ՏԻԳՐԱՆԱԿԵՐՏԻ ԵՕԹԽՈՐԱՆ ՍՈՒՐԲ ԿԻՐԱԿՈՍ ԵԿԵՂԵՑԻՆ

Կան անձեր, որոնց մասին պատմութեան բազմահազար հատորներուն մէջ անջնջելի էջեր  գոյութիւն ունին: Կան դէպքեր, որոնք իւրայատուկ էջեր կը գրաւեն այդ հատորներուն մէջ: Կան նաեւ կառոյցներ, շէնքեր, յուշակոթողներ, որոնք ո՛չ միայն յիշատակուած են այդ հատորներուն մէջ, այլ, հոգ չէ թէ կիսաւեր, տակաւին կանգուն են` որպէս կենդանի վկաները փառաւոր անցեալի մը:

Տիգրանակերտի Սուրբ Կիրակոս եկեղեցին` Հայաստանեայց առաքելական եկեղեցւոյ Միջին Արեւելքի մեծագոյն շէնքը, նման կառոյց մըն է:

Տիգրանակերտի աքքատական սեպաձեւ արձանագրութիւններու մէջ Ք. Ա. 2¬րդ հազարամեակի վերջաւորութեան, կը յիշուի Ամեդու անունով:

Քաղաքի ամրութիւններուն կառուցումը կը վերագրուի Երուանդունիներու  թագաւորութենէն (Ք.Ա. 580-201) Տիգրանի (Ք.Ա. 560¬535): Այս պատճառով ալ կարգ մը պատմաբաններ քաղաքը կոչած են Տիգրանակերտ, ինչ որ առիթ տուած է շփոթի` Տիգրան Մեծի (Ք.Ա. 95¬55) կառուցած Տիգրանակերտին հետ:

Ք.Ա. 70-ական թուականներուն Տիգրան Մեծի կայսրութեան սահմանները տարածուած էին Կասպից ծովէն մինչեւ Միջերկրականի արեւելեան ափերը, Մեծ Կովկասի լեռնաշղթայէն մինչեւ Կարմիր ծով:

Պատմահայր Խորենացի Տիգրանի մասին կը գրէ. «Իր ժամանակակիցներուն համար նախանձելի եղաւ, իսկ աւելի վերջ եկողներուս համար` ցանկալի, թէ՛ ինքը, եւ թէ՛ իր ժամանակը…»:

Տիգրան կ՛որոշէ այս լայնատարած կայսրութեան աւելի կեդրոնական մէկ վայրին,   ուր պատանդութենէ ազատելով թագաւոր հռչակուած էր, Աղձնիք նահանգի Նփրկերտ գաւառին մէջ` արեւմտեան Տիգրիսի ձախակողմեան վտակ Քաղիրթի օժանդակ Նիկեփորիոնի (Ֆարղին սու) ափին իր անունով նոր մայրաքաղաք կառուցել:

Տիգրանակերտի շինութիւնը կը տեւէ հինգ տարի (Ք.Ա. 83-8): Քաղաքը կը շրջապատուի 25 մ (50 կանգուն) բարձրութեամբ հաստ  պարիսպով: Կը շինուին` պահեստանոցներ, զինանոցներ, ախոռներ, թատրոն, նաեւ` միջնաբերդ: Արքայական մեծ ու շքեղ պալատը կը կառուցուի քաղաքի արուարձանին մէջ, շուրջը`  լիճեր, զբօսայգիներ, որսատեղեր եւ ամուր բերդ:

Ըստ Պլուտարքոսի, Տիգրանակերտը մեծ քաղաք էր, լեցուն գանձերով,   աստուածներու նուիրաբերուած թանկարժէք ընծաներով: Հարուստներ ու ազնուականներ թագաւորին հաճելի թուելու համար քաղաքի շինութեան ու  ընդարձակման համար իրարու հետ կը մրցէին:

Տիգրան Բ. հայ աւագանիին մէկ մասը կը փոխադրէ Տիգրանակերտ, բայց բուն բնակչութիւնը կը կազմէ Կապադովկիայէն, Ասորեստանէն, Միջագետքէն, Փիւնիկիայէն, Պաղեստինէն բերուած ժողովուրդները:

Քաղաքին հարաւային կողմէն կ՛անցնէր Պարսկաստանի Աքեմենեան թագաւոր Դարեհ Ա.ի (Ք.Ա. 522¬486)  շինել տուած Ելամի (Էլամ) թագաւորութեան մայրաքաղաքը` Շոշը (Շուշ, Շուշան, Սուս) այդ թուականներուն Փոքր Ասիոյ արեւմտեան կէսը գրաւած Լիդիայի մայրաքաղաք Սարդեսի  (Սարդիս, այժմ` Սարթ) կապող «Արքայական ճանապարհ»ը: Տիգրանակերտ Մանազկերտէն ու Զարեհաւանէն անցնող «Արքունի պողոտայ»ով ալ կապուած էր Արտաշատին: Նկատի ունենալով, որ դիրքը յարմար էր տարանցիկ առեւտուրի համար, կարճ ժամանակուան մէջ արագօրէն բարգաւաճած էր: Բնակչութեան թիւը հասած էր հարիւր հազարի: Եղած էր առեւտուրի եւ հելլենական մշակոյթի մեծ կեդրոն: Պատմութեան մէջ յիշուած է որպէս հզօր ամրութիւններ եւ լաւ կազմակերպուած պաշտպանութիւն ունեցող քաղաք:

Տիգրան Բ.ի մահէն ետք Տիգրանակերտը կը դադրի մայրաքաղաք ըլլալէ, սակայն կը մնայ որպէս Հայաստանի մեծագոյն քաղաքներէն մին:

Տիգրան Մեծ իր թագաւորութեան շրջանին կառուցած է չորս Տիգրանակերտներ, որոնցմէ միուն աւերակները քանի մը տարի առաջ յայտնաբերուեցան Արցախի Մարտակերտի շրջանին մէջ: Սա ինքնին կը փաստէ, թէ Արցախ աւելի քան 2000 տարիէ ի վեր կը պատկանի հայոց:

Այժմ Տիգրանակերտ, Տիարպաքըր  նահանգին արեւելեան սահմանի Սիլվան գիւղաքաղաքի Ֆարղին գիւղի մօտ աւերակ վիճակի մէջ է:

Յայտնի գիտնական Լեման Հաուպտ 1899 թուականին կը յայտնաբերէ յունարէն արձանագրութիւններ: Շնորհիւ այդ արձանագրութիւններու կարելի կ՛ըլլայ ապացուցանել, թէ անոնք Տիգրանակերտի աւերակներն են:

Երբ արաբները 956 թուին քանի մը բիւզանդական քաղաքներ կ՛աւերեն, ըստ արաբ պատմագիր Իպն Ասիրի, բիւզանդացիներն ալ Նփրկերտի (Տիգրանակերտ) վրայ կը յարձակին: Կը կողոպտեն, կ՛աւերեն ու կը հրկիզեն քաղաքը  եւ ժողովուրդը գերի կը տանին:

1515-ին քաղաքը կ՛անցնի օսմանեան տիրապետութեան տակ եւ կ՛ըլլայ Տիարպեքիր նահանգի Միոֆարկին  գաւառի համանուն կեդրոնը:

Ըստ «ՎԻՃԱԿԱՑՈՅՑ գաւառական ազգային վարժարանաց Թուրքիոյ» 1903-ին հրատարակուած տուեալներուն, 1901-1902 տարեշրջանին  Թուրքիոյ մէջ կային 818 վարժարաններ, 60,315 աշակերտներով, 22,380 աշակերտուհիներով, 1597 ուսուցիչներով եւ 556 ուսուցչուհիներով:

Ըստ «Ընդարձակ օրացոյց Ս. Փրկիչ հիւանդանոցի հայոց»ի 1904 տարուան թիւին,  Օսմանեան կայսրութեան սահմաններուն մէջ կային Հայաստանեայց առաքելական եկեղեցւոյ 65 առաջնորդական վիճակներ (թեմեր), որոնցմէ 45-ը ենթակայ էր Պոլսոյ պատրիարքութեան, 5-ը` Երուսաղէմի պատրիարքութեան, 13-ը` Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան եւ 2-ն ալ` Աղթամարի կաթողիկոսութեան: Գոյութիւն ունէին 1958 եկեղեցիներ եւ 228 վանքեր: Հայ կաթողիկէ հասարակութիւնը ունէր 21 վիճակ` 75 եկեղեցիներով եւ 1 վանքով: Հայ բողոքական հասարակութիւնը ունէր 156 ժողովարան (եկեղեցի):

Այժմ Պոլսոյ մէջ կան 16 վարժարաններ եւ 38 եկեղեցիներ, իսկ Փոքր Ասիոյ մէջ ալ` բոլորն ալ գործօն 7, որոնցմէ մին է Ս. Կիրակոս եկեղեցին:

Օսմանացիներ Տիգրանակերտը 1515¬ին գրաւելէ յետոյ, քաղաքի մայր եկեղեցին` Ս. Թէոդորոսը,  1515¬1518 թուականներուն կը վերածեն մզկիթի` զայն կոչելով  Գուրշունլու ճամի: 629-ին կառուցուած եւ Բագրատունեանց Աշոտ Ա.ի (885-890) նորոգած Ս. Աստուածածին եկեղեցին ալ կ՛ըլլայ քաղաքի գլխաւոր մզկիթը` Ուլու Ճամի: Մզկիթի վերածուած են նաեւ Ս. Գէորգ, Ս. Երրորդութիւն եւ Ս. Յովհաննէս եկեղեցիները:

Հայեր 20-րդ դարու սկիզբը Տիգրանակերտի մէջ ունէին Ս. Սարգիս եւ Ս. Կիրակոս եկեղեցիները:  Ս. Կիրակոս եկեղեցւոյ անուան առաջին անգամ կը հանդիպինք հայազգի ճանապարհորդ Սիմէոն Լեհացիի (1584-1637) «Ուղեգրութիւն» անուանեալ հատորին մէջ: Սիմէոն 1608-1619 տարիներուն ճանապարհորդած է դէպի  Իտալիա, Ռումանիա, Պուլկարիա, Յունաստան, Թուրքիա, Հայաստան, Սուրիա, Պաղեստին, Եգիպտոս եւ շարք մը այլ երկիրներ: Վերադառնալով Լեհաստանի Լվով քաղաքը` 1619-1625 տարիներուն գրի առած է իր «Ուղեգրութիւն» հատորը, ուր տեղ տուած է ժողովուրդներու սովորութիւններուն, կենցաղին, բարքերուն, կրօնին, ծէսերուն, ճարտարապետական յուշարձաններու նկարագրութեան:

Երբ Ֆաթիհ փաշա մզկիթի մօտակայ Ս. Թէոդորոս եկեղեցին 1515¬1518 թուականներուն մզկիթի կը վերածուի, եկեղեցապատկան գերեզմանատան հողին վրայ կը կառուցուի Ս. Կիրակոս հայկական եկեղեցին, որուն շինութեան տարին ճշգրտութեամբ յայտնի չէ: Եկեղեցւոյ համալիրին մէջ կը գտնուին Ս. Սարգիս եկեղեցին ու Ս. Յակոբ մատուռը:

Եկեղեցին 1722-ին կ՛ենթարկուի նորոգութեան եւ 1729-ին ալ կ՛ընդարձակուի, Յովհաննէս Կոլոտ Բաղիշեցի պատրիարքի օրով (1715-1741):

Ս. Կիրակոս եկեղեցին յունիս 1881-ի մեծ հրդեհին  այրելէ ետք, 1883-ին կը վերաշինուի 5 մեծ եւ 2 փոքր խորաններով, որոնցմէ գլխաւոր խորանը բացառիկ նրբաճաշակ կառուցուածք ունի: Ան ունի 4 դուռեր եւ 3000 անձ  պարփակելու տարողութիւն:  Եկեղեցւոյ տարածքը 1400 քառ. մեթր է, իսկ համալիրինը` 3500, ուր կը գտնուի  հոգեւորականի բնակավայր, դպրոց, աղքատներու կերակուր սպասարկող ճաշարան, հաւաքման սրահ:  Տաճարի 7 խորանները կը խորհրդանշեն եկեղեցւոյ 7 խորհուրդները` մկրտութիւն, դրոշմ, ապաշխարութիւն, սուրբ հաղորդութիւն, ձեռնադրութիւն, պսակ-ամուսնութեան եւ կարգ հիւանդաց, իսկ  4 դուռներն ալ` 4 աւետարանիչները` Մատթէոս, Մարկոս, Ղուկաս եւ Յովհաննէս:

1913-ի Աւագ շաբաթ օր կայծակահարութեամբ  քանդուած սոխաձեւ գմբէթով զանգակատան տեղ նոյն տարին կը կառուցուի կոթական ոճով 29 մեթր բարձրութեամբ նոր զանգակատուն մը, ուր կը զետեղուի քանդուած զանգակատան Զիլճեաններու շինած զանգակը եւ ոսկեխաչ մը:

28 մայիս 1915-ին, տարագրութեան օրերուն, եկեղեցւոյ զանգակատունը  թնդանօթաձգութեամբ կը փլցուի` շրջակայ մզկիթներու մինարէներէն բարձր ըլլալու պատճառաբանութեամբ:

Ա. Աշխարհամարտի օրերուն  եկեղեցին կը գործածուի որպէս գերմանական սպաներու զօրանոց եւ հանրապետութեան սկզբնական շրջանին ալ` որպէս Սիւմերպանքի կտաւի մթերանոց:

1950-ին, պայմաններու մասամբ բարելաւումով, Ս. Կիրակոս կը սկսի ունենալ վարչականներ:

Հայութեան  արդէն սակաւաթիւ  ներկայութիւնը  տարուէ տարի բոլորովին կը նուազի: Երիտասարդութիւնը ուսանելու, չափահասներն ալ տնտեսական պատճառներով, նաեւ անհանդուրժելի  դարձող շրջապատի ճնշման պատճառով իրենց ծննդավայրէն կը հեռանան` կորսնցնելով, պետականօրէն ճշդուած, եկեղեցւոյ վարչութեան անդամ ընտրուելու իրաւունքը: 1990-ին քաղաքը արդէն իսկ հայաթափուած է: Եկեղեցւոյ հոգատարութեան ծանր բեռը կ՛իյնայ քանի մը տարեց տիգրանակերտցիներու ուսերուն վրայ: Եկեղեցին ու եկեղեցապատկան շէնքեր կը մնան անխնամ, գրեթէ փլատակ:

2008-ին, նոր օրէնքներու թոյլտուութեամբ,  Տիգրանակերտէն հեռու ապրողներու ալ վարչական ընտրուելու արտօնութեամբ, Պոլսոյ մէջ կը կազմուի Տիգրանակերտի Ս. Կիրակոս եկեղեցւոյ հիմնարկը:

Մարդիկ վաղանցուկ են, կառոյցներն են մնայուն` որպէս վկայ անցեալի  մը փառաւոր:

Այս հասկացողութեամբ, վարչութիւնը պատրիարքարանին հետ խորհրդակցելէ ետք, կ՛որոշէ 1992¬ին տանիքն ալ փուլ եկած  եկեղեցին վերանորոգել եւ զայն կորսուած մօտաւորապէս երկու հազար եկեղեցիներուն ցանկին վրայ չաւելցնել: Կ՛առնուին համապատասխան քայլեր: Կը պատրաստուի շինութեան ծրագիրը` ամբողջութեամբ պահպանելով կառոյցի նախկին տեսքը: Կը ստացուի Յուշարձաններու խորհուրդին վաւերացումը:  Կը ստուգուին ծախսերը: Եկեղեցւոյ շինութիւն` 2 միլիոն 4 հարիւր հազար տոլար (մօտաւոր հաշուով` 3,5 միլիոն թրքական լիրա), իսկ զանգակատունը` 250 հազար տոլար:

Քաղաքի բնակչութեան ջախջախիչ մեծամասնութիւնը` 90 առ հարիւրը, քիւրտ է: Ժողովուրդին 73 առ հարիւրը քրտերէն կը խօսի: Քաղաքապետն ու թաղապետներէն շատեր  ալ քիւրտ են: Հասկացողութիւնը այն է, թէ իւրաքանչիւր ազգի անհատ պէտք է իր մայրենի լեզուով կրթութիւն ստանալու հնարաւորութիւն ունենայ եւ ժողովրդավարութեան հաստատման համար ալ պէտք է յարգուի ուրիշներու մշակոյթը:  Այս ըմբռնումով քաղաքի աւագանին կը փափաքի քրտական մշակոյթի ծաղկման զարկ տալ: Այդ ալ կարելի է քաղաքը դարձեալ վերածելով բազմամշակութային միջավայրի մը:  Առ այդ, թաղապետարանի ծառայութիւնները կը կատարուին  քանի մը լեզուներով, ի մէջ այլոց` հայերէնով: Կը հրատարակուի եռամսեայ ուսանողական թերթ` 6 լեզուներով, մին հայերէն: Հրատարակուած է Տիգրանակերտի մասին հայերէն գրքոյկ, նաեւ` երեխաներու համար հայերէն ու թուրքերէն հեքիաթներու գիրք:

Աղթամարի Ս. Խաչ եկեղեցւոյ բացումէն ետք, հոգ չէ թէ` որպէս թանգարան, հայկական մշակութային կոթողներու նկատմամբ յառաջացած է մեծ հետաքրքրութիւն: Ս. Կիրակոս եկեղեցին ալ իր ինքնուրոյն կառուցուածքով եւ բարձր զանգակատունով եղած էր քաղաքի խորհրդանիշը:

Երբ Ս. Կիրակոս եկեղեցւոյ հիմնարկի ատենապետ Վարդգէս Այըք կը մօտենայ քաղաքապետութեան, թաղապետութեան,  իրեն ցոյց կը տրուի թէ՛ համագործակցութիւն եւ թէ՛ կը խոստացուի շինութեան ծախսերու մասնակցութիւն` 660 հազար տոլարով: Կը խոստացուի նաեւ եկեղեցւոյն վերադարձնել գրաւեալ եկեղեցապատկան հողերն ու կալուածները, որոնց եկամուտով պիտի հոգացուին եկեղեցւոյ ընթացիկ ծախսերը: Ըստ Թուրքիոյ կարգ մը օրէնքներուն, փոքրամասնութիւնները իրենց դպրոցները, եկեղեցիները, համայնքային շէնքերը նորոգելու, ներկելու, նոյնիսկ «գամ մը գամել»ու համար յատուկ արտօնութեան կը կարօտին: Վարդգէս Այըք իր յարատեւ ջանքերով, աննկուն կամքով  անցած է իւրաքանչիւր հանգրուանէ եւ ստացած է վերաշինութեան արտօնագիր:

Այս եկեղեցին, որպէս պատրիարքարանի պատկանող եկեղեցի, առաջին մէկ օրէն իր վրայ պիտի ունենայ խաչ: Պատարագներ պիտի մատուցուին:

2011 հոկտեմբերի 22-ին պիտի կատարուի եկեղեցւոյ օծումը եւ  23 հոկտեմբերին կիրակի օր ալ պիտի մատուցուի Ս. պատարագ:

Նկատի ունենալով, թէ այսօր Տիգրանակերտի մէջ միայն 5 հայ ընտանիք գոյութիւն ունի, կարելի է հարց տալ, թէ կ՛արժէ՞ քանի մը միլիոն տոլար ծախսել վերաշինութեան մը համար:

Անտարակո՛յս կ՛արժէ:

Երբ Անիի մէջ, Անին կերտող հայերու, քաղաքի հայկական թագաւորութեան մասին որեւէ գրաւոր կամ բերանացի յիշատակում չ՛ըլլար, երբ փոխանակ Անիի` Անը (ANI – յիշատակ), Աղթամարի` Ագտամար (ճերմակ հանքերակ) կ՛ըսուի, Տիգրանակերտի 3000 հոգինոց եկեղեցին կենդանի վկան պիտի ըլլայ ոչ միայն քաղաքի, այլեւ Թուրքիոյ տարածքի «անյայտացած» հայութեան անցեալի գոյութեան: Յուշարձան մը պիտի ըլլայ Մեծ եղեռնի զոհերուն: Հաւաքավայր մը պիտի դառնայ բոլոր այն գաղտնի` ծածուկ հայերուն, որոնք, պայմաններու բերմամբ   մահմետականացած են, նոյնիսկ` մօտիկ անցեալին:

Ս. Կիրակոս եկեղեցւոյ ինքնատիպ ու փառաւոր ներկայութիւնը պիտի փայփայէ մեր բոլորին  ազգային ինքնութիւնը, հոգ չէ թէ մենք ապրինք մեր հայրենի հողերէն հեռու:

ԱՐՄԷՆ ՔԻՒՐՔՃԵԱՆ

Share this Article
CATEGORIES