Պատմական Կոթողները Թող Պատմութիւն Չդառնան

«ՇԵՀՐԻՒԱՆ ԿԱԶԵԹԱՍԻ»

0107_varakavankԺողովուրդների դեմոկրատական կուսակցութեան Վանի երեսփոխան Օզտալ Ուչերը Մշակոյթի եւ զբօսաշրջութեան նախարար Օմեր Չելիքին ներկայացրած երկու տարբեր առաջարկով հարցրեց, թէ այս փուլում ինչի՞ են հասել Վանի պատմական կոթողները զբօսաշրջութեան համար բացելով: Ուչերը նախ նախարար Չելիքին տեղեկացրեց Այանիս ամրոցի եւ քաղաքի պատմական եկեղեցիների վիճակի մասին, այնուհետեւ հարցրեց, թէ այժմ կատարուող աշխատանքներն ի՞նչ փուլում են:

Ուչերը նախ Այանիս ամրոցի վերաբերեալ որոշ տեղեկութիւններ տուեց, այնուհետեւ ամրոցում կատարուող աշխատանքների մասին տեղեկանալու համար հարց ուղղեց նախարար Չելիքին. «25 տարի է անցել, ինչ Վանայ լճի վրայ գերիշխող դիրք ունեցող գագաթի վրայ կառուցուած եւ զարդանախշերով ուշադրութիւն գրաւող Այանիս ամրոցում պեղումներ են կատարուել: Այանիս ամրոցի, որտեղ գտնուել է աշխարհի ամենակարեւոր եւ առանձնայատուկ ուրարտական տաճարներից Խալդի տաճարը, պեղումային աշխատանքները Էգէ համալսարանի գրականութեան բաժանմունքի հնագիտութեան ամպիոնի փրոֆեսէօր Ալթան Չիլինկիրօղլուի թոշակի անցնելուց յետոյ ղեկավարել է Էրզրումի Աթաթուրքի համալսարանի գրականութեան բաժանմունքի հնագիտութեան ամպիոնի ընկալական (տոսընթ), դոկտոր Մեհմետ Ըշըքլըյի խումբը: Մօտ 25 տարի տեւող պեղումներից առաջ որեւէ պեղում կատարուե՞լ է, եթէ կատարուել է, ապա ի՞նչ արդիւնքներ կան: Ամրոցը արգելավայր համարուե՞լ է: Եթէ այո, ապա ե՞րբ եւ ո՞ր աստիճանի արգելավայր է համարւում: Ո՞րն է պեղումների այսչափ ձգձգման պատճառը: Այս անտարբերութեան պատճառով, որն ապացուցում է, որ պատմական եւ մշակութային կոթողների նկատմամբ անտարբերութիւն է տիրում, եւ որը պատճառ է հանդիսացել, որ ամրոցը գրեթէ ջնջուի պատմութեան հարթակից, ամրոցը որպէս պատմական կոթող ինչպիսի՞ կորուստներ է կրել: Որո՞նք են ամրոցի այն հատուածները, որոնք պեղման աշխատանքների հետ միասին գործի դրուած վերականգնման աշխատանքների ձգձգման պատճառով անդառնալիօրէն աւերուել եւ այլեւս վերականգնման ենթակայ չեն: Հանդիպե՞լ էք նախկինում ապօրինի պեղումների պատճառով գողացուած պատմական արժէքների: Եթէ այո, ապա որո՞նք են, եւ ի՞նչ ճակատագիր ունեն հիմա: Շարունակուող պեղումային աշխատանքներն ի՞նչ վիճակում են: Ամրոցի այնպիսի հատուածներ կա՞ն, որտեղ աշխատանքներն աւարտուած են: Եթէ այո, ապա ի՞նչ բացայայտումներ են կատարուել: Ցայժմ վերականգնուած հատուածները որո՞նք են: Այս հատուածներում ինչպիսի՞ վերականգնման աշխատանքներ են կատարուել: Պեղումների ժամանակ ի՞նչ իրեր են յայտնաբերուել, եւ պահպանման ինչպիսի՞ աշխատանքներ են կատարուել: Ի՞նչ տեղեկութիւններ են ձեռք բերել: Այդ իրերը որտե՞ղ են պահւում եւ ցուցադրւում»:

Ուչերի միւս առաջարկն էլ վերաբերում էր աւերակների վերածուած եկեղեցիներին: Ուչերը, յատկապէս ընդգծելով Սուրբ Աստուածածին եկեղեցու բախտի քմահաճոյքին լքուած լինելու փաստը, Վանի եկեղեցիների վերաբերեալ ասաց. «Վան նահանգի կենտրոնից 10 քմ հեռաւորութեան վրայ գտնուող Վերին Պաքրաչլը գիւղում` Էրեք (Վարագայ) լերան փէշերին գտնուող եւ շրջակայքի ամենահարուստ վանք հանդիսացած Վարագավանքը կազմուած է եղել 7 տարբեր եկեղեցիներից (Սուրբ Սոֆիա, Սուրբ Յովհաննէս, Սուրբ Մարիամ Աստուածածին, Սուրբ Գէորգ ժամատուն, Սուրբ Սեալ մատուռ, Սուրբ Խաչ եկեղեցի)»:

Այս կառոյցները տարբեր ժամանակներ յաւելուել են վանքին: Վանքը կառուցել է Վասպուրականի թագաւոր Սենեքերիմ-Յովհաննէսը (1003-1022): Վարագավանքի ամենահին եկեղեցին Սուրբ Սոֆիան է: Հարաւային հատուածում գտնուող այս եկեղեցին 981 թ. կառուցել է Սենեքերիմի կին Խոշոշը: Հետագայում Սուրբ Սոֆիա եկեղեցու հիւսիսային պատին կառուցուել է երկրորդ եկեղեցին` Սուրբ Յովհաննէսը: Վանքի երկրորդ խմբին պատկանող եկեղեցիներից գլխաւորը Սուրբ Աստուածածինն է, որը կառուցուել է 1003-1021 թթ.: Ենթադրւում է, որ այն Սենեքերիմն է կառուցել: 1648 թ. այն երկրաշարժից վնասուել է: Այս եկեղեցին, որը հայ ճարտարապետութեան մէջ յայտնի է որպէս Սուրբ Հռիփսիմէի տիպ, կառուցուել է կոպիտ հիմնաքարերով: Արեւմտեան ճակատի կենտրոնում գտնուող մուտքը հետագայում փակուել է մեծ ժամատնով: Ժամատան դրան վերեւի արձանագրութիւնից պարզ է դառնում, որ այն կառուցել է 1648 թ. Տրդատը: Սուրբ Սեալ մատուռը, որը կրկին վանքի երկրորդ խմբի կառոյց է հանդիսանում, Սուրբ Աստուածածին եկեղեցու հիւսիս-արեւմուտքում է եւ կառուցուել է նրան կից: Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին եւ այս եկեղեցին միջանցքով են իրար միանում:

Բախտի Քմահաճոյքի՞ն Է Թողնուել

«Ամէն տարի հազարաւոր (տեղացի եւ օտար) այցելուների առաջ իր դռները բացող հսկայական պատմական կոթողն այլեւս աւերակներ է յիշեցնում: Տարիներ շարունակ անխնամ լինելու պատճառով վանքի տանիքը թռչունների բոյն է հանդիսացել, իսկ ներսը ցեխի ովկիանոս է յիշեցնում: 2011 թ. երկրաշարժի ժամանակ տանիքն ու մուտքի հատուած փլուած վանքը հանրապետութեան շրջանում ո՛չ վերանորոգուել, ո՛չ էլ վերականգնուել է: Իսկ սա ցոյց է տալիս, որ Օսմանեան կայսրութեան վերջին շրջանում հայ ժողովրի նկատմամբ սկսուած ազգայնամոլական եւ ձուլման քաղաքականութիւնը նոյնութեամբ շարունակւում է նաեւ հանրապետութեան շրջանում, եւ այդ ընկալումից դեռեւս չեն ազատուել: Մինչդեռ այս պատմական կոթողի վերանորոգումն ու պահպանումը ե՛ւ խղճի, ե՛ւ ընկերային-մշակութային պատասխանատուութեան անհրաժեշտութիւն է: Բացի այդ, նման կերպ վարուելով եւ վանքը պահպանելով` մեծ ներդրում կը լինի նաեւ մշակութեան զբօսաշրջութեան զարգացման համար:

«Այն, որ կրկին սեփականութեան իրաւունքի վերաբերեալ արտայայտուողներն ասում են, որ այս վանքը Վանի նահանգում պետութեան հետ խորը յարաբերութիւններ ունեցող անձանց է նուիրուել, գալիս է ապացուցելու այն իրականութիւնը, որ հայ ժողովրդի եւ հայ համայնքի բնական իրաւունք հանդիսացող վանքը (ինչպէս որ բոլոր միւս ասպարէզներում է) ռեժիմի հետ միութիւն կազմածներին է նուիրուել»:

Պատմական Վայրերն Ի՞նչ Վիճակում Են

Այնուհետեւ Ուչերը նախարար Չելիքին հարց ուղղեց պատմական վայրերի վերաբերեալ. «Ցայժմ ի՞նչ հիմքերով են վերանորոգման աշխատանքներ կատարուել: Վարագավանքի վիճակը որոշելու համար մինչեւ հիմա որեւէ աշխատանք կատարուե՞լ է: Եթէ այո, ապա ո՞ր կազմակերպութեան կողմից եւ ե՞րբ: Այս աշխատանքի արդիւնքներն ինչպիսի՞ն են: Վանքն արգելավայր համարուե՞լ է: Եթէ այո, ապա ե՞րբ եւ ո՞ր աստիճանի արգելավայր է համարւում: Պետական մարմինների կողմից հասարակական գործունէութեան անուան տակ կատարուող գործունէութեան ժամանակ վանքի աւերուած հատուածներ կա՞ն արդեօք: Որո՞նք են այդ բաժինները: Հանդիպե՞լ էք ցայժմ ապօրինի պեղումների եւ այս մարդկանց նկատմամբ ինչպիսի՞ իրաւական գործընթաց է սկսուել: Կա՞յ ոեւէ մէկը, ում նկատմամբ հետաքննութիւն է սկսուել եւ պատիժ նշանակուել: Կա՞ն արդեօք պատմական արժէքներ, որոնք հետագայում են գտել եւ հասկացել, որ պատմական կոթողներ են: Եթէ այո, ապա որո՞նք են, եւ որտե՞ղ են պահւում: Ներկայ պահին վանքի սեփականութեան իրաւունքը ո՞ւմ կամ ո՞ր կազմակերպութեանն է պատկանում: Կալուածագրերի գրանցամատեաններում (բնակարան, պատմական կոթող կամ ուրիշ անշարժ գոյքի բնորոշում) որպէս ի՞նչ է գրանցուած: Եթէ մասնաւոր սեփականութիւն է, ապա ո՞ւմ է պատկանում: Եթէ կալուածագրի գրանցամատեանում գրանցուած անձը կենդանի չէ, ապա ո՞վ կամ ովքե՞ր են ժառանգորդները: Ըստ կալուածագրի գրանցամատեանի` վերոյիշեալ անձից առաջ ո՞ւմ է պատկանել սեփականութեան իրաւունքը: Իրաւական ի՞նչ հիմնաւորմամբ (գնման փաստաթուղթ, բռնագրաւում, ժառանգութիւն, դատարանի որոշում կամ այլ պատճառներ) է անցել այդ մարդուն: Եթէ այս վանքը այդ մարդուն ժառանգութիւն է մնացել, ապա ժառանգութիւն թողողն ինչպէ՞ս է ստացել սեփականութեան իրաւունքը: Վանքը հայկական հիմնադրամներին կամ էլ հայոց պատրիարքարանին փոխանցելու մտադրութիւն կա՞յ: Կա՞յ որեւէ հիմնադրամ, որը դիմել է: Պատրիարքարանից նման պահանջ կա՞յ»:

Թարգմ.` ԱՆԱՀԻՏ ՔԱՐՏԱՇԵԱՆ
«Ակունք»

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )