայն նոր խօսք են, նոր էջ, որ աներկբայօրէն օժտուած են համայն հայ գրականութեան մէջ իրենց յաւերժող տեղն ունենալու կարողութեամբ: Ուստի չափազանց խրախուսելի ու գնահատելի է Լեւոն Մութաֆեանի յոյժ հետաքրքրական, խորամուխ անդրադարձը, կամ ինչպէս ինքն է բնորոշել` թափանցումը Նորայր Ադալեանի ստեղծագործութեան մէջ:

Լեւոն Մութաֆեանը իր ժողովածուում նաեւ նոր լոյս է սփռում գրող Աղասի Այվազեան-թատերագրի մի շարք կարեւոր, նրա զուտ թատրերգական ոճը խորհրդանշող առանձնայատկութիւնների վրայ: Խորապէս վերլուծելով Աղասի Այվազեանի «Դիպլիպիտօ»,  «Լոքու եւ Մուսես», «Պոլոզ Մուկուչի կշեռքը» թատրերգութիւնները եւ դրանց բեմականացումները, Լեւոն Մութաֆեանը իրաւացիօրէն նշում է, որ «դիմելով հայ եւ վրացական ժողովրդական թատրոնների պայմանաձեւերին եւ խաղային դրոյթներին, Աղասի Այվազեանը ստեղծում էր «դիմակների» եւ «իմպրովիզացիայի» թատրոնների ուշագրաւ տարատեսակները, դրանցում միաւորելով աւանդականն ու արդիականը, սովորականն ու անսովորը, այն բացառիկ անսպասելին, որն էլ տանում է դէպի թատրերգութեան նոր չափումների հայտածումները»:

Ուշագրաւ է, որ «Թափանցումներ» ժողովածուում իր ուսումնասիրութիւնների ծիրում Լեւոն Մութաֆեանը յատուկ տեղ եւ դեր է յատկացնում հայ բեմի վրայ նորովի կեանք գտած դասական եւ արդի այլազգի, նաեւ հայ նշանաւոր, համաշխարհային ճանաչում վայելող հեղինակներին. Շէյքսփիր, Իփսեն, Պրեխտ, Կոկոլ, Չեխով, Սարթր, Սարոյեան… Եւ անդրադառնում է այդ հեղինակների թատրերգութիւնների բեմականացումներին Երեւանի Գ. Սունդուկեանի անուան, Հր. Ղափլանեանի անուան, Ստանիսլաւսկու անուան դրամատիկական, Յ. Պարոնեանի անուան երաժշտական կատակերգութեան թատրոններում: «Կոկոլեան թատրերգութեան հայկական անդրադարձները», «Շէյքսփիրեան երկու թռիչք», «Պրեխտի թատրերգութիւնը եւ հայ թատրոնը», «Հենրիկ Իփսեն-Խորէն Աբրահամեան» եւ այլ յօդուածներում Լեւոն Մութաֆեանը մեծագիտակ մասնագէտի օժտուածութեամբ իւրովի եւ խորապէս վերլուծութեան է ենթարկում երկար տասնամեակներ Հայաստանի համբաւանուն թատրոնների բեմերում ներկայացուող աշխարհահռչակ թատերգակների ստեղծագործութիւնները:

Ուշագրաւ եւ արժէքաւոր է նաեւ այն, որ Լեւոն Մութաֆեանը, յաւուր պատշաճի տեղ է յատկացնում նաեւ Վանաձոր եւ Գիւմրի քաղաքների թատրոններին, խորապէս ուսումնասիրելով դրանց նշանակալի բեմականացումները եւ յատկապէս շեշտելով այն բացառիկ հանգամանքը, որ ամբողջ Խորհրդային Միութիւնում Շէյքսփիրի «Տիտոս Անդրոնիկոս» ողբերգութիւնն առաջին անգամ բեմադրուել է Գիւմրիի (այն ժամանակ` Լենինականի Մռաւեանի անուան) թատրոնում: Մութաֆեանի մասնագիտական ուշադրութիւնից չեն վրիպել նաեւ հայ մշակոյթում, թատերական ոլորտում իրենց ուրոյն տեղն ու դերը ունեցող գրականագէտ ու թատերագէտ Ռուբէն Զարեանը, թատերական գործիչ, բեմադրիչ Ռաֆայէլ Ջրբաշեանը, թատերագիր Ժորա Յարութիւնեանը:

Անդրադառնալով նրանցից իւրաքանչիւրին, Լեւոն Մութաֆեանը դարձեալ ակնյայտ է բերում իր նիւթը բացառիկ ճշգրիտ, դիպուկ բնորոշումներով վերլուծելու օժտուածութիւնը: Ընդհանրապէս մի սքանչելի, շքեղ, ազգային արուեստի բարձր արժէքների գեղեցիկ շտեմարան,  համայնապատկեր է Լեւոն Մութաֆեանի ուսումնասիրած աշխարհը: Այն արժանիօրէն փայլատակում է այնպիսի անմոռանալի, հազարաւոր հանդիսատեսի յիշողութեան մէջ եւ հայ թատերարուեստի ոսկեմատեանում իրենց անանց անունները սեպագրուած տարբեր սերնդի անհատականութիւններով: Դրանց թւում են բեմադրիչներ Վարդան Աճեմեանը, Հրաչեայ Ղափլանեանը, Մարատ Մարինոսեանը, Արմէն Խանդիկեանը, Յակոբ Ղազանչեանը, Նիքոլայ Ծատուրեանը, Վահէ Շահվերդեանը, Ալեքսանդր Գրիգորեանը, Արմէն Էլբակեանը, դերասաններ Վահրամ Փափազեանը, Հրաչեայ Ներսիսեանը, Սօս Սարգսեանը, Խորէն Աբրահամեանը, Վլատիմիր Մսրեանը, Մհեր Մկրտիչեանը, Մետաքսիա Սիմոնեանը, Վարդուհի Վարդերեսեանը, Արթուր Ութմազեանը:

Իր գրքում Լեւոն Մութաֆեանը լայնախոհ մասնագէտի դիտարկմամբ մէջբերում է ճանաչուած թատերագէտ Հենրիկ Յովհաննիսեանի խօսքը. «Բեմը չի նախատեսում «վերապրում» եւ չկայ «վերապրումի արուեստ», կայ ներկայացում ու խաղ ներկայացումով, ու խաղով ներշնչուելու արուեստ»: Այս աղերսւում է  մեծահամբաւ բեմադրիչ Կ. Ստանիսլաւսկու խօսքին. «Դերասանը ո՛չ թէ ինքը պիտի լացի բեմում, այլ իր խաղով պիտի լացացնի հանդիսատեսին»: Լեւոն Մութաֆեան քննադատ-վերլուծողի, թատերագէտի մասնագիտական արժէքներից մէկն էլ այն է, որ նա դիտարկում-մեկնաբանում է հայ թատրոնի դերասանների ու բեմադրիչների արուեստը հէնց այդ` վերոյիշեալ տեսակէտից: Նման սկզբունքը հնարաւորութիւն է ընձեռում առաւելագոյնս խոր թափանցել դերասանական արուեստի բազմերանգ դրսեւորումների մէջ, նրբազգացօրէն տեսնել, գիտակցել ամէն դերասանի անհատական ուրոյն արտայայտումները, նրա դերասանական էութեան նրբին յատկութիւնները: Եւ այդ ամէնի արդիւնքում անել բարձրագոյն  մասնագիտական ձիրքով օծուած վերլուծումներ: Երեւոյթ, որ յանձինս Լեւոն Մութաֆեանի զգալիօրէն հարստացնում է ներկայիս հայ թատերագիտութեան եւ ընդհանրապէս համայն հայ մշակութա-քննադատական բնագաւառը: Դրա վառ ապացոյցներից է Լեւոն Մութաֆեանի խորագիտակ եզրայանգումներից մէկը. «Հայ դերասանական արուեստը, չհակադրուելով հարիւրամեակների շարունակ հաստատուած այն դրոյթին, որ դերասանական խաղը յենւում է հոգու իրականութեան վրայ, ստեղծում է մի նոր` ոգու իրականութիւն, այն ընկալւում է որպէս անհատի ներքին վիճակի ներզգայնութիւն, որը իւրատեսակ հաղորդակցութեան մէջ մտնելով ընդհանուր միջավայրի հետ, դառնում է նրա բոլոր սպասումների գեղագիտական պատասխանը: Ահա նորոյթը, ահա այն բացառիկը, որն այսօր հայ դերասանական դպրոցն առանձնացնում է բոլոր գործող դպրոցներից»:

… Ամփոփելով խօսքս Լեւոն Մութաֆեանի նորատիպ, մեծապէս ուշագրաւ գրքի մասին, նշեմ, որ թէ՛ «Թափանցումներ», թէ՛ «Պերճ Զէյթունցեանի ժամանակը» հատորները ըստ արժանւոյն ներկայացուած են Թէքէեան մշակութային միութեան «Հայկաշէն Ուզունեան» գրական համբաւանուն մրցանակի, ինչը արդարացի արժեւորումն է իր տուեալ խորագիտակ ուսումնասիրութիւնների:

ԹԱՄԱՐ ՅՈՎՀԱՆՆԻՍԵԱՆ
Արուեստագիտութեան դոկտոր

Երեւան-Պէյրութ