Թուրք Պատմաբան. «Թուրքերը 97 Տարի Առաջ Էլ Էին Ներողութիւն Խնդրել»

Թարգմանեց` ՄԵԼԻՆԷ ԱՆՈՒՄԵԱՆ

«Թուրք պատմաբան Մուրատ Պարտաքճըն յօդուած է հրապարակել «հապերթիւրք» պարբերականում, որում յայտնում է, թէ Թուրքիայի պատմութեան մէջ առաջին սահմանադրութեան հեղինակ Միտհաթ փաշայի որդին` Քեմալ Միտհաթ պէյը, 1917 թ. դեկտեմբերի 28-ին յայտարարութիւն է հրապարակել` արձանագրելով մէկ միլիոնից աւել հայերի` օսմանեան պետութեան կողմից միտումնաւոր սպանութեան փաստը: Յօդուածը ներկայացնում ենք մասնակի կրճատումներով:

Թուրքիոյ վարչապետարանի` 1915 թ. տեղահանութեան (Հայոց ցեղասպանութեան, «Ակունք»-ի խմբ.) ժամանակ վախճանուածների մերձաւորներին ցաւակցելու նպատակով այս շաբաթ հրապարակած ուղերձը շարունակում է արձագանգներ ստանալ… Սփիւռքը լրջախոհ կերպով ընդունեց յայտարարութիւնը, բայց նոյն սփիւռքի` մեր շարքերում գտնուող թուրք խօսափողները դեռ հիմիկուանից սկսեցին ասել, թէ` «Միայն ցաւակցութիւնը բաւարար չէ, պէտք է մինչեւ վերջ գնալ… Ներում էլ հայցենք, փոխհատուցում էլ տանք, սա էլ անենք, նա էլ»: Ցաւակցութեան, «ներողութեան» հարցն իրականում հին պատմութիւն ունի, որը հասնում է 97 տարուայ վաղեմութեան: Թուրքերին «հայկական կոտորած» անելու մէջ մեղադրած առաջին անձը Քեմալ Միտհաթ պէյն է, ով մեր պատմութեան մէջ առաջին սահմանադրութեան ճարտարապետը եղող եւ «ազատութեան հերոս» համարուող Միտհաթ փաշայի որդին է: Թուրքերին մեղադրելու հիմքում ընկած էր ոչ թէ այն ժամանակուայ հայկական թեզերին աջակցելու կամ այդ կողմին ճիշդ համարելու գաղափարը, այլ այն ընդամէնը քաղաքական պայքար էր, ընդդիմութիւն եղող մի կուսակցութեան` իշխանութեան դէմ ուղղուած անպիտան ենթադրութիւններ, սակայն չի կարելի առանց այդ պնդումների առաջացրած հետեւանքները հաշուի առնելու խօսել ու գրել:

Աքսորել Են Սինոփ

Ահա եւ` 1917 թ. դեկտեմբերի 28-ին առանց ծանրութեթեւ անելու արուած այդ տարօրինակ դէպքի մանրամասները, իրադարձութիւն, որը բաւականին բացասական ազդեց նաեւ երկրի ապագայ արտաքին քաղաքականութեան շահերի վրայ.

1913 թ. յունուարին տեղի ունեցած Բարձր դրան վրայ յարձակումից եւ սատրազամ Մահմուտ Շեւքեթ փաշայի` նոյն տարուայ յունիսի 11-ի սպանութիւնից յետոյ իշխանութեան ղեկը լիովին իր ձեռքը վերցրած Միութիւն եւ յառաջադիմութիւն կուսակցութիւնն սկսել էր չափազանց խիստ վերաբերուել ընդդիմութեան հետ: Ընդդիմադիրներից մի քանիսը չբացայայտուած սպանութեան զոհ էին դարձել, որոշները` աքսորուել, եւ հարիւրաւոր անձինք, որոնց շարքում էին նաեւ այն ժամանակուայ նշանաւոր գրողներ եւ իշխանութեանը չաջակցող քաղաքական գործիչներ, մի շոգենաւով աքսորի էին ուղարկուել դէպի Սինոփ: Աքսորից վերջին պահին փրկուած որոշ ընդդիմադիրներ, երկիրը լքելով, գնացել էին Եւրոպա եւ իթթիհատական կառավարութեանը մեղադրելու համար սկսել էին յոյսեր փայփայել այն օրերին տեղի ունեցած տեղահանութիւնից գրեթէ անմիջապէս յետոյ առաջ քաշուած հայկական թեզերի հետ: Աքսորուած այդ ընդդիմադիրների մէջ էին նաեւ Միտհաթ փաշայի երկու որդիները` Ալի Հայտար Միտհաթը եւ Քեմալ Միտհաթը…

Զուիցերիայում Կուսակցութիւն Հիմնեց

Երկու եղբայրները, փաշայի փեսայ Նիւզհեթ պէյի` Սեբաստիա աքսորուելուց անմիջապէս յետոյ վախենալով, թէ իրենց գլխին էլ մի փորձանք կը գայ, չէին կարողացել երկրում մնալ, հեռացել էին Եւրոպա, փաշայի` Զուիցերիայում հաստատուած կրտսեր որդին` Քեմալ Միտհաթ պէյը, այստեղ մի քաղաքական կուսակցութիւն էր հիմնել` Խաղաղութիւն եւ փրկութիւն անուամբ ու Թուրքիայի իշխանութեանն անուանարկելով` ձգտել աջակցութիւն ստանալ եւրոպական կառավարութիւններից: Միտհաթ Քեմալ պէյը կուսակցութիւնը կեանքի կոչելուց առաջ` 1916 թ. մայիսին, ռուսական, ֆրանսական եւ անգլիական դիւանագէտների հետ կապեր հաստատելով` ասել էր, որ իրենք հետեւելու են Միութիւն եւ յառաջադիմութիւն կուսակցութեան դէմ ուղղուած քաղաքականութեանը եւ հայցել նրանց աջակցութիւնը: Հետագայում` 1917 թ. վերջերին, նա իր ընկերների հետ ստեղծել էր վերոյիշեալ կուսակցութիւնը եւ ստանձնել կուսակցութեան գլխաւոր քարտուղարի եւ Զուիցերիայում ներկայացուցչի պաշտօնները: Քեմալ Միտհաթ պէյը 1917 թ. դեկտեմբերի 28-ին Միութիւն եւ յառաջադիմութիւն կուսակցութեանը մեղադրող մի յայտարարութիւն էր հրապարակելու եւ պնդելու, թէ թուրքական իշխանութիւնը գիտակցաբար եւ միտումնաւոր կերպով սպաննել է հայերին:

Ձեռք Մեկնեց, Բայց…

Յայտարարութեան մէջ ասւում էր. «… Օսմանեան պետութիւնը շատ բանով է հայերին պարտական` ինչպէս տնտեսական եւ առեւտրական տեսանկիւնից, այնպէս էլ` մտաւոր զարգացման: Ներկայ պահին իրեն «Երիտասարդ թուրքեր» յորջորջող մի անպատասխանատու խումբ իր ձեռքում է պահում իշխանութիւնը Պոլսում եւ իր ուժը պահել կարողանալու համար դիմում անգամ ապտիւլհամիտեան ժամանակաշրջանում նախադէպը չունեցած արիւնալի մեթոտների: Հարիւրհազարաւոր հայերի աքսորի եւ սպանութեան կենդանի վկաներն ենք: …Մի քանի յեղափոխական, յանուն իր դատի, աքսորի է ուղարկել մէկ միլիոնից աւել անմեղ հայերի: Մենք` ազատականներս եւ իսկական հայրենասէրներս, խստօրէն դատապարտում ենք այդ գործողութիւնները եւ յիշեցնում, որ նման որոշումները տեղ չունեն նաեւ մեր կրօնում… Մեր ընկերներից մի քանիսը եւս այդ կերպ սպաննուելու համար պէտք է միաւորուեն` յանուն ընդհանուր դատի. պէտք է վերջ տանք մեր հանդէպ գործադրուող ճնշումներին եւ զուլումին: Հաւատարիմ եւ անկեղծ ձեւով մեր գործելը պարտադիր պայման է: Ձեզ ենք մեկնում ոճրագործութիւններով չաղտոտուած մեր ձեռքը: Բաց սրտով, առանց ահի ընդունէք այս ձեռքը` նոյնը եղող մեր գաղափարը կեանքի կոչել կարողանալու համար»:

«Ակունք»